అక్బర్ ఒక అత్యుత్తమ పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని నిర్మించాడు. ఈయన ఆర్థిక సంస్కరణలు భారతదేశంలో భూమి శిస్తు పద్ధతులను సమూలంగా మార్చాయి.
- కేంద్ర పరిపాలనా అధికారులు:
- వకీల్ / వజీర్: ప్రధానమంత్రి.
- మీర్ బక్షి: సైనిక వ్యవహారాలు, జీతాలు మరియు మన్సబ్దారీ నియామకాల అధికారి.
- మీర్ సామన్: రాజభవనం, అంతఃపుర సరఫరాల పర్యవేక్షకుడు.
- ప్రధాన సద్ర్ / ఖాజీ: మతపరమైన దానాలు మరియు న్యాయ విచారణాధికారి.
- రాష్ట్ర పాలన (సుబాలు):
- అక్బర్ తన రాజ్యాన్ని 12 సుబాలుగా (రాష్ట్రాలు) విభజించాడు; దక్కన్ విజయాల తర్వాత వీటి సంఖ్య 15కు చేరింది.
- సుబాకు పాలకుడు సుబేదార్; ఆర్థిక వ్యవహారాలకు దివాన్ బాధ్యత వహించేవాడు.
- ఐన్-ఇ-దహ్సాలా (తోడర్మల్ బందోబస్తు పద్ధతి):
- క్రీ.శ. 1580లో అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి రాజా తోడర్మల్ ఈ సంస్కరణను ప్రవేశపెట్టాడు.
- గత 10 సంవత్సరాల పంట దిగుబడి, ధరల సగటు ఆధారంగా భూమి శిస్తును నిర్ణయించేవారు; పంటలో 1/3వ వంతు ప్రభుత్వ పన్నుగా ఉండేది.
- సాగును బట్టి భూమి విభజన:
- పోలజ్: ప్రతి సంవత్సరం క్రమం తప్పకుండా సాగయ్యే భూమి.
- పరౌతి: భూసారం పెరగడానికి 1-2 ఏళ్లు ఖాళీగా ఉంచే భూమి.
- చాచర్: 3-4 ఏళ్లు సాగు చేయని భూమి.
- బంజరు: 5 ఏళ్లకు పైగా పడావు పడ్డ భూమి.