క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నాటికి బౌద్ధంలో తాంత్రిక, రహస్య ఆచారాలతో కూడిన నూతన మార్గాలు ఆవిర్భవించాయి.
- వజ్రయాన బౌద్ధం (తాంత్రిక బౌద్ధం):
- క్రీ.శ. 5వ - 6వ శతాబ్దాల్లో తూర్పు భారతదేశంలో (బెంగాల్, బీహార్, అస్సాం) ఆవిర్భవించింది.
- మంత్రాలు, తంత్రాలు, యంత్రాలు, ధ్యాన ముద్రల ద్వారా శీఘ్రంగా మోక్షం పొందవచ్చని ఇది బోధించింది.
- స్త్రీ శక్తులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది; 'తార' (Tara) వీరి ప్రధాన అధిష్టాన దేవతగా మారింది.
- బెంగాల్ను పాలించిన పాల వంశ రాజులు (ధర్మపాలుడు, దేవపాలుడు) వజ్రయానాన్ని విశేషంగా పోషించారు; ఇది టిబెట్, భూటాన్, మంగోలియాలలో విస్తరించింది.
- మహాయాన ఉప తాత్విక శాఖలు:
- మాధ్యమిక వాదం (శూన్యవాదం): ఆచార్య నాగార్జునుడు స్థాపించాడు; జగత్తులోని వస్తువులన్నీ సాపేక్షమైనవని, స్వతంత్ర ఉనికి లేని శూన్యమని ఇది ప్రతిపాదించింది.
- యోగాచార వాదం (విజ్ఞానవాదం): మైత్రేయనాథుడు, అసంగుడు, వసుబంధు స్థాపించారు; బాహ్య ప్రపంచం భ్రమ అని, మానవ మనస్సు/చేతన (విజ్ఞానం) మాత్రమే ఏకైక సత్యమని ఇది వాదించింది.