అశోకుని మరణం తర్వాత (క్రీ.పూ. 232) కేవలం 50 సంవత్సరాల స్వల్ప వ్యవధిలోనే మహా వైభవోపేతమైన మౌర్య సామ్రాజ్యం ముక్కలై పతనమైంది.
- పతనానికి ముఖ్య కారణాలు:
- బలహీన వారసులు: అశోకుని తర్వాత వచ్చిన కుణాలుడు, దశరథుడు, సంప్రతి, బృహద్రథుడు సమర్థులు కారు; వారు విస్తార సామ్రాజ్యాన్ని అదుపు చేయలేకపోయారు.
- సామ్రాజ్య విభజన: అశోకుని తర్వాత సామ్రాజ్యం తూర్పు మరియు పశ్చిమ భాగాలుగా విడిపోయింది.
- మితిమీరిన కేంద్రీకరణ: సుదూర ప్రాంతాలైన తక్షశిల, కళింగ, కర్ణాటకలను కేవలం పాటలీపుత్రం నుండి నియంత్రించడం కష్టతరమైంది; స్థానిక గవర్నర్లు తిరుగుబాటు చేశారు.
- ఆర్థిక సంక్షోభం: భారీ సైన్యాన్ని, లక్షలాది ఉద్యోగులను పోషించడం వల్ల ప్రభుత్వ ఖజానా ఖాళీ అయింది; నాణేలలో కల్తీ పెరిగింది.
- బ్రాహ్మణ వ్యతిరేకత సిద్ధాంతం: హెచ్.పి. శాస్త్రి వాదన ప్రకారం అశోకుడు జంతు బలులను నిషేధించడం, ధమ్మ మహామాత్రులను నియమించడం వల్ల బ్రాహ్మణ వర్గంలో అసంతృప్తి చెలరేగింది.
- విదేశీ దండయాత్రలు: వాయవ్య సరిహద్దు రక్షణ బలహీనపడటంతో బాక్ట్రియన్ గ్రీకులు (ఇండో-గ్రీకులు) దండయాత్రలు ప్రారంభించారు.
- చివరి పాలకుడు మరియు శుంగ వంశ స్థాపన (క్రీ.పూ. 185):
- మౌర్య వంశపు చివరి చక్రవర్తి బృహద్రథుడు (Brihadratha).
- క్రీ.పూ. 185 లో సైనిక విన్యాసాల పరేడ్ పరిశీలిస్తున్న సమయంలో ఆయన సొంత బ్రాహ్మణ సేనాని అయిన 'పుష్యమిత్ర శుంగుడు' బృహద్రథుడిని బహిరంగంగా సంహరించాడు.
- దీనితో 137 సంవత్సరాల మౌర్య పాలన అంతమై, మగధలో శుంగ వంశ పాలన ప్రారంభమైంది.