క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో బౌద్ధ, జైనాలతో పాటు సమాజంలో తీవ్ర చర్చకు దారితీసిన 62కు పైగా విభిన్న తాత్విక శాఖలు వెలిశాయి; వీటిలో అజీవిక, లోకాయత శాఖలు అత్యంత ప్రముఖమైనవి.
- అజీవిక శాఖ (నియతివాదం - Fatalism):
- స్థాపకుడు: 'మఖలి గోశాలుడు' (Makkhali Gosala); ఈయన ప్రారంభంలో వర్ధమాన మహావీరుని సహచరుడు, తర్వాత విభేదించి స్వతంత్ర శాఖను ఏర్పరచాడు.
- తాత్విక సిద్ధాంతం: మానవ ప్రయత్నం, కర్మలకు ఎటువంటి శక్తి లేదు; సమస్త విశ్వం పూర్వ నిర్ధారితమైన 'నియతి' (Fatalism/Destiny) చేతిలోనే నడుస్తుంది; మానవుడు తన విధిని మార్చలేడు.
- రాజపోషణ: మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు మరియు ఆయన మనవడు దశరథుడు బీహార్లోని గయ సమీపంలోని 'బారాబర్ మరియు నాగార్జుని కొండల్లో' అజీవిక సన్యాసుల కోసం రాతి గుహలను దానమిచ్చారు.
- చార్వాక దర్శనం / లోకాయతం (భౌతికవాదం - Materialism):
- వ్యవస్థాపకుడు: బృహస్పతి; దీనిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చినవాడు 'చార్వాకుడు'.
- సిద్ధాంతం: కంటికి కనిపించే భౌతిక ప్రపంచం మాత్రమే సత్యం (ప్రత్యక్ష ప్రమాణం ఒక్కటే ప్రామాణికం); ఆత్మ, పునర్జన్మ, కర్మ, పాపపుణ్యాలు, పరలోకం అన్నీ బ్రాహ్మణుల కల్పితాలు.
- సూత్రం: 'రుణం కృత్వా ఘృతం పిబేత్, యావజ్జీవేత్ సుఖం జీవేత్' (అప్పు చేసైనా నెయ్యి తాగు, బతికినంత కాలం సుఖంగా బతుకు; శరీరం భస్మమయ్యాక తిరిగి రావడం ఉండదు).
- ఇతర సమకాలీన గురువులు:
- అజిత కేశకంబళి: ఉచ్ఛేదవాదం (మరణంతో అంతా శూన్యమవుతుంది).
- పకుధ కచ్చాయన: నిత్యత్వవాదం (ఏడు మూల పదార్థాల సిద్ధాంతం).
- సంజయ బేలట్టిపుత్త: సంశయవాదం / అజ్ఞేయవాదం (Skepticism).
- పూరణ కశ్యపుడు: అక్రియావాదం (మంచి లేదా చెడు కర్మలకు ఫలితం ఉండదు).