మహాజనపదాల కాలంలో వర్తక బిడారాలు నిరంతరం ప్రయాణించడానికి వీలుగా ఉపఖండ వ్యాప్తంగా రెండు భారీ జాతీయ రహదారులు అభివృద్ధి చెందాయి.
- ఉత్తరాపథం (The Northern High Road):
- తూర్పున బెంగాల్లోని తామ్రలిప్తి ఓడరేవు నుండి మొదలై పాటలీపుత్రం, వారణాసి, కౌశాంబి, మథుర, తక్షశిల మీదుగా వాయవ్యంలోని పుష్కలావతి, మధ్య ఆసియా వరకు సాగిన సుదీర్ఘ మార్గమిది.
- ఇది అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి వెన్నెముకగా నిలిచింది; పట్టు, గుర్రాలు, ఉన్ని వస్త్రాలు, లోహాలు ఈ మార్గం ద్వారానే రవాణా అయ్యేవి.
- దక్షిణాపథం (The Southern Route):
- గంగా మైదానంలోని వారణాసి, కౌశాంబిల నుండి మొదలై వింధ్య పర్వతాలు దాటి నర్మదా లోయ మీదుగా ఉజ్జయిని, మాహిష్మతి మరియు దక్షిణాన గోదావరి తీరంలోని 'ప్రతిష్ఠానపురం' (పైథాన్ - మహారాష్ట్ర) వరకు విస్తరించింది.
- దక్షిణ భారతదేశంలోని సుగంధ ద్రవ్యాలు, రత్నాలు, ముత్యాలు, చేనేత వస్త్రాలు ఉత్తరాది నగరాలకు చేరడానికి ఈ మార్గమే ప్రధాన సాధనం.
- సార్థవాహులు (Caravan Traders):
- సుదూర ప్రాంతాలకు వందలాది ఎడ్లబండ్లతో సామూహికంగా సరుకులను తరలించే సంచార వర్తక బిడారాల నాయకుడిని 'సార్థవాహ' (Sarthavaha) అని పిలిచేవారు.
- అడవుల్లో దొంగల భయం ఉండటం వల్ల సార్థవాహులు తమ వెంట సాయుధ రక్షక భటులను ఉంచుకునేవారు.