మౌర్యుల నాటి అత్యంత కేంద్రీకృత నియంతృత్వ పాలనతో పోలిస్తే, గుప్తుల పరిపాలన వికేంద్రీకృత స్వరూపాన్ని, భూస్వామ్య లక్షణాలను కలిగి ఉంది.
- కేంద్ర పాలన మరియు మంత్రులు:
- రాజు సర్వాధికారి; దైవాంశ సంభూతుడిగా పరిగణించబడ్డాడు (పరమభట్టారక, పరమేశ్వర బిరుదులు).
- రాజుకు సహాయంగా మంత్రుల మండలి ఉండేది; అత్యున్నత అధికారులను 'కుమారామాత్యులు' అని పిలిచేవారు (ఇది ఆధునిక IAS లాంటి అత్యున్నత కేడర్).
- ఇతర అధికారులు: మహాదండనాయక (ప్రధాన న్యాయాధికారి), మహాసంధివిగ్రహిక (యుద్ధ మరియు విదేశాంగ మంత్రి), మహాప్రతీహార (అంతఃపుర రక్షకుడు), మహాబలాధికృత (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు).
- ప్రాంతీయ పరిపాలనా విభాగాలు:
- భుక్తి (రాష్ట్రం/ప్రావిన్స్): దీని పాలకుడిని 'ఉపారికుడు' (Uparika) అనేవారు (సాధారణంగా రాజకుమారులు నియమితులయ్యేవారు).
- విషయ (జిల్లా): భుక్తులు విషయాలుగా విభజించబడ్డాయి; దీని పాలకుడు 'విషయపతి'.
- వీథి: విషయ పరిధిలోని తాలూకా స్థాయి విభాగం.
- గ్రామ: అత్యంత ప్రాథమిక విభాగం; గ్రామాధికారిని 'గ్రామిక' లేదా 'గ్రామాధ్యక్ష' అనేవారు.
- నగర పాలనలో ప్రజాస్వామిక లక్షణాలు:
- దామోదర్పూర్ రాగిరేకు శాసనం ప్రకారం జిల్లా పాలనలో విషయపతికి సహాయంగా నగర ప్రముఖుల మండలి ఉండేది: నగరశ్రేష్ఠి (ముఖ్య బ్యాంకర్/వర్తకుడు), సార్థవాహ (వర్తక బిడారాల నాయకుడు), ప్రథమ కులిక (ప్రధాన చేతివృత్తుల శిల్పి), ప్రథమ కాయస్థ (ప్రధాన లేఖకుడు/రాయసగాడు).