వైదిక సాంప్రదాయ ఆత్మ, ఈశ్వర భావనలకు భిన్నంగా బుద్ధుడు విప్లవాత్మకమైన అనుభవవాద తాత్విక సూత్రాలను ప్రబోధించాడు.
- అనిత్యవాదం (సర్వం క్షణికం):
- ప్రపంచంలో ఏదీ శాశ్వతం కాదు; ప్రతిదీ క్షణక్షణం మారుతూనే ఉంటుంది (Law of Impermanence).
- ప్రవహించే నదిలో ఒకరు ఒకే నీటిలో రెండుసార్లు పాదం మోపలేరన్నట్లుగా, సృష్టి అంతా నిరంతర మార్పుల ప్రవాహం.
- అనాత్మవాదం (శాశ్వత ఆత్మ నిరాకరణ):
- ఉపనిషత్తులు చెప్పినట్లుగా శరీరంలో శాశ్వతమైన, నాశనం లేని 'ఆత్మ' అంటూ ఏదీ లేదు.
- మానవ వ్యక్తిత్వం అనేది ఐదు కారకాల (పంచ స్కంధాలు - రూప, వేదన, సంజ్ఞ, సంస్కార, విజ్ఞాన) నిరంతర సంయోగం మాత్రమే.
- పునర్జన్మ మరియు కర్మ సిద్ధాంతం:
- ఆత్మ లేకపోయినా పునర్జన్మ ఉంటుందని బుద్ధుడు చెప్పాడు; ఒక కొవ్వొత్తి నుండి మరొక కొవ్వొత్తి వెలిగినట్లుగా, ఒక జీవితపు కర్మ శక్తి (శక్తి ప్రవాహం) మరొక జన్మకు కారణమవుతుంది.
- కర్మకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు; మానవుని ఆలోచనలు, చేష్టలే అతని భవితవ్యాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
- ఈశ్వర నిరాకరణ (అజ్ఞేయవాదం):
- బుద్ధుడు దేవుడి ఉనికి గురించి ఎలాంటి నిశ్చయాత్మక ప్రకటన చేయలేదు; విశ్వాన్ని ఎవరు సృష్టించారనే వ్యర్థ తాత్విక చర్చల కంటే ప్రస్తుత మానవ దుఃఖ నివారణే ముఖ్యమని భావించాడు.