మొఘల్ సామ్రాజ్య సైనిక, పౌర పరిపాలనకు వెన్నెముకగా నిలిచిన విశిష్ట వ్యవస్థే మన్సబ్దారీ విధానం. దీనిని అక్బర్ క్రీ.శ. 1577లో మంగోలియన్ పద్ధతుల ఆధారంగా ప్రవేశపెట్టాడు.
- మన్సబ్ అంటే ఏమిటి?:
- 'మన్సబ్' అంటే అరబిక్ భాషలో హోదా, ర్యాంకు లేదా స్థానం అని అర్థం.
- మొఘల్ సర్వీసులోని ప్రతి అధికారికి ఒక మన్సబ్ ఉండేది; ఇది వంశపారంపర్యం కాదు, కేవలం చక్రవర్తి ఇష్టానుసారమే నియామకం జరిగేది.
- కనిష్ట ర్యాంకు 10 కాగా, సాధారణ అధికారులకు గరిష్ట ర్యాంకు 5000 వరకు ఉండేది (రాజకుమారులకు 7000 నుండి 10000 వరకు ఇచ్చేవారు).
- జాత్ మరియు సవార్:
- ప్రతి మన్సబ్దార్కు రెండు హోదాలు ఉండేవి:
- జాత్ (Zat): అధికారి వ్యక్తిగత హోదా మరియు అతనికి చెల్లించాల్సిన జీతాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
- సవార్ (Sawar): సదరు అధికారి చక్రవర్తి సేవ కోసం తప్పనిసరిగా నిర్వహించాల్సిన గుర్రపు రౌతుల సంఖ్యను సూచిస్తుంది.
- దాగ్ మరియు చెహ్రా పద్ధతులు:
- నకిలీ గుర్రాలను నివారించడానికి గుర్రాలపై రాజముద్ర వేసే 'దాగ్' (Branding) పద్ధతిని కొనసాగించారు.
- సైనికుల ముఖ కవళికలను రికార్డుల్లో నమోదు చేసే 'చెహ్రా' (Descriptive roll) విధానాన్ని అమలు చేశారు.
- జీతాల చెల్లింపు (నఖ్దీ మరియు జాగీర్):
- నగదు రూపంలో జీతం తీసుకునేవారిని 'నఖ్దీ' అనేవారు.
- భూమి శిస్తు రూపంలో ప్రాంతాలను పొందే వారిని 'జాగీర్దార్లు' అనేవారు.