క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో భారతదేశ చరిత్రలోనే మొట్టమొదటిసారిగా లోహ నాణేలు ప్రవేశపెట్టబడటంతో వస్తుమార్పిడి పద్ధతి స్థానంలో నగదు ఆధారిత ద్రవ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రారంభమైంది.
- ఆహత లేదా పంచ్-మార్క్డ్ నాణేలు (Punch-Marked Coins):
- ఇవి భారతదేశపు తొలి ప్రామాణిక నాణేలు; ప్రధానంగా వెండితో (Silver), అరుదుగా రాగితో (Copper) తయారయ్యేవి.
- వీటికి నిర్దిష్ట పరిమాణం ఉండేది కాదు; లోహపు పలకలను కత్తిరించి బరువును సరిచేయడం వల్ల ఇవి చతురస్రాకారంలో లేదా గుండ్రంగా అసమాన ఆకారాల్లో ఉండేవి.
- ముద్రణ విధానం మరియు చిహ్నాలు:
- నాణేలపై ఎలాంటి రాజుల పేర్లు, రాతలు లేదా తేదీలు ఉండేవి కావు.
- కొండ, సూర్యుడు, చెట్టు, ఎద్దు, ఏనుగు, చేప, చంద్రుడు వంటి 1 నుండి 5 ప్రత్యేక చిహ్నాలను బలమైన డైలతో లోహంపై పంచ్ చేయడం (నొక్కడం) ద్వారా ముద్రించేవారు.
- సాహిత్య నామాలు మరియు వర్గీకరణ:
- బౌద్ధ, సంస్కృత సాహిత్యంలో వీటిని 'కర్షాపణ' (Kahapana), 'ధరణ', 'పణ', 'పురాణ' అని పిలిచారు.
- ఈ నాణేలను ప్రారంభంలో వ్యాపార శ్రేణులే జారీ చేయగా, కాలక్రమేణా మగధ వంటి రాజ్యాలు అధికారిక రాజముద్రలతో స్వయంగా ముద్రించడం ప్రారంభించాయి.
- ద్రవ్య వినియోగం వల్ల పన్నుల వసూలు, సైనికుల జీతాలు, వాణిజ్య లావాదేవీలు అత్యంత వేగవంతమయ్యాయి.