భారతీయ చరిత్రలో శాశ్వతమైన రాతి దేవాలయాల నిర్మాణ ప్రక్రియ (Structural Temples) గుప్తుల కాలంలోనే అధికారికంగా ప్రారంభమైంది; ఇది ఉత్తర భారత 'నాగర శైలి'కి పునాది వేసింది.
- గుప్త దేవాలయ నిర్మాణ దశల లక్షణాలు:
- ప్రారంభంలో దేవాలయాలు చదునైన పైకప్పు (Flat roofs) కలిగి ఉండేవి.
- తర్వాతి దశలో గర్భగుడిపై ఎత్తైన శిఖరం (Shikhara) నిర్మించడం ప్రారంభమైంది.
- గర్భగుడి చుట్టూ ప్రదక్షిణాపథం, ఎత్తైన జగతి (ప్లాట్ఫామ్), గర్భగుడి ద్వారబంధాలపై గంగా-యమునా నదీ దేవతల శిల్పాలు గుప్త శైలి ముఖ్య లక్షణాలు.
- దేవాలయాల మూలల్లో నాలుగు చిన్న ఉపాలయాలు, మధ్యలో ప్రధానాలయం ఉండే 'పంచాయతన శైలి' (Panchayatana style) ఈ కాలంలోనే ఆవిర్భవించింది.
- ప్రముఖ దేవాలయాలు:
- దేవగఢ్ దశావతార దేవాలయం (లలిత్పూర్, ఉత్తరప్రదేశ్): భారతదేశంలో మొట్టమొదటి శిఖర దేవాలయం; పంచాయతన శైలిలో నిర్మించబడింది; శేషశాయి విష్ణువు శిల్పం ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణ.
- భితర్గావ్ దేవాలయం (కాన్పూర్, ఉత్తరప్రదేశ్): పూర్తిగా కాల్చిన ఇటుకలతో (Terracotta/Brick temple) నిర్మించబడిన అత్యంత ప్రాచీన శిఖర దేవాలయం.
- తిగవా విష్ణు దేవాలయం (మధ్యప్రదేశ్): చదునైన పైకప్పు గల తొలి దశ గుప్త దేవాలయం.
- భూమారా శివాలయం (మధ్యప్రదేశ్): ఏకముఖ లింగం కలిగిన ప్రసిద్ధ దేవాలయం.
- నచ్నా కుఠార పార్వతి దేవాలయం (మధ్యప్రదేశ్).