మహాజనపదాల నాటి ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముక గ్రామీణ వ్యవసాయం; భూమిపై వ్యక్తిగత యాజమాన్య భావన మరియు ధనిక రైతు వర్గం ఈ యుగంలోనే బలంగా స్థిరపడ్డాయి.
- గ్రామ స్వరూపం మరియు మూడు వర్గాలు:
- గ్రామాలు కులాల ప్రాతిపదికన, వృత్తుల వారీగా ప్రత్యేక నివాసాలుగా ఉండేవి (ఉదా: కుమ్మరి గ్రామం, వడ్రంగి గ్రామం).
- గ్రామీణ సమాజంలో మూడు వర్గాలు ఉండేవి:
- గహపతులు (Gahapatis): పెద్ద భూస్వాములు లేదా స్వతంత్ర ధనిక రైతులు.
- క్షేత్రకారులు: స్వంతంగా చిన్న భూకమతాలు కలిగిన సామాన్య రైతులు.
- దాస-కమ్మకారులు (Dasa-Kammakaras): భూమి లేని వ్యవసాయ కూలీలు మరియు బానిసలు; వీరు భూస్వాముల పొలాల్లో పనిచేసేవారు.
- భూ యాజమాన్యం మరియు కమతాలు:
- భూమి ఉమ్మడి తెగ ఆస్తి అనే వేద కాలపు భావన నశించి, వ్యక్తిగత ఆస్తి (Private property) భావన వచ్చింది; భూమిని అమ్మడం, కొనడం, దానం చేయడం ప్రారంభమైంది.
- గహపతులలో అత్యంత సంపన్నులైన వారిని 'మహాసేట్టి' లేదా 'మహాసాల' అని పిలిచేవారు; వీరు రాజులకు సైతం రుణాలు ఇచ్చేవారు (ఉదా: అనాథపిండకుడు).
- నీటిపారుదల సౌకర్యాలు:
- వ్యవసాయం ప్రధానంగా వర్షాలపై ఆధారపడినప్పటికీ, బావులు, చెరువులు మరియు చిన్న కాలువల ద్వారా సాగునీటి సౌకర్యాలను గ్రామస్తులు సహకార పద్ధతిలో నిర్మించుకునేవారు.