క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దపు రాజకీయ వ్యవస్థలో రెండు విభిన్న ప్రభుత్వ నమూనాలు ఏకకాలంలో వర్ధిల్లాయి. అవి ఏకవ్యక్తి అధీనంలోని రాచరికాలు (Monarchies) మరియు సామూహిక నాయకత్వంలోని గణరాజ్యాలు (Republics లేదా Ganasanghas).
- రాచరిక రాజ్యాలు (రాజ్యాలు):
- అధికారం వంశపారంపర్యంగా రాజు వద్ద కేంద్రీకృతమై ఉండేది; రాజు సర్వాధికారి, సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు మరియు న్యాయ రక్షకుడు.
- బ్రాహ్మణ పురోహితుల మద్దతుతో దైవిక రాచరిక భావన ఉండేది; శాశ్వత సైన్యం మరియు పటిష్ట పన్నుల వ్యవస్థ అమలులో ఉన్నాయి.
- ఉదాహరణలు: మగధ, కోసల, వత్స, అవంతి (ఇవే నాలుగు అగ్రరాజ్యాలుగా ఎదిగాయి).
- గణతంత్ర రాజ్యాలు (గణసంఘాలు):
- వంశపారంపర్య ఏకవ్యక్తి పాలన ఉండదు; తెగ పెద్దలు, క్లాన్ నాయకులు సామూహికంగా కూర్చుని పాలించేవారు.
- నిర్ణయాలు 'సంతాగార' (Santhagara) అనే సభా భవనంలో ప్రజాస్వామిక పద్ధతిలో ఓటింగ్ (శలాకలు - రంగు కర్రల ద్వారా) ద్వారా చర్చించి తీసుకునేవారు.
- ఉదాహరణలు: వజ్జి సమాఖ్య (లిచ్ఛవులు), మల్లులు, శాక్యులు (కపిలవస్తు), కోలియులు (రామగ్రామ), మోరియులు (పిప్పలివన).
- భౌగోళిక వ్యత్యాసం:
- రాచరిక రాజ్యాలు ప్రధానంగా గంగా లోయ సారవంతమైన మైదానాలలో విస్తరించగా, గణరాజ్యాలు హిమాలయ పాదప్రాంతాలు (తెరాయ్) మరియు సరిహద్దు కొండ ప్రాంతాలలో కేంద్రీకృతమయ్యాయి.