సమకాలీనంగా ఉద్భవించిన జైన, బౌద్ధ మతాలు వేద ప్రామాణ్యాన్ని నిరసించినప్పటికీ, ఆచరణాత్మక విధానాలలో మౌలిక భేదాలను ప్రదర్శించాయి.
- ప్రధాన సారూప్యతలు (Similarities):
- రెండు మతాల మూల పురుషులు (బుద్ధుడు, మహావీరుడు) క్షత్రియ వంశాలకు చెందినవారే.
- వేదాల అపౌరుషేయతను, యజ్ఞ యాగాదులలోని పశుబలులను, బ్రాహ్మణ ఆధిక్యతను రెండూ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాయి.
- విశ్వ సృష్టికర్తగా ఈశ్వరుని ఉనికిని నిరాకరించాయి; కర్మ సిద్ధాంతాన్ని, పునర్జన్మను అంగీకరించాయి.
- సామాన్య ప్రజల స్థానిక భాషలైన పాళీ (బౌద్ధం), అర్ధమాగధి/ప్రాకృతం (జైనం)లలో బోధనలు సాగించాయి.
- ప్రధాన వైరుధ్యాలు (Differences):
- అహింస తీవ్రత: జైనం అత్యంత కఠినమైన, సంపూర్ణ అహింసను పాటించింది (వ్యవసాయంలో క్రిమికీటకాలు చనిపోతాయని వ్యవసాయాన్ని కూడా వద్దంది); బౌద్ధం సమతుల్యమైన ఆచరణాత్మక అహింసను అవలంబించింది.
- జీవన మార్గం: జైనం శరీరాన్ని శుష్కింపజేసే కఠోర సన్యాసాన్ని, తపస్సును, నగ్నత్వాన్ని సమర్థించింది; బౌద్ధం కఠిన తపస్సును, భోగాలను రెండింటినీ తిరస్కరించి 'మధ్యేమార్గాన్ని' (Middle Path) ప్రబోధించింది.
- ఆత్మ భావన: జైనం ప్రతి జీవిలోను, నిర్జీవ వస్తువులలోనూ నిత్యమైన ఆత్మ ఉంటుందని నమ్మింది; బౌద్ధం శాశ్వత ఆత్మ ఉనికిని పూర్తిగా నిరాకరించింది (అనాత్మవాదం).
- భౌగోళిక వ్యాప్తి: జైనం భారతదేశ సరిహద్దులకే పరిమితమై నేటికీ కొనసాగుతోంది; బౌద్ధం రాజపోషణతో విదేశాలకు విస్తరించి అంతర్జాతీయ ప్రపంచ మతంగా మారింది.