నాణేల అధ్యయనాన్ని న్యూమిస్మాటిక్స్ (Numismatics) అంటారు. ఇవి ప్రాచీన ఆర్థిక స్థాయి, వాణిజ్య మార్గాలు, సామ్రాజ్య విస్తరణ మరియు లోహ నైపుణ్యాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.
- పంచ్-మార్క్డ్ నాణేలు (ఆహత నాణేలు): క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో మహాజనపదాల కాలంలో వెండి, రాగితో చతురస్ర, వృత్తాకారాల్లో తయారైన నాణేలను పంచ్-మార్క్డ్ నాణేలు అంటారు. వీటిపై అక్షరాలు లేదా రాజుల పేర్లు ఉండవు; చెట్లు, కొండలు, జంతువులు, సూర్యుడు, చంద్రుడు వంటి చిహ్నాలను బలవంతంగా ముద్రించేవారు.
- సాహిత్య ప్రస్తావనలు: పాణిని రచించిన అష్టాధ్యాయి, బౌద్ధ జాతక కథలు, కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రంలో ఈ నాణేలను కర్షాపణాలు, పణాలు, ధరణాలుగా పేర్కొన్నారు.
- ఆర్థిక చలామణి: సింధు నాగరికతలో వస్తుమార్పిడి (Barter system) మాత్రమే ఉండగా, రెండవ పట్టణీకరణ ఫలితంగా మహాజనపదాలు, మౌర్యుల కాలంలో నాణేల ఆధారిత ద్రవ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ వేళ్ళూనుకుంది.