మహాజనపదాల కాలంలో గిరిజన పద్ధతుల స్థానంలో వంశపారంపర్య రాచరికం మరియు పటిష్టమైన వృత్తిపరమైన పరిపాలనా యంత్రాంగం ఏర్పడింది.
- రాజు మరియు అధికార గణం:
- రాజు సార్వభౌముడు; ధర్మాన్ని రక్షించే సర్వోన్నత న్యాయాధికారి.
- ఉన్నత పరిపాలనా అధికారులను 'మహామాత్రులు' (Mahamatras) అని పిలిచేవారు; వీరు సైనిక, న్యాయ, రెవెన్యూ విధులను నిర్వర్తించేవారు.
- సైన్యాధ్యక్షుడిని 'సేనానాయక' అని, ప్రధాన న్యాయ విచారణాధికారిని 'వోహారిక' అని పిలిచేవారు.
- గ్రామాల పాలన 'గ్రామ భోజక' (లేదా గ్రామణి) ఆధ్వర్యంలో ఉండేది; ఈయన గ్రామంలో శాంతిభద్రతలను కాపాడుతూ రాజు తరఫున పన్నులు వసూలు చేసేవాడు.
- పన్నుల వ్యవస్థ (Taxation System):
- తొలి వేద కాలపు స్వచ్ఛంద కానుక 'బలి' ఈ కాలంలో తప్పనిసరి చట్టబద్ధ పన్నుగా మారింది.
- ప్రధాన ఆదాయం భూమి శిస్తు; రైతులు తమ పంట దిగుబడిలో 1/6వ వంతును పన్నుగా చెల్లించేవారు, దీనిని 'భాగ' (Bhaga) అనేవారు.
- పన్నులు వసూలు చేసే రెవెన్యూ అధికారిని 'బలిసాధక' (Balisadhaka) అని పిలిచేవారు.
- చేతివృత్తుల శిల్పులు నెలకు ఒక రోజు రాజు కోసం ఉచితంగా పనిచేయాల్సి వచ్చేది (వెట్టి శ్రమ).
- వర్తకుల వస్తువులపై 'శుల్క' (Shulka - సుంకాలు) వసూలు చేయడానికి 'శౌల్కిక' అనే అధికారులు ఉండేవారు.