క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి మహా వైభవోపేతమైన గుప్త సామ్రాజ్యం అంతర్గత, బాహ్య ఒత్తిళ్ల వల్ల ముక్కలై పతనమైంది.
- హూణుల దండయాత్రలు (తోరమాణ మరియు మిహిరకుల):
- స్కందగుప్తుని తర్వాత బలహీన పాలకుల కాలంలో హూణ నాయకులైన తోరమాణుడు, అతని కుమారుడు మిహిరకులుడు ఉత్తర భారతదేశంపై తీవ్ర దాడులు చేసి పంజాబ్, రాజస్థాన్, మాల్వాలను ఆక్రమించారు.
- మిహిరకులుడిని క్రీ.శ. 528 లో మాల్వా పాలకుడు యశోధర్మన్ మరియు నరసింహగుప్త బాలాదిత్యులు ఓడించినప్పటికీ, ఈ దండయాత్రలు గుప్తుల ఆర్థిక వెన్నెముకను విరిచేశాయి.
- సామంతుల తిరుగుబాట్లు మరియు అంతర్గత విచ్ఛిన్నం:
- భూస్వామ్య విధానం వల్ల బలపడిన సామంత రాజులు స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్నారు (వల్లభి మైత్రకులు, కనౌజ్ మౌఖరీలు, మాల్వా యశోధర్మన్, బెంగాల్ గౌడ పాలకులు).
- వాణిజ్య క్షీణత మరియు ఆర్థిక సంక్షోభం:
- రోమన్ సామ్రాజ్య పతనం మరియు హూణుల దాడుల వల్ల పశ్చిమ దేశాలతో విదేశీ వాణిజ్యం స్తంభించిపోయింది.
- నగరాలు క్షీణించి పట్టణీకరణ పతనమైంది; నాణేలలో కల్తీ పెరిగిపోయింది.
- చివరి గుప్త పాలకుడిగా 'విష్ణుగుప్తుడు' (క్రీ.శ. 540 - 550) చరిత్రలో నిలిచాడు; ఈయనతో గుప్త సామ్రాజ్యం అస్తమించి, ఉత్తర భారతంలో వర్ధన వంశం (హర్షవర్ధనుడు) ఆవిర్భావానికి దారితీసింది.