క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం భారతదేశ చరిత్రలో మేధో విప్లవ యుగంగా విలసిల్లింది; మలివేద కాలపు ఛాందస వైదిక వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా నూతన శ్రమణక ఉద్యమాలు ఉద్భవించాయి.
- సంక్లిష్ట కర్మకాండలు మరియు పురోహితాధిక్యత:
- మలివేద కాలంలో యజ్ఞ యాగాదులు అత్యంత వ్యయప్రయాసలతో కూడుకున్నవిగా మారి, సామాన్య ప్రజలకు భారమయ్యాయి.
- సంస్కృత భాష మరియు వేద మంత్రాలపై పురోహిత వర్గ గుత్తాధిపత్యం పెరగడం సామాజిక అసంతృప్తికి దారితీసింది.
- నూతన వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ అవసరాలు:
- ఇనుప గొడ్డళ్లు, నాగళ్ళ వాడకంతో గంగా మైదానాల్లో వ్యవసాయ విప్లవం వచ్చింది; దీనికి పశువుల సాయం అత్యంత ఆవశ్యకమైంది.
- వైదిక యాగాలలో వేలాది గోవులు, ఎద్దులను బలి ఇవ్వడం వ్యవసాయ ఆధారిత గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు తీవ్ర విఘాతంగా మారింది; దీనితో అహింసను ప్రబోధించే సిద్ధాంతాల ఆవశ్యకత ఏర్పడింది.
- వైశ్య, క్షత్రియ వర్గాల సామాజిక ఆకాంక్షలు:
- వాణిజ్యం, పట్టణీకరణ (రెండవ పట్టణీకరణ) ఫలితంగా వైశ్యులు అపార ధనాన్ని సమకూర్చుకున్నప్పటికీ, వర్ణ వ్యవస్థలో మూడవ స్థానానికే పరిమితమయ్యారు.
- సముద్రయానం పాపమని, వడ్డీ వ్యాపారం నిషిద్ధమని బ్రాహ్మణ ధర్మశాస్త్రాలు ఆంక్షలు విధించడంతో వైశ్యులు ప్రత్యామ్నాయ మతాల వైపు మొగ్గు చూపారు.
- బ్రాహ్మణుల సామాజిక ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూ క్షత్రియులు మేధో నాయకత్వాన్ని చేపట్టారు; బుద్ధుడు, మహావీరుడు ఇద్దరూ క్షత్రియ వంశాలకు చెందినవారే కావడం గమనార్హం.