గుప్తుల కాలంలో వ్యవసాయం ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాథమిక పునాదిగా నిలిచింది; రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయ వనరు భూమి శిస్తు.
- భూమి వర్గీకరణ మరియు పన్నులు:
- అమరకోశం ప్రకారం భూములు 12 రకాలు; ప్రధాన రకాలు: క్షేత్ర (వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూమి), ఖిల (బీడు భూమి), అప్రహత (అటవీ/సాగు చేయని భూమి), వాస్తు (నివాస స్థలం), చరగాహ (పచ్చిక బయళ్ళు).
- రాజు పంట దిగుబడిలో 1/6వ వంతు నుండి 1/4వ వంతు వరకు పన్నుగా వసూలు చేసేవాడు.
- ముఖ్య పన్నులు: 'భాగ' (రాజుకు చెల్లించే సాధారణ పంట వాటా), 'భోగ' (రాజుకు ఇచ్చే పండ్లు, కట్టెల కానుకలు), 'బలి' (పూర్వం స్వచ్ఛందం, గుప్తుల కాలంలో నిర్బంధ పన్ను), 'ఉద్రంగ' (శాశ్వత రైతులపై పన్ను), 'ఉపరికర' (తాత్కాలిక రైతులపై అదనపు పన్ను).
- భూస్వామ్య విధానం (Feudalism) మరియు వెట్టిచాకిరి:
- బ్రాహ్మణులకు, దేవాలయాలకు పన్నులు లేని భూములను దానంగా ఇచ్చే పద్ధతిని 'అగ్రహారాలు' లేదా 'బ్రహ్మదేయ' అనేవారు.
- ఈ భూదానాల వల్ల మధ్యవర్తి భూస్వాములు ఏర్పడి సామంత వ్యవస్థ వేళ్ళూనుకుంది.
- ప్రజల నుండి ఎటువంటి వేతనం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా చేయించుకునే ఉచిత చాకిరిని 'విష్టి' (Vishti) అనేవారు.