మలి వేద కాలం ముగింపులో మితిమీరిన కర్మకాండలు, జంతు హింస మరియు పురోహిత వర్గ గుత్తాధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా ఉపనిషత్తుల రూపంలో మేధో విప్లవం ప్రారంభమైంది.
- తాత్విక మార్పు మరియు జ్ఞాన మార్గం:
- బాహ్య కర్మకాండలు, యజ్ఞాలు శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవని, అవి కేవలం తాత్కాలిక భౌతిక ప్రయోజనాలకే పరిమితమని ఉపనిషత్తులు తేల్చిచెప్పాయి.
- 'ఆత్మ' (జీవుడు) మరియు 'బ్రహ్మ' (పరమాత్మ) ఒక్కటేననే అద్వైత సత్యాన్ని 'అహం బ్రహ్మాస్మి' (నేనే బ్రహ్మను), 'తత్వమసి' (నీవే అది) వంటి మహావాక్యాల ద్వారా ప్రబోధించాయి.
- క్షత్రియ పాలకుల మేధో నాయకత్వం:
- బ్రాహ్మణుల కర్మకాండ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన తాత్విక చర్చలకు క్షత్రియ రాజులు నాయకత్వం వహించారు.
- విదేహ రాజు జనకుడు, పాంచాల రాజు ప్రవాహణ జైవలి, కేకేయ రాజు అశ్వపతి, కాశీ రాజు అజాతశత్రు బ్రహ్మజ్ఞాన సదస్సులను నిర్వహించి మహర్షులకే జ్ఞానబోధ చేశారు.
- ఉపనిషత్తులు తెచ్చిన ఈ మేధో చైతన్యమే క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో జైనం, బౌద్ధం వంటి సంస్కరణోద్యమాలు ఆవిర్భవించడానికి సైద్ధాంతిక పునాదిగా నిలిచింది.