చేతివృత్తుల వికాసం, శ్రేణులు మరియు వాణిజ్యం

వ్యవసాయ రంగంలో వచ్చిన మిగులు ఉత్పత్తి వివిధ రకాల కుటీర పరిశ్రమల ఆవిర్భావానికి, వర్తక శ్రేణుల స్థాపనకు కారణమైంది.

• ప్రత్యేక నైపుణ్య వృత్తులు:
  1. లోహకారులు: కమ్మరి (అయస్కార), కంసాలి, కంచు పనివారు.
  2. ఇతర వృత్తులు: వడ్రంగి (తక్షక), కుమ్మరి (కులాలుడు), తోళ్ల వ్యాపారి (చర్మకార), నేత పనివారు (వాయక).
  3. చేతివృత్తుల వారు తమ వ్యాపార ప్రయోజనాల పరిరక్షణ కోసం సంఘాలుగా ఏర్పడ్డారు; వీటిని 'శ్రేణులు' (Guilds) లేదా 'గణాలు' అనేవారు; శ్రేణి అధిపతిని 'శ్రేష్ఠి' (Sreshthi) అని పిలిచేవారు.
• వాణిజ్యం మరియు మారక సాధనాలు:
  1. అంతర్గత వాణిజ్యంతో పాటు పశ్చిమాసియాతో సముద్ర వాణిజ్యం విస్తరించింది; సముద్ర ప్రయాణాలను సూచించే ప్రస్తావనలు శతపథ బ్రాహ్మణంలో ఉన్నాయి.
  2. క్రమబద్ధమైన నాణేల ముద్రణ ఇంకా ప్రారంభం కాలేదు; అయితే మారక సాధనాలుగా 'నిష్క', 'శతమాన', 'కృష్ణల', 'పాద' వంటి నిర్దిష్ట బరువు గల బంగారు, వెండి లోహ ముక్కలను ఉపయోగించారు.