నాల్గవ సంగీతి తర్వాత విడిపోయిన హీనయాన, మహాయాన శాఖలు సిద్ధాంతం, భాష, ఆరాధనా విధానాల్లో పరస్పర భిన్న దృక్పథాలను అవలంబించాయి.
- హీనయాన (థెరవాద - సంప్రదాయవాదం):
- సిద్ధాంతం: బుద్ధుని మూల బోధనలను యథాతథంగా పాటిస్తుంది; బుద్ధుడిని ఒక గొప్ప మానవ గురువుగా మాత్రమే భావిస్తుంది.
- మోక్ష లక్ష్యం: 'అర్హత్' (Arhat) స్థితిని సాధించడం; ఎవరి ముక్తిని వారే వ్యక్తిగత సాధన ద్వారా పొందాలి.
- పూజా విధానం: విగ్రహారాధనను తిరస్కరిస్తుంది; బుద్ధుని చిహ్నాలైన పాదాలు, బోధివృక్షం, ధర్మచక్రం, స్తూపాలను గౌరవిస్తుంది.
- భాష మరియు విస్తరణ: పాళీ (Pali) భాషను వాడారు; శ్రీలంక, మయన్మార్, థాయిలాండ్, కంబోడియా దేశాలలో (దక్షిణ బౌద్ధం) విస్తరించింది.
- మహాయాన (ఉదారవాదం):
- సిద్ధాంతం: బుద్ధుడిని దైవంగా భావిస్తుంది; సమస్త మానవాళి మోక్షం కోసం తాపత్రయపడుతుంది.
- మోక్ష లక్ష్యం: 'బోధిసత్వుడు' (Bodhisattva) భావన; ఇతరుల విముక్తి కోసం తన మోక్షాన్ని వాయిదా వేసుకునే కరుణామూర్తులు.
- పూజా విధానం: బుద్ధుని మరియు బోధిసత్వుల భారీ విగ్రహాలను తయారుచేసి విగ్రహారాధన, ప్రార్థనలు ప్రారంభించింది.
- భాష మరియు విస్తరణ: సంస్కృత (Sanskrit) భాషను స్వీకరించింది; చైనా, జపాన్, కొరియా, టిబెట్ దేశాలలో (ఉత్తర బౌద్ధం) విస్తరించింది.