గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని పేద కుటుంబాల జీవనోపాధి భద్రతను పెంచడానికి చట్టబద్ధమైన పని హక్కును కల్పించిన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సామాజిక భద్రతా పథకం ఇది.
- చట్టబద్ధ పునాది: ఈ పథకం మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం, 2005 (MGNREGA) ద్వారా చట్టబద్ధం చేయబడింది. ఇది 2006 ఫిబ్రవరి 2న ఆంధ్రప్రదేశ్లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లిలో ప్రారంభమైంది; 2009 అక్టోబర్ 2న మహాత్మా గాంధీ పేరును చేర్చారు.
- కీలక నిబంధనలు: ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీసం 100 రోజుల అన్స్కిల్డ్ (నైపుణ్యం లేని) శారీరక పనిని కల్పించే చట్టబద్ధమైన హక్కును అందిస్తుంది. దరఖాస్తు చేసుకున్న 15 రోజుల్లో పని కల్పించకపోతే దరఖాస్తుదారునికి 'నిరుద్యోగ భృతి' చెల్లించాలి.
- మహిళా భాగస్వామ్యం & సమానత్వం: చట్టం ప్రకారం కేటాయించిన పనుల్లో కనీసం 33% (మూడింట ఒక వంతు) మహిళలకు కేటాయించాలి. స్త్రీ, పురుషులకు సమాన వేతనం ఇవ్వాలి.
- సామాజిక తనిఖీ (Social Audit): గ్రామసభల ద్వారా పనుల సామాజిక తనిఖీ నిర్వహించడం ఈ చట్టంలో తప్పనిసరి. సామాజిక తనిఖీని తప్పనిసరి చేసిన మొదటి భారతీయ సంక్షేమ చట్టం ఇదే.
- ఆర్థిక నిష్పత్తి: వేతనాల ఖర్చును 100% కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుంది; సామగ్రి మరియు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల ఖర్చును కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు 60:40 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటాయి.