హర్షవర్ధనుని సామ్రాజ్య పతనం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో రాజ్పుత్లు ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగారు. క్రీస్తు శకం 8వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న కాలాన్ని రాజ్పుత్ యుగం అంటారు.
- అగ్నికుల క్షత్రియ సిద్ధాంతం:
- రాజస్థాన్లోని అబూ పర్వతంపై వశిష్ఠ మహర్షి చేసిన పవిత్ర యజ్ఞగుండం నుండి నలుగురు రాజ్పుత్ యోధులు జన్మించారని కథనం.
- చంద్ బర్దాయ్ రచించిన 'పృథ్వీరాజ్ రాసో' గ్రంథంలో ఈ అగ్నికుల సిద్ధాంతం ప్రస్తావించబడింది.
- అగ్నికులం నుండి పుట్టిన నాలుగు ప్రధాన వంశాలు: ప్రతిహారులు, పరమారులు, చాళుక్యులు (సోలంకీలు), చౌహానులు.
- సూర్యవంశ, చంద్రవంశ సిద్ధాంతాలు:
- కొందరు రాజ్పుత్లు తాము శ్రీరాముని సూర్యవంశానికి, మరికొందరు శ్రీకృష్ణుని చంద్రవంశానికి చెందిన క్షత్రియులమని ప్రకటించుకున్నారు.
- విదేశీ తెగల విలీన సిద్ధాంతం:
- ఆధునిక చరిత్రకారుడు విన్సెంట్ స్మిత్ ప్రకారం ప్రాచీన కాలంలో భారత్పై దండెత్తిన శకులు, కుషాణులు, హూణులు వంటి విదేశీయులు క్రమంగా హిందూ సమాజంలో కలిసిపోయి క్షత్రియ హోదా పొందారు.
- 36 రాజ్పుత్ వంశాలు:
- చరిత్రకారుడు కల్నల్ జేమ్స్ టాడ్ తన పుస్తకంలో మొత్తం 36 ప్రముఖ రాజ్పుత్ రాజవంశాల జాబితాను నమోదు చేశారు.