క్రీ.పూ. 1000 - 600 కాలంలో ఆర్యులు పశ్చిమ పంజాబ్ నుండి గంగా-యమునా దోయాబ్ మరియు తూర్పు బీహార్ మైదానాలకు విస్తరించారు.
- భౌగోళిక విస్తరణ కేంద్రాలు:
- మలి వేద సంస్కృతి ప్రధాన కేంద్రం కురు-పాంచాల ప్రాంతం (హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ - దోయాబ్); దీనిని 'మధ్యదేశం' అని పిలిచారు.
- ఉత్తరాన హిమాలయాల నుండి దక్షిణాన వింధ్య పర్వతాల వరకు వ్యాపించిన భూభాగాన్ని 'ఆర్యావర్తం' అన్నారు.
- విదేహ మాథవుని గాథ (శతపథ బ్రాహ్మణం):
- సరస్వతీ తీరంలో నివసించే విదేహ మాథవుడు తన నోటిలోని 'వైశ్వానర అగ్ని' ద్వారా అడవులను దహిస్తూ తూర్పు దిక్కుగా సాగిపోయాడు.
- అతని పురోహితుడైన గౌతమ రాహుగణుడు ఆయనను అనుసరించాడు. ఆ అగ్ని బీహార్లోని 'సదానీర' (నేటి గండక్ నది) వద్ద ఆగిపోయింది.
- ఈ గాథ ఆర్యులు ఇనుప గొడ్డళ్లు, అగ్ని సహాయంతో గంగా లోయ దట్టమైన అడవులను నరికి వ్యవసాయ ప్రాంతాలుగా మార్చిన చారిత్రక సత్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.