మత సంస్కరణోద్యమాల ఆవిర్భావం - బౌద్ధం, జైనం మరియు అజీవికలు

క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో వేద కర్మకాండలు, హింసాత్మక జంతు బలులు, బ్రాహ్మణుల గుత్తాధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా గంగా లోయలో 62 తాత్విక సంస్కరణోద్యమాలు (శ్రమణ సంప్రదాయాలు) వెల్లువెత్తాయి.

• నూతన మతాల ఆవిర్భావానికి ఆర్థిక, సామాజిక కారణాలు:
  1. వ్యవసాయానికి ఎద్దులు, పశువులు అత్యంత అవసరమైన సమయంలో, వేద యజ్ఞాల పేరిట వేలాది పశువులను బలి ఇవ్వడం వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు గొడ్డలిపెట్టుగా మారింది; దీనితో 'అహింస' ప్రధాన సూత్రంగా బౌద్ధ, జైనాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి.
  2. సముద్ర ప్రయాణాలు చేయడం, వడ్డీ వ్యాపారం (Usury) చేయడం పాపమని బ్రాహ్మణ ధర్మశాస్త్రాలు నిరసించగా, బౌద్ధం వీటిని సమర్థించి వైశ్య వర్గానికి నైతిక బాసటగా నిలిచింది.
• ప్రధాన తాత్విక విభాగాలు (శ్రమణులు):
  1. బౌద్ధం: గౌతమ బుద్ధుడు స్థాపించాడు; అతివాద తపస్సును, మితిమీరిన భోగాలను తిరస్కరించి 'మధ్యమ మార్గం' (Middle Path) మరియు అష్టాంగ మార్గాన్ని బోధించాడు.
  2. జైనం: 24వ తీర్థంకరుడైన వర్ధమాన మహావీరుడు పునర్వ్యవస్థీకరించాడు; అత్యంత కఠినమైన 'అహింస' మరియు త్రిరత్నాలను ప్రబోధించాడు.
  3. అజీవిక మతం: మక్కలి గోశాలుడు స్థాపించాడు; మానవ ప్రయత్నం ఏమీ లేదని, అంతా విధి రాత ప్రకారమే జరుగుతుందనే 'నియతివాదం' (Fatalism/Determinism) ను ప్రచారం చేశాడు.
  4. చార్వాకం/లోకాయతం: అజిత కేశకంబళి, బృహస్పతి భౌతికవాదాన్ని (Materialism) బోధించారు; పరలోకం, ఆత్మ లేవని, ప్రత్యక్షంగా కనిపించే భౌతిక జగత్తే సత్యమని ప్రకటించారు.
• సాహిత్య భాష - ప్రాకృతం మరియు పాళీ:
  1. క్లిష్టమైన సంస్కృతం కాకుండా సామాన్య ప్రజల భాషలైన పాళీ (బుద్ధుడు), అర్ధమాగధి/ప్రాకృతం (మహావీరుడు) లో బోధనలు చేయడం వల్ల ఈ ఉద్యమాలు ప్రజాదరణ పొందాయి.