కేంద్ర ప్రభుత్వ ముఖ్య సంక్షేమ పథకాలు మరియు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు

భారతదేశంలోని చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులతో పాటు అర్హులైన అన్ని సాగు భూమి గల రైతు కుటుంబాలకు ఆర్థిక భరోసా కల్పించడానికి ప్రారంభించిన అత్యంత ప్రతిష్టాత్మక ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పథకం ఇది.

• ప్రారంభం & స్వభావం: ఈ పథకాన్ని అధికారికంగా 2019 ఫిబ్రవరి 24న గోరఖ్‌పూర్‌లో ప్రారంభించినప్పటికీ, దీనిని 2018 డిసెంబర్ 1 నుండి వర్తింపజేశారు. ఇది 100% కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో అమలయ్యే కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme).
• ఆర్థిక సహాయం & విడతలు: అర్హులైన ప్రతి రైతు కుటుంబానికి ప్రతి సంవత్సరం ₹6,000 ఆర్థిక సాయం అందుతుంది. ఈ మొత్తాన్ని సమానంగా మూడు విడతలలో (ఒక్కో విడతకు ₹2,000 చొప్పున) ప్రతి 4 నెలలకు ఒకసారి నేరుగా ఆధార్ ఆధారిత బ్యాంక్ ఖాతాలకు (DBT) జమ చేస్తారు.
• అర్హత పరిధి విస్తరణ: ప్రారంభంలో 2 హెక్టార్ల వరకు సాగు భూమి ఉన్న చిన్న, సన్నకారు రైతులకు మాత్రమే పరిమితం చేయగా, 2019 మే నెలలో ఈ పరిమితిని ఎత్తివేసి భూమి రికార్డులు గల దేశంలోని రైతు కుటుంబాలందరికీ విస్తరించారు.
• మినహాయింపులు (Exclusions): రాజ్యాంగ పదవులు నిర్వహించిన వారు, ప్రస్తుత/మాజీ మంత్రులు, ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు, ఆదాయపు పన్ను చెల్లించేవారు, రిటైర్డ్ లేదా సర్వీసులో ఉన్న ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు (మల్టీ టాస్కింగ్ స్టాఫ్ మినహా), మరియు నెలకు ₹10,000 కంటే ఎక్కువ పెన్షన్ పొందే వ్యక్తులు ఈ పథకానికి అనర్హులు.
• సాంకేతిక అనుసంధానం: ఆధార్ ఈ-కేవైసీ (e-KYC), పీఎం-కిసాన్ మొబైల్ యాప్‌లో ఫేస్ అథెంటికేషన్ ఫీచర్, మరియు భూమి రికార్డుల డిజిటలైజేషన్ ద్వారా పారదర్శకంగా అర్హులను గుర్తిస్తున్నారు.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని పేద కుటుంబాల జీవనోపాధి భద్రతను పెంచడానికి చట్టబద్ధమైన పని హక్కును కల్పించిన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సామాజిక భద్రతా పథకం ఇది.

• చట్టబద్ధ పునాది: ఈ పథకం మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం, 2005 (MGNREGA) ద్వారా చట్టబద్ధం చేయబడింది. ఇది 2006 ఫిబ్రవరి 2న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లిలో ప్రారంభమైంది; 2009 అక్టోబర్ 2న మహాత్మా గాంధీ పేరును చేర్చారు.
• కీలక నిబంధనలు: ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీసం 100 రోజుల అన్‌స్కిల్డ్ (నైపుణ్యం లేని) శారీరక పనిని కల్పించే చట్టబద్ధమైన హక్కును అందిస్తుంది. దరఖాస్తు చేసుకున్న 15 రోజుల్లో పని కల్పించకపోతే దరఖాస్తుదారునికి 'నిరుద్యోగ భృతి' చెల్లించాలి.
• మహిళా భాగస్వామ్యం & సమానత్వం: చట్టం ప్రకారం కేటాయించిన పనుల్లో కనీసం 33% (మూడింట ఒక వంతు) మహిళలకు కేటాయించాలి. స్త్రీ, పురుషులకు సమాన వేతనం ఇవ్వాలి.
• సామాజిక తనిఖీ (Social Audit): గ్రామసభల ద్వారా పనుల సామాజిక తనిఖీ నిర్వహించడం ఈ చట్టంలో తప్పనిసరి. సామాజిక తనిఖీని తప్పనిసరి చేసిన మొదటి భారతీయ సంక్షేమ చట్టం ఇదే.
• ఆర్థిక నిష్పత్తి: వేతనాల ఖర్చును 100% కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుంది; సామగ్రి మరియు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల ఖర్చును కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు 60:40 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటాయి.

ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు ద్వితీయ మరియు తృతీయ స్థాయి ఆసుపత్రి చికిత్సల కోసం నగదు రహిత ఆరోగ్య బీమా రక్షణను అందించే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రభుత్వ రంగ హెల్త్ అస్యూరెన్స్ స్కీమ్ ఇది.

• ప్రారంభం & నేపథ్యం: ఈ పథకాన్ని 2018 సెప్టెంబర్ 23న జార్ఖండ్ రాజధాని రాంచీలో ప్రారంభించారు. దీనిని కేంద్ర ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని 'నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ' (NHA) అమలు చేస్తుంది.
• బీమా రక్షణ పరిమితి: అర్హత గల ప్రతి పేద కుటుంబానికి సంవత్సరానికి ₹5 లక్షల వరకు సెకండరీ, టెర్షియరీ ఆసుపత్రి చికిత్సల ఖర్చును నగదు రహితంగా (Cashless & Paperless) అందిస్తారు. కుటుంబ సభ్యుల సంఖ్యపై లేదా వయస్సుపై ఎలాంటి పరిమితి లేదు.
• లబ్ధిదారుల ఎంపిక: 2011 సామాజిక, ఆర్థిక, కుల గణన (SECC-2011) డేటా ఆధారంగా గుర్తించిన గ్రామీణ మరియు పట్టణ ప్రాంతాల్లోని అట్టడుగు 40% జనాభా (సుమారు 12 కోట్ల కుటుంబాలు లేదా 55 కోట్ల మంది) లబ్ధిదారులుగా ఉంటారు.
• ఆయుష్మాన్ భారత్ రెండో స్తంభం: ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిర్‌లు (పూర్వపు హెల్త్ అండ్ వెల్‌నెస్ సెంటర్లు - HWCs) ద్వారా ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవలు, ఉచిత నిత్యావసర ఔషధాలు మరియు పరీక్షలు అందించడం.
• వయోవృద్ధులకు విస్తరణ: 2024 సెప్టెంబర్‌లో తీసుకున్న నిర్ణయం ప్రకారం, ఆదాయ పరిధితో సంబంధం లేకుండా 70 ఏళ్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు గల దేశంలోని వయోవృద్ధులందరికీ అదనంగా ₹5 లక్షల ప్రత్యేక టాప్-అప్ కవరేజీని కల్పించారు.

దేశంలోని ఇళ్లు లేని పేదలకు మరియు శిథిలావస్థకు చేరిన కచ్చా గృహాలలో నివసిస్తున్న అర్హులకు మౌలిక వసతులతో కూడిన పక్కా ఇళ్లను నిర్మించి ఇవ్వడానికి ఉద్దేశించిన బృహత్ గృహ నిర్మాణ పథకం.

• విభజన & నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖలు: ఈ పథకం రెండు విభాగాలుగా అమలవుతోంది: 1) PMAY-గ్రామీణ్ (గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ), 2) PMAY-అర్బన్ (గృహనిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ). గ్రామీణ పథకం గతంలోని ఇందిరా ఆవాస్ యోజన (IAY) స్థానంలో 2016 నవంబర్‌లో పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది.
• PMAY-గ్రామీణ్ ఆర్థిక సహాయం: సాధారణ మైదాన ప్రాంతాల్లో యూనిట్ సహాయం ₹1,20,000 కాగా, ఈశాన్య, కొండ ప్రాంతాలు మరియు కష్టతరమైన ప్రాంతాల్లో ₹1,30,000 ఇస్తారు. కేంద్ర-రాష్ట్రాల నిధుల నిష్పత్తి సాధారణ రాష్ట్రాల్లో 60:40, ఈశాన్య మరియు హిమాలయ రాష్ట్రాల్లో 90:10 గా ఉంటుంది.
• అదనపు ప్రయోజనాలు: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ కింద మరుగుదొడ్డి నిర్మాణానికి ₹12,000 మరియు MGNREGA కింద 90-95 రోజుల అన్‌స్కిల్డ్ లేబర్ వేతనం అదనంగా లభిస్తాయి. అలాగే ఉజ్వల ద్వారా ఎల్పీజీ కనెక్షన్, సౌభాగ్య ద్వారా విద్యుదీకరణ అనుసంధానించబడతాయి.
• PMAY-అర్బన్ 4 విభాగాలు: 1) ఇన్-సిటు స్లమ్ రీడెవలప్‌మెంట్ (ISSR), 2) క్రెడిట్ లింక్డ్ సబ్సిడీ స్కీమ్ (CLSS - వడ్డీ సబ్సిడీ), 3) అఫర్డబుల్ హౌసింగ్ ఇన్ పార్టనర్‌షిప్ (AHP), 4) బెనిఫిషియరీ లెడ్ కన్‌స్ట్రక్షన్ (BLC).
• మహిళా సాధికారత: గృహాల యాజమాన్యం తప్పనిసరిగా ఇంటిలోని మహిళా యజమాని పేరు మీద లేదా భార్యాభర్తల ఉమ్మడి పేరు మీద రిజిస్టర్ కావాలి.

కోవిడ్-19 లాక్‌డౌన్ వల్ల తీవ్రంగా నష్టపోయిన వీధి వ్యాపారులకు వారి జీవనోపాధిని తిరిగి ప్రారంభించుకోవడానికి తాకట్టు లేని వర్కింగ్ క్యాపిటల్ రుణాన్ని అందించే మైక్రో-క్రెడిట్ పథకం.

• ప్రారంభం & మంత్రిత్వ శాఖ: 2020 జూన్ 1న కేంద్ర గృహనిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MoHUA) ప్రారంభించింది. దీనికి అమలు ఏజెన్సీగా స్మాల్ ఇండస్ట్రీస్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SIDBI) వ్యవహరిస్తోంది.
• రుణ విడతల నిర్మాణం: ప్రారంభంలో లబ్ధిదారులకు ₹10,000 వరకు ఒక సంవత్సరం కాలపరిమితితో కూడిన మొదటి విడత రుణం అందుతుంది. దీనిని సకాలంలో తిరిగి చెల్లిస్తే, రెండవ విడతగా ₹20,000, మూడవ విడతగా ₹50,000 వరకు రుణం పొందే వెసులుబాటు ఉంటుంది.
• వడ్డీ రాయితీ & ప్రోత్సాహకాలు: సకాలంలో రుణాలు చెల్లించే లబ్ధిదారులకు 7% వార్షిక వడ్డీ సబ్సిడీ నేరుగా వారి బ్యాంక్ ఖాతాకు జమ అవుతుంది. ఎలాంటి ముందస్తు చెల్లింపు పెనాల్టీ (Pre-closure penalty) ఉండదు.
• డిజిటల్ లావాదేవీలకు ప్రోత్సాహం: అర్హులైన వ్యాపారులు క్యూఆర్ కోడ్‌ల ద్వారా డిజిటల్ లావాదేవీలు నిర్వహిస్తే సంవత్సరానికి ₹1,200 వరకు (నెలకు ₹100 వరకు) క్యాష్‌బ్యాక్ ప్రోత్సాహకం లభిస్తుంది.
• సామాజిక భద్రత - 'స్వనిధి సే సమృద్ధి': ఈ ఉప-కార్యక్రమం ద్వారా వీధి వ్యాపారులు మరియు వారి కుటుంబాలకు కేంద్ర ప్రభుత్వ 8 కీలక సంక్షేమ పథకాలైన పీఎం జీవన్‌జ్యోతి, సురక్షా బీమా, మాతృవందన వంటి పథకాలతో అనుసంధానం చేస్తారు.

గ్రామీణ భారతదేశంలోని ప్రతి ఇంటికీ సురక్షితమైన మరియు తగినంత తాగునీటిని వ్యక్తిగత పంపు కనెక్షన్ ద్వారా నిరంతరం సరఫరా చేయడమే లక్ష్యంగా చేపట్టిన ప్రతిష్టాత్మక మిషన్.

• ప్రకటన & లక్ష్యం: 2019 ఆగస్టు 15న 73వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం సందర్భంగా ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ ప్రారంభించారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని ప్రతి ఇంటికీ 2024 నాటికి 'ఫంక్షనల్ హౌస్‌హోల్డ్ ట్యాప్ కనెక్షన్' (FHTC) కల్పించడం దీని ప్రధాన సంకల్పం.
• నీటి సరఫరా ప్రమాణం: ఒక్కో వ్యక్తికి రోజుకు 55 లీటర్ల (55 LPCD - Litres Per Capita per Day) తాగునీటిని నిర్దేశిత నాణ్యతతో (BIS: 10500 ప్రమాణాల ప్రకారం) అందించాలి.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ & నిర్వహణ: కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో అమలవుతోంది. స్థానిక నీటి సరఫరా మౌలిక వసతుల నిర్వహణ బాధ్యతలను గ్రామ పంచాయతీ పరిధిలోని 'గ్రామ నీరు & పారిశుద్ధ్య కమిటీ' (VWSC) లేదా పానీ సమితులకు అప్పగిస్తారు.
• మహిళల ప్రాధాన్యత: పానీ సమితులలో కనీసం 50% సభ్యులు మహిళలే ఉండాలి. ప్రతి గ్రామంలో కనీసం 5 మంది మహిళలకు ఫీల్డ్ టెస్ట్ కిట్ల (FTKs) ద్వారా నీటి నాణ్యతను పరీక్షించే శిక్షణ ఇస్తారు.
• ఆర్థిక నిధుల పంపకం: హిమాలయన్ మరియు ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100% కేంద్ర నిధులు, మరియు ఇతర రాష్ట్రాలకు 50:50 నిష్పత్తిలో కేంద్ర-రాష్ట్ర నిధుల భాగస్వామ్యం ఉంటుంది.

గ్రామీణ మరియు వెనుకబడిన పేద మహిళలకు స్వచ్ఛమైన వంట ఇంధనాన్ని (LPG) అందించడం ద్వారా వారి ఆరోగ్యాన్ని కాపాడటం మరియు వంటచెరకు కాలుష్యం నుండి విముక్తి కల్పించడం ఈ పథకం యొక్క ముఖ్య లక్ష్యం.

• ప్రారంభం & నినాదం: PMUY 1.0 ని 2016 మే 1న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బలియాలో కేంద్ర పెట్రోలియం మరియు సహజవాయువు మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించింది. దీని అధికారిక నినాదం 'స్వచ్ఛ ఇంధన్, బెహతర్ జీవన్'.
• ఉజ్వల 2.0 విస్తరణ: మిగిలిపోయిన పేద కుటుంబాలు మరియు వలసదారుల కోసం 2021 ఆగస్టు 10న మహోబా (ఉత్తరప్రదేశ్) లో ఉజ్వల 2.0 ప్రారంభించబడింది. వలసదారులకు స్థానిక రేషన్ కార్డు లేదా చిరునామా రుజువు లేకుండా కేవలం స్వీయ ధృవీకరణ (Self-declaration) తో కొత్త కనెక్షన్ తీసుకునే వెసులుబాటు కల్పించారు.
• ఆర్థిక సహాయం: అర్హులైన పేద కుటుంబ మహిళలకు ప్రతి డిపాజిట్-రహిత LPG కనెక్షన్‌కు ₹1,600 చొప్పున ఆర్థిక సహాయాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది. ఇందులో సెక్యూరిటీ డిపాజిట్, రెగ్యులేటర్, పైపు, మరియు ఇన్‌స్టాలేషన్ ఖర్చులు ఉంటాయి.
• అదనపు ప్రోత్సాహకాలు: ఉజ్వల 2.0 కింద లబ్ధిదారులకు మొదటి సిలిండర్ రీఫిల్ మరియు హాట్‌ప్లేట్ (స్టవ్) పూర్తిగా ఉచితంగా అందించబడతాయి. అలాగే గృహావసర సిలిండర్ రీఫిల్‌పై కేంద్రం నిర్ణీత రాయితీని DBT రూపంలో ఖాతాలో జమ చేస్తోంది.
• అర్హతా వర్గాలు: ప్రారంభంలో SECC-2011 పేద కుటుంబాలకు మాత్రమే పరిమితం కాగా, తర్వాత SC/ST, పీఎంఏవై లబ్ధిదారులు, అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY), అటవీ నివాసులు, అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలకు (MBC) విస్తరించారు.

దేశంలోని ప్రతి ఒక్కరికీ బ్యాంకింగ్ సేవలను అందుబాటులోకి తేవడం ద్వారా సార్వత్రిక ఆర్థిక చేరికను (Universal Financial Inclusion) సాధించడానికి ప్రారంభించిన జాతీయ మిషన్.

• ప్రారంభం & నినాదం: 2014 ఆగస్టు 28న కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమైంది. దీని ప్రధాన నినాదం 'మేరా ఖాతా, భాగ్య విధాత'.
• కీలక ప్రయోజనాలు: జీరో బ్యాలెన్స్ బేసిక్ సేవింగ్స్ బ్యాంక్ డిపాజిట్ (BSBD) ఖాతా సదుపాయం, ఖాతాదారులకు ఉచిత రూపే డెబిట్ కార్డు (RuPay Debit Card) జారీ.
• బీమా రక్షణ: రూపే కార్డుతో పాటు ₹2,00,000 ప్రమాద బీమా రక్షణ (2018 ఆగస్టు 28 తర్వాత తెరిచిన ఖాతాలకు ₹1 లక్ష నుండి ₹2 లక్షలకు పెంచబడింది) లభిస్తుంది. ప్రారంభంలో ప్రారంభించిన ఖాతాలకు ₹30,000 జీవిత బీమా రక్షణ కూడా కల్పించారు.
• ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (OD) సదుపాయం: సంతృప్తికరంగా ఆరు నెలలు లావాదేవీలు నిర్వహించిన అర్హులైన ఖాతాదారులకు ₹10,000 వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సౌకర్యం కల్పిస్తారు (గతంలో ఇది ₹5,000 ఉండేది). ₹2,000 వరకు ఎలాంటి షరతులు లేకుండా నేరుగా OD పొందవచ్చు. OD పొందే గరిష్ట వయోపరిమితిని 60 నుండి 65 సంవత్సరాలకు పెంచారు.
• JAM త్రయం పునాది: జన్ ధన్ (Jan Dhan), ఆధార్ (Aadhaar), మరియు మొబైల్ (Mobile) అనుసంధానంతో కూడిన 'జామ్ ట్రినిటీ' భారతదేశంలో ప్రభుత్వ సంక్షేమ నిధుల లీకేజీలను నిరోధించి ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీకి (DBT) వెన్నెముకగా నిలిచింది.

చిన్న, సూక్ష్మ వ్యాపారాలు మరియు వ్యవస్థాపకులకు సులభంగా వ్యవస్థీకృత బ్యాంకింగ్ రుణాలు అందించడానికి ఉద్దేశించిన కొలేటరల్-ఫ్రీ (తాకట్టు లేని) రుణ పథకం.

• ప్రారంభం & సంస్థాగత నిర్మాణం: 2015 ఏప్రిల్ 8న ప్రారంభించబడింది. దీని కింద 'మైక్రో యూనిట్స్ డెవలప్‌మెంట్ & రీఫైనాన్స్ ఏజెన్సీ' (MUDRA) ను సిడ్బి (SIDBI) అనుబంధ సంస్థగా ఏర్పాటు చేశారు. ఇది నాన్-కార్పొరేట్, నాన్-ఫార్మ్ చిన్న/సూక్ష్మ సంస్థలకు రుణాలు ఇచ్చే బ్యాంకులకు రీఫైనాన్స్ అందిస్తుంది.
• రుణ వర్గీకరణ (3 విభాగాలు):

1. శిశు (Shishu): ₹50,000 వరకు రుణాలు (వ్యాపార ప్రారంభ దశలో ఉన్నవారికి).
2. కిషోర్ (Kishor): ₹50,000 పైన నుండి ₹5,00,000 వరకు రుణాలు.
3. తరుణ్ (Tarun): ₹5,00,000 పైన నుండి ₹10,00,000 వరకు రుణాలు.

• పరిమితి పెంపు (తరుణ్ ప్లస్): కేంద్ర బడ్జెట్ 2024-25లో గతంలో విజయవంతంగా తరుణ్ కేటగిరీ రుణాన్ని తిరిగి చెల్లించిన పారిశ్రామికవేత్తల కోసం గరిష్ట ముద్రా రుణ పరిమితిని ₹10 లక్షల నుండి ₹20 లక్షలకు పెంచారు.
• హామీ రహిత రుణాలు: ముద్రా రుణాలకు ఎలాంటి పూచీకత్తు లేదా తాకట్టు (No collateral) అవసరం లేదు. దీని కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం 'క్రెడిట్ గ్యారెంటీ ఫండ్ ఫర్ మైక్రో యూనిట్స్' (CGFMU) ను ఏర్పాటు చేసింది.
• ముద్రా కార్డ్: రుణగ్రహీతలకు వర్కింగ్ క్యాపిటల్ అవసరాల కోసం ఏటీఎం కార్డు తరహాలో ఉపయోగించుకోవడానికి 'ముద్రా డెబిట్ కార్డ్' జారీ చేస్తారు.

షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST) మరియు మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలలో స్వయం ఉపాధిని పెంపొందించడానికి గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ఎంటర్‌ప్రైజెస్ ఏర్పాటు కోసం ఉద్దేశించిన ప్రత్యేక ఆర్థిక పథకం.

• ప్రారంభం & కాలపరిమితి: 2016 ఏప్రిల్ 5న ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమైంది. ఈ పథకాన్ని 2025 వరకు పొడిగించారు.
• బ్యాంకు శాఖల బాధ్యత: దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రతి షెడ్యూల్డ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ శాఖ తప్పనిసరిగా కనీసం ఒక SC లేదా ST రుణగ్రహీతకు మరియు కనీసం ఒక మహిళా రుణగ్రహీతకు గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ప్రాజెక్ట్ ఏర్పాటు కోసం రుణం ఇవ్వాలి.
• రుణ పరిమితి & స్వభావం: ₹10 లక్షల నుండి ₹1 కోటి వరకు మిశ్రమ రుణం (టర్మ్ లోన్ మరియు వర్కింగ్ క్యాపిటల్ కలిపి) అందిస్తారు. తయారీ (Manufacturing), సేవా రంగం (Services), వ్యాపారం (Trading) లేదా వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాలలో (Agri-allied activities) మాత్రమే కొత్త వెంచర్ల కోసం ఈ రుణం ఇస్తారు.
• గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ప్రాజెక్ట్ నిబంధన: స్టాండప్ ఇండియా కింద రుణం పొందాలంటే ఆ వ్యాపార యూనిట్ మొదటిసారిగా ఏర్పాటు చేస్తున్నదై ఉండాలి (గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ఎంటర్‌ప్రైజ్). నాన్-ఇండివిజువల్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ అయితే, కనీసం 51% వాటా SC/ST లేదా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల ఆధీనంలో ఉండాలి.
• మార్జిన్ మనీ తగ్గింపు: ప్రాజెక్ట్ వ్యయంలో మార్జిన్ మనీ నిబంధనను ప్రారంభంలో ఉన్న 25% నుండి 15% కి తగ్గించారు; మిగిలిన 85% వరకు బ్యాంకు రుణం లభిస్తుంది.

రైతులకు ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, తెగుళ్లు మరియు వ్యాధుల వల్ల కలిగే పంట నష్టాల నుండి సమగ్ర ఆర్థిక రక్షణను కల్పించే జాతీయ వ్యవసాయ బీమా పథకం.

• ప్రారంభం & పునఃసమీక్ష: 2016 ఫిబ్రవరి 18న ప్రారంభమైంది (2016 ఖరీఫ్ సీజన్ నుండి అమల్లోకి వచ్చింది). గతంలో ఉన్న నేషనల్ అగ్రికల్చరల్ ఇన్సూరెన్స్ స్కీమ్ (NAIS), మోడిఫైడ్ NAIS స్థానంలో ఇది వచ్చింది. వ్యవసాయ మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని పర్యవేక్షిస్తుంది.
• రైతులు చెల్లించాల్సిన ఏకరూప ప్రీమియం రేట్లు:
• ఖరీఫ్ పంటలకు: గరిష్టంగా కేవలం 2.0%
• రబీ ఆహార మరియు నూనెగింజల పంటలకు: గరిష్టంగా కేవలం 1.5%
• వాణిజ్య మరియు వార్షిక ఉద్యానవన పంటలకు: గరిష్టంగా కేవలం 5.0%
• సబ్సిడీ చెల్లింపు: వాస్తవ ప్రీమియం మరియు రైతులు చెల్లించే రేటు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని కేంద్రం మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు సమానంగా (50:50 నిష్పత్తిలో, ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10) ప్రీమియం సబ్సిడీ రూపంలో భరిస్తాయి.
• సమగ్ర రిస్క్ కవరేజ్: విత్తనం వేయడంలో వైఫల్యం (Prevented Sowing), పంట కాలంలో సంభవించే నష్టాలు, పంట కోత అనంతర నష్టాలు (పోస్ట్-హార్వెస్ట్ లాసెస్ - 14 రోజుల వరకు సైక్లోన్ లేదా అకాల వర్షాల వల్ల), మరియు వడగండ్ల వాన, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి స్థానికీకరించిన విపత్తులను (Localized Calamities) కవర్ చేస్తుంది.
• స్వచ్ఛందం: 2020 ఖరీఫ్ నుండి ఈ పథకంలో చేరడాన్ని లోనీ రైతులు (రుణం తీసుకున్న రైతులు) సహా అందరికీ పూర్తిగా స్వచ్ఛందం (Voluntary) చేశారు.

పాఠశాలల్లో విద్యార్థుల నమోదు, నిలుపుదల పెంచడంతో పాటు ప్రాథమిక విద్యా స్థాయిలోని పిల్లలలో పోషకాహార లోపాన్ని నివారించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న విస్తృత పథకం.

• చారిత్రక పరిణామం: 1995 ఆగస్టు 15న 'నేషనల్ ప్రోగ్రామ్ ఆఫ్ న్యూట్రిషనల్ సపోర్ట్ టు ప్రైమరీ ఎడ్యుకేషన్' (NP-NSPE) గా ప్రారంభమై, మధ్యాహ్న భోజన పథకం (MDM) గా ప్రాచుర్యం పొందింది. 2021 సెప్టెంబర్‌లో దీని పేరును 'పీఎం పోషణ్' (PM-POSHAN) గా మార్చి, బాలవాటికలకు కూడా విస్తరించారు.
• పరిధి & వర్తింపు: ప్రభుత్వ మరియు ప్రభుత్వ ఎయిడెడ్ పాఠశాలల్లోని 1 నుండి 8వ తరగతి చదువుతున్న పిల్లలతో పాటు, ప్రీ-ప్రైమరీ (బాలవాటిక) చదువుతున్న 3-5 సంవత్సరాల పిల్లలకు కూడా వేడి వండిన పోషకాహార భోజనం అందించబడుతుంది.
• పోషకాహార ప్రమాణాలు:
• ప్రాథమిక స్థాయి (1-5 తరగతులు): కనీసం 450 క్యాలరీలు మరియు 12 గ్రాముల ప్రొటీన్ (100 గ్రాముల ఆహార ధాన్యాలు).
• ఎగువ ప్రాథమిక స్థాయి (6-8 తరగతులు): కనీసం 700 క్యాలరీలు మరియు 20 గ్రాముల ప్రొటీన్ (150 గ్రాముల ఆహార ధాన్యాలు).
• నూతన భావనలు - తిథి భోజనం: సమాజ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి పండుగలు, పుట్టినరోజులు లేదా ప్రత్యేక సందర్భాలలో ప్రజలు పిల్లలకు పౌష్టికాహారాన్ని అందించే 'తిథి భోజన్' విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. అలాగే పాఠశాలల్లో పోషకాహార తోటల (School Nutrition Gardens) పెంపకాన్ని తప్పనిసరి చేశారు.
• చట్టబద్ధమైన హోదా: జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2013 (NFSA) ప్రకారం మధ్యాహ్న భోజనం పొందడం పిల్లల చట్టబద్ధమైన హక్కు.

పాఠశాల విద్యను విభజించలేని నిరంతర ప్రక్రియగా పరిగణిస్తూ, ప్రీ-స్కూల్ నుండి 12వ తరగతి వరకు నాణ్యమైన మరియు సమ్మిళిత విద్యను అందించడానికి రూపొందించిన సమగ్ర కార్యక్రమం.

• ఏకీకరణ & ప్రారంభం: 2018-19 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ గతంలో అమలులో ఉన్న మూడు ప్రధాన పథకాలను విలీనం చేస్తూ దీనిని ప్రారంభించింది: 1) సర్వ శిక్షా అభియాన్ (SSA), 2) రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ (RMSA), 3) ఉపాధ్యాయ విద్య (Teacher Education - TE).
• లక్ష్యాలు & పరిధి: ప్రీ-ప్రైమరీ నుండి సీనియర్ సెకండరీ వరకు సమానమైన, సమ్మిళిత మరియు నైపుణ్య ఆధారిత విద్యను అందించడం. సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం 4 (SDG-4) సాధనకు అనుగుణంగా రూపొందించబడింది.
• NEP 2020 తో అనుసంధానం: జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (NEP-2020) సిఫార్సులను క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేయడానికి సమగ్ర శిక్షా 2.0 గా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది (5+3+3+4 నూతన విద్యా స్వరూపానికి మద్దతు ఇస్తుంది).
• నిపుణ్ భారత్ మిషన్ (NIPUN Bharat): సమగ్ర శిక్షా కింద ప్రారంభించిన 'నేషనల్ ఇనిషియేటివ్ ఫర్ ప్రొఫిషియెన్సీ ఇన్ రీడింగ్ విత్ అండర్‌స్టాండింగ్ అండ్ న్యూమరసీ' ద్వారా 3వ తరగతి ముగిసే సమయానికి ప్రతి చిన్నారి ప్రాథమిక అక్షరాస్యత మరియు సంఖ్యాజ్ఞానాన్ని (FLN) సాధించేలా లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
• డిజిటల్ కార్యక్రమాలు: ఐసీటీ ల్యాబ్‌లు, స్మార్ట్ క్లాస్‌రూమ్‌లు, కస్తూర్బా గాంధీ బాలికా విద్యాలయాల (KGBV) ఉన్నతీకరణ (12వ తరగతి వరకు) మరియు ఉపాధ్యాయుల సామర్థ్య పెంపు కోసం 'నిష్ట' (NISHTHA) శిక్షణను అందిస్తుంది.

దేశంలో డిజిటల్ ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలను అనుసంధానించడం మరియు పౌరులకు సురక్షితమైన డిజిటల్ హెల్త్ రికార్డులను అందుబాటులోకి తేవడానికి ప్రారంభించిన సాంకేతిక విప్లవాత్మక కార్యక్రమం.

• ప్రారంభం & నేపథ్యం: 2020 ఆగస్టు 15న పైలట్ ప్రాజెక్ట్‌గా ప్రకటించి, 2021 సెప్టెంబర్ 27న ప్రధాన మంత్రి దేశవ్యాప్తంగా ప్రారంభించారు. దీని అమలు బాధ్యత కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని 'నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ' (NHA) నిర్వహిస్తుంది.
• ప్రధాన స్తంభాలు (Core Building Blocks):

1. ఆభా నంబర్ (ABHA - Ayushman Bharat Health Account): ప్రతి పౌరుడికి ప్రత్యేకమైన 14 అంకెల గుర్తింపు సంఖ్య కేటాయించబడుతుంది.
2. హెల్త్‌కేర్ ప్రొఫెషనల్స్ రిజిస్ట్రీ (HPR): దేశంలోని ఆధునిక మరియు సాంప్రదాయ వైద్య నిపుణుల సమగ్ర డేటాబేస్.
3. హెల్త్‌ఫెసిలిటీ రిజిస్ట్రీ (HFR): దేశంలోని అన్ని ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు, క్లినిక్‌లు, ల్యాబ్‌ల డిజిటల్ డైరెక్టరీ.
4. ఆభా యాప్ (ABHA Mobile App): వైద్య రికార్డులను భద్రపరుచుకోవడానికి మరియు వైద్యులతో పంచుకోవడానికి ఉపయోగపడే వ్యక్తిగత ఆరోగ్య రికార్డు (PHR) వ్యవస్థ.

• సమ్మతి ఆధారిత డేటా షేరింగ్ (Consent Manager): రోగి అనుమతి లేకుండా ఎవరూ వారి ఆరోగ్య రికార్డులను వీక్షించలేరు. ఇది గోప్యతను మరియు డేటా భద్రతను కాపాడుతుంది.
• లక్ష్యం: కాగిత రహిత ఆసుపత్రి సేవలు, టెలిమెడిసిన్ సులభతరం చేయడం మరియు ఒకే వేదికపై సమగ్ర వైద్య సమాచారాన్ని సమీకరించడం.

భారతదేశంలో చేపల ఉత్పత్తిని వేగవంతం చేయడం, ఆధునిక మౌలిక వసతుల కల్పన మరియు మత్స్యకారుల ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేయడం ద్వారా 'నీలి విప్లవం' (Blue Revolution) సాధించడానికి తెచ్చిన ఫ్లాగ్‌షిప్ పథకం.

• ప్రారంభం & బడ్జెట్ కేటాయింపు: 2020 సెప్టెంబర్ 10న ప్రారంభించబడింది. ఆత్మనిర్భర్ భారత్ ప్యాకేజీ కింద మత్స్య రంగ చరిత్రలోనే అత్యధికంగా ₹20,050 కోట్ల పెట్టుబడితో 5 సంవత్సరాల కాలపరిమితికి (2020-21 నుండి 2024-25 వరకు) ఆమోదించబడింది.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు పాడిపరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ.
• కీలక లక్ష్యాలు:
• దేశంలో చేపల ఉత్పత్తిని 2024-25 నాటికి 22 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు (MMT) పెంచడం.
• మత్స్య రంగ వార్షిక వృద్ధి రేటును 9% కి చేర్చడం.
• మత్స్య ఎగుమతుల విలువను ₹1,00,000 కోట్లకు చేర్చడం.
• మత్స్యకారులు మరియు చేపల పెంపకందారుల ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేయడం.
• పంట కోత అనంతర నష్టాలను (Post-harvest losses) 20-25% నుండి 10% కి తగ్గించడం.
• విధానపరమైన వ్యూహం: సాగర మిత్రల నియామకం, రీసర్క్యులేటరీ ఆక్వాకల్చర్ సిస్టమ్స్ (RAS), బయోఫ్లాక్ టెక్నాలజీ, కోల్డ్ చైన్ మౌలిక వసతులు, ఆధునిక ఫిషింగ్ హార్బర్‌ల అభివృద్ధి మరియు ఆక్వాపార్కుల ఏర్పాటు.
• సామాజిక భద్రత: చేపల వేట నిషేధ కాలంలో మత్స్యకారుల కుటుంబాలకు ఆర్థిక మరియు జీవనోపాధి భద్రతా మద్దతును అందించడం.

సాంప్రదాయ చేతివృత్తులు మరియు చేతిపనుల కళాకారులకు ఆర్థిక చేయూత, ఆధునిక పనిముట్లు, నైపుణ్య శిక్షణ మరియు మార్కెట్ సదుపాయాలు కల్పించడానికి ఉద్దేశించిన వినూత్న కేంద్ర రంగ పథకం.

• ప్రారంభం & కాలపరిమితి: 2023 సెప్టెంబర్ 17న (విశ్వకర్మ జయంతి సందర్భంగా) ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు. ₹13,000 కోట్ల పూర్తి కేంద్ర నిధులతో (Central Sector Scheme) 2023-24 నుండి 2027-28 వరకు అమలవుతుంది.
• లబ్ధిదారుల పరిధి (18 సంప్రదాయ వృత్తులు): వడ్రంగులు, కమ్మరులు, కంసాలి, కుమ్మరులు, శిల్పులు, చెప్పులు కుట్టేవారు, తాపీ పనివారు, దర్జీలు, క్షురకులు, రజకులు, బుట్టలు/చాపలు అల్లేవారు మొదలైన 18 రకాల చేతివృత్తుల వారు అర్హులు.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి & స్టైపెండ్: 5-7 రోజుల బేసిక్ ట్రైనింగ్ మరియు ఆసక్తి ఉంటే 15 రోజుల అడ్వాన్స్‌డ్ ట్రైనింగ్ అందిస్తారు. శిక్షణ కాలంలో రోజుకు ₹500 స్టైపెండ్ లభిస్తుంది.
• టూల్‌కిట్ ప్రోత్సాహకం: ఆధునిక పనిముట్లు కొనుగోలు చేయడానికి లబ్ధిదారులకు ₹15,000 ఈ-వోచర్ (e-Voucher) లేదా టూల్‌కిట్ ఇన్సెంటివ్ ఇస్తారు.
• కొలేటరల్-ఫ్రీ రుణాలు: రాయితీతో కూడిన రుణ సదుపాయం (వడ్డీ రేటు కేవలం 5% మాత్రమే, మిగిలిన వడ్డీని కేంద్రం సబ్సిడీగా ఇస్తుంది):
• మొదటి విడత: ₹1,00,000 (18 నెలల కాలపరిమితి).
• రెండవ విడత: ₹2,00,000 (30 నెలల కాలపరిమితి).
• గుర్తింపు: లబ్ధిదారులకు 'పీఎం విశ్వకర్మ సర్టిఫికేట్' మరియు డిజిటల్ గుర్తింపు కార్డు (ID Card) జారీ చేస్తారు.

అసంఘటిత రంగ కార్మికులకు వృద్ధాప్యంలో నిర్ణీత ఆర్థిక భద్రతను అందించడానికి ఉద్దేశించిన సార్వత్రిక పెన్షన్ పథకం.

• ప్రారంభం & నియంత్రణ: 2015 మే 9న కోల్‌కతాలో ప్రారంభమైంది (గతంలోని 'స్వావలంబన్' స్థానంలో వచ్చింది). కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని 'పెన్షన్ ఫండ్ రెగ్యులేటరీ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ' (PFRDA) దీనిని పర్యవేక్షిస్తుంది.
• అర్హత & వయోపరిమితి: 18 నుండి 40 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల ఏదైనా భారతీయ పౌరుడు ఈ పథకంలో చేరవచ్చు. చందాదారుడు కనీసం 20 సంవత్సరాలు క్రమం తప్పకుండా ప్రీమియం చెల్లించాలి.
• హామీతో కూడిన కనీస పెన్షన్: 60 సంవత్సరాల వయస్సు నిండిన తర్వాత, చందాదారుడు చెల్లించిన ప్రీమియం ఆధారంగా నెలకు ₹1,000, ₹2,000, ₹3,000, ₹4,000, లేదా ₹5,000 చొప్పున జీవితాంతం పెన్షన్ పొందుతారు.
• కుటుంబ భద్రత: పెన్షనర్ మరణిస్తే అదే పెన్షన్ మొత్తం జీవిత భాగస్వామికి అందుతుంది. ఇద్దరూ మరణించిన సందర్భంలో 60 ఏళ్ల వరకు కూడబెట్టిన పెన్షన్ కార్పస్ ఫండ్ మొత్తాన్ని నామినీకి తిరిగి చెల్లిస్తారు.
• ఆదాయపు పన్ను నిబంధన (సవరణ): 2022 అక్టోబర్ 1 నుండి అమల్లోకి వచ్చిన నిబంధన ప్రకారం, ఆదాయపు పన్ను చట్టం కింద పన్ను చెల్లించే వ్యక్తులు (Income Tax Payers) అటల్ పెన్షన్ యోజనలో కొత్తగా చేరడానికి అనర్హులు.

సామాన్యులకు అతి తక్కువ వార్షిక ప్రీమియంతో ప్రాణ మరియు ప్రమాద భద్రతను కల్పించడానికి ఒకే రోజు ప్రారంభించబడిన జంట సామాజిక భద్రతా పథకాలు.

• ప్రారంభం: 2015 మే 9న ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ కోల్‌కతాలో ఈ రెండు పథకాలను ప్రారంభించారు. ఇవి బ్యాంక్ ఖాతాకు అనుసంధానించబడిన ఆటో-డెబిట్ విధానంలో పనిచేస్తాయి.
• పీఎం సురక్షా బీమా యోజన (PMSBY - ప్రమాద బీమా):
• వయోపరిమితి: 18 నుండి 70 సంవత్సరాలు.
• వార్షిక ప్రీమియం: ₹20 (ప్రారంభంలో ₹12 ఉండేది, 2022లో సవరించబడింది).
• బీమా మొత్తం: ప్రమాదవశాత్తు మరణించినా లేదా శాశ్వత పూర్తి అంగవైకల్యం కలిగినా ₹2,00,000; పాక్షిక శాశ్వత వైకల్యానికి ₹1,00,000 చెల్లిస్తారు.
• పీఎం జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY - జీవిత బీమా):
• వయోపరిమితి: 18 నుండి 50 సంవత్సరాలు (కవరేజ్ 55 సంవత్సరాల వరకు కొనసాగుతుంది).
• వార్షిక ప్రీమియం: ₹436 (ప్రారంభంలో ₹330 ఉండేది, 2022లో సవరించబడింది).
• బీమా మొత్తం: కారణంతో సంబంధం లేకుండా (సహజ లేదా ప్రమాద) చందాదారుడు మరణిస్తే కుటుంబానికి ₹2,00,000 చెల్లిస్తారు.
• నవీకరణ కాలపరిమితి: ఈ రెండు పథకాల కవరేజ్ వ్యవధి ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 1 నుండి తర్వాతి సంవత్సరం మే 31 వరకు ఉంటుంది.

'బేటీ బచావో, బేటీ పఢావో' ప్రచారంలో భాగంగా ఆడపిల్లల ఉన్నత విద్య మరియు వివాహ ఖర్చుల కోసం తల్లిదండ్రులు పొదుపు చేసేందుకు ఉద్దేశించిన ప్రత్యేక చిన్న మొత్తాల పొదుపు పథకం.

• ప్రారంభం & నేపథ్యం: 2015 జనవరి 22న హర్యానాలోని పానిపట్‌లో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు. ఇది ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని తపాలా మరియు వాణిజ్య బ్యాంకుల ద్వారా అమలవుతోంది.
• ఖాతా ప్రారంభ నిబంధనలు: ఆడపిల్ల పుట్టినప్పటి నుండి 10 సంవత్సరాల వయస్సు లోపు ఎప్పుడైనా తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులు ఖాతా తెరవవచ్చు. ఒక కుటుంబంలో గరిష్టంగా ఇద్దరు ఆడపిల్లలకు మాత్రమే ఈ ఖాతా వర్తిస్తుంది (కవలలు లేదా ముగ్గురు ఆడపిల్లలు జన్మిస్తే మినహాయింపు ఉంటుంది).
• డిపాజిట్ పరిమితులు: ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీస డిపాజిట్ ₹250 కాగా, గరిష్ట డిపాజిట్ ₹1,50,000. ఖాతా ప్రారంభించిన తేదీ నుండి 15 సంవత్సరాల పాటు డిపాజిట్లు చెల్లించాలి.
• మెచ్యూరిటీ & ఉపసంహరణ: ఖాతా తెరిచిన తేదీ నుండి 21 సంవత్సరాలు పూర్తయిన తర్వాత ఖాతా మెచ్యూర్ అవుతుంది. ఆడపిల్లకు 18 ఏళ్లు నిండిన తర్వాత లేదా 10వ తరగతి ఉత్తీర్ణత సాధించిన తర్వాత ఉన్నత విద్యా ఖర్చుల కోసం ఖాతాలోని బ్యాలెన్స్‌లో గరిష్టంగా 50% వరకు ఉపసంహరించుకోవచ్చు.
• పన్ను ప్రయోజనాలు (EEE హోదా): ఆదాయపు పన్ను చట్టంలోని సెక్షన్ 80C కింద డిపాజిట్లకు మినహాయింపు, ఆర్జించిన వడ్డీకి పన్ను మినహాయింపు, మరియు మెచ్యూరిటీ మొత్తంపై కూడా పూర్తి పన్ను మినహాయింపు (Exempt-Exempt-Exempt) వర్తిస్తుంది.

పట్టణ ప్రజా రవాణా వ్యవస్థను ఆధునీకరించడం, గ్రీన్ మొబిలిటీని ప్రోత్సహించడం మరియు నగరాలలో వాయు కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి ఎలక్ట్రిక్ బస్సులను ప్రవేశపెట్టే ప్రతిష్టాత్మక పథకం.

• ఆమోదం & స్వరూపం: కేంద్ర మంత్రివర్గం 2023 ఆగస్టులో ఈ పథకానికి ఆమోదం తెలిపింది. మొత్తం ₹57,613 కోట్ల అంచనా వ్యయంతో (కేంద్ర వాటా ₹20,000 కోట్లు) 10 సంవత్సరాల పాటు ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్య (PPP) పద్ధతిలో అమలు చేయబడుతోంది.
• లక్ష్యం: దేశవ్యాప్తంగా వివిధ నగరాల్లో 10,000 ఎలక్ట్రిక్ బస్సులను (e-Buses) ప్రవేశపెట్టడం మరియు నగర బస్సు కార్యకలాపాలకు గ్రీన్ మౌలిక సదుపాయాలను కల్పించడం.
• నగరాల ఎంపిక అర్హత: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 3 లక్షల నుండి 40 లక్షల జనాభా కలిగిన నగరాలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. ముఖ్యంగా వ్యవస్థీకృత బస్సు సర్వీసులు లేని నగరాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు మరియు ఈశాన్య/కొండ ప్రాంత నగరాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారిస్తారు.
• పథకం రెండు విభాగాలు:
• విభాగం A: 169 నగరాల్లో పీపీపీ మోడల్‌లో 10,000 ఈ-బస్సుల నిర్వహణ మరియు సంబంధిత డిపో మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి.
• విభాగం B (గ్రీన్ అర్బన్ మొబిలిటీ): 181 నగరాల్లో మల్టీ-మోడల్ ఇంటర్‌ఛేంజ్ సౌకర్యాలు, ఆటోమేటెడ్ ఫేర్ కలెక్షన్ సిస్టమ్స్ (AFCS), బస్ ప్రాధాన్యతా లేన్లు మరియు ఛార్జింగ్ మౌలిక వసతుల ఏర్పాటు.
• పర్యావరణ ప్రభావం: శిలాజ ఇంధనాల వాడకాన్ని తగ్గించడం, గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను అరికట్టడం మరియు భారతదేశ 'నెట్ జీరో 2070' ఉద్గారాల లక్ష్య సాధనకు తోడ్పడటం.

దేశంలోని కోటి గృహాలకు రూఫ్‌టాప్ సౌర వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా ప్రతి నెలా 300 యూనిట్ల వరకు ఉచిత విద్యుత్‌ను అందించే లక్ష్యంతో ప్రారంభించిన విప్లవాత్మక పునరుత్పాదక ఇంధన పథకం.

• ప్రకటన & ఆమోదం: 2024 ఫిబ్రవరి 13న ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ప్రారంభించారు. మొత్తం ₹75,021 కోట్ల పెట్టుబడితో కేంద్ర నూతన మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ (MNRE) ద్వారా అమలవుతోంది.
• సబ్సిడీ నిర్మాణం:
• 1 kW సామర్థ్యం గల వ్యవస్థకు: ₹30,000 వరకు కేంద్ర సబ్సిడీ.
• 2 kW సామర్థ్యం గల వ్యవస్థకు: ₹60,000 వరకు కేంద్ర సబ్సిడీ.
• 3 kW లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సామర్థ్యం గల వ్యవస్థకు: గరిష్టంగా ₹78,000 సబ్సిడీ లభిస్తుంది.
• రాయితీ రుణాలు: రూఫ్‌టాప్ సోలార్ ప్లాంట్ ఏర్పాటు కోసం మిగిలిన మొత్తానికి బ్యాంకుల ద్వారా కేవలం దాదాపు 7% తక్కువ వడ్డీతో ఎలాంటి కొలేటరల్ లేకుండా రుణాలు అందించే ఏర్పాట్లు చేశారు.
• మోడల్ సోలార్ విలేజెస్: పథకంలో భాగంగా దేశంలోని ప్రతి జిల్లాలో గ్రామీణ ప్రాంతాలలో సౌరశక్తి వినియోగాన్ని ప్రదర్శించడానికి ఒక 'మోడల్ సోలార్ విలేజ్' (Model Solar Village) ను అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.
• ఆర్థిక & పర్యావరణ ప్రయోజనాలు: వినియోగదారులకు విద్యుత్ బిల్లులు ఆదా కావడమే కాకుండా, మిగులు విద్యుత్‌ను డిస్కమ్‌లకు (DISCOMs) విక్రయించడం ద్వారా నెట్ మీటరింగ్ విధానంలో అదనపు ఆదాయం లభిస్తుంది. కార్బన్ ఉద్గారాలు భారీగా తగ్గుతాయి.

భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ టెక్స్‌టైల్ హబ్‌గా మార్చడానికి మరియు ప్లగ్-అండ్-ప్లే మౌలిక వసతులతో కూడిన సమీకృత టెక్స్‌టైల్ వ్యాల్యూ చైన్‌ను నిర్మించడానికి ప్రారంభించిన మెగా ప్రాజెక్ట్.

• పూర్తి రూపం & నేపథ్యం: PM MITRA అంటే 'ప్రధాన మంత్రి మెగా ఇంటిగ్రేటెడ్ టెక్స్‌టైల్ రీజియన్ అండ్ అపెరల్' (PM Mega Integrated Textile Region and Apparel). కేంద్ర జౌళి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో 2021 అక్టోబర్‌లో ఆమోదించబడింది.
• 5F విజన్: ప్రధాన మంత్రి యొక్క '5F' విజన్ ఆధారంగా ఇది రూపొందించబడింది: ఫామ్ టు ఫైబర్; ఫైబర్ టు ఫ్యాక్టరీ; ఫ్యాక్టరీ టు ఫ్యాషన్; ఫ్యాషన్ టు ఫారిన్ (Farm to Fibre to Factory to Fashion to Foreign).
• 7 రాష్ట్రాలలో ఏర్పాటు: మొదటి విడతలో 7 రాష్ట్రాలలో పీఎం మిత్ర పార్కులను ఏర్పాటు చేయడానికి కేంద్రం ఆమోదం తెలిపింది: 1) తెలంగాణ (వరంగల్), 2) తమిళనాడు (విరుదునగర్), 3) గుజరాత్ (నవసారి), 4) కర్ణాటక (కలబురగి), 5) మధ్యప్రదేశ్ (ధార్), 6) ఉత్తరప్రదేశ్ (లక్నో/హర్దోయ్), 7) మహారాష్ట్ర (అమరావతి).
• ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు & SPV: ఒక్కో గ్రీన్‌ఫీల్డ్ పార్కుకు గరిష్టంగా ₹500 కోట్లు, బ్రౌన్‌ఫీల్డ్ పార్కుకు ₹200 కోట్ల డెవలప్‌మెంట్ క్యాపిటల్ సపోర్ట్ (DCS) ను కేంద్రం అందిస్తుంది. దీనిని కేంద్ర-రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సంయుక్త భాగస్వామ్యంతో 'స్పెషల్ పర్పస్ వెహికల్' (SPV) ద్వారా పీపీపీ మోడల్‌లో నిర్వహిస్తారు.
• పోటీతత్వ ప్రోత్సాహకం (CCI): పార్కులలో యూనిట్లు ఏర్పాటు చేసే తయారీదారులకు వేగవంతమైన ఉత్పత్తిని ప్రోత్సహించడానికి ప్రతి పార్కుకు ₹300 కోట్ల వరకు కాంపిటీటివ్‌నెస్ ఇన్సెంటివ్ సపోర్ట్ ఇస్తారు.

దేశీయ తయారీ రంగాన్ని ప్రపంచ స్థాయికి చేర్చడం, భారీ ఎత్తున విదేశీ పెట్టుబడులను (FDI) ఆకర్షించడం మరియు ఎగుమతులను ప్రోత్సహించడమే లక్ష్యంగా తెచ్చిన ఉత్పత్తి ఆధారిత ప్రోత్సాహక పథకం.

• ప్రారంభం & ఉద్దేశం: 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' మరియు 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' లో భాగంగా 2020లో ప్రారంభమైంది. భారతదేశంలో తయారైన వస్తువుల అదనపు విక్రయాలపై (Incremental Sales) కంపెనీలకు నగదు ప్రోత్సాహకాలను (ఇన్సెంటివ్స్) ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుంది.
• రంగాల విస్తరణ (14 కీలక రంగాలు): ప్రారంభంలో మొబైల్ తయారీ, ఫార్మాస్యూటికల్స్, మెడికల్ డివైజ్‌లతో ప్రారంభమై, ప్రస్తుతం 14 రంగాలకు విస్తరించింది. వీటిలో ఆటోమొబైల్స్ & ఆటో కాంపోనెంట్స్, సోలార్ పీవీ మాడ్యూల్స్, అడ్వాన్స్‌డ్ కెమిస్ట్రీ సెల్ (ACC) బ్యాటరీలు, స్పెషాలిటీ స్టీల్, టెలికాం మరియు నెట్‌వర్కింగ్ ఉత్పత్తులు, డ్రోన్లు, వైట్ గూడ్స్ (ACs & LEDs), ఫుడ్ ప్రోడక్ట్స్ మరియు టెక్స్‌టైల్స్ ఉన్నాయి.
• మొత్తం బడ్జెట్ వ్యయం: ఈ 14 రంగాలకు కలిపి కేంద్ర ప్రభుత్వం సుమారు ₹1.97 లక్షల కోట్ల ప్రోత్సాహకాలను కేటాయించింది.
• ప్రోత్సాహక యంత్రాంగం: నిర్ణీత బేస్ ఇయర్ కంటే అధికంగా సాధించిన స్థానిక ఉత్పత్తి మరియు అమ్మకాలపై 4% నుండి 6% వరకు (రంగాలవారీగా మారుతూ ఉంటుంది) 4 నుండి 6 సంవత్సరాల కాలానికి ప్రోత్సాహకం లభిస్తుంది.
• ఆర్థిక ప్రభావం: భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ సప్లై చైన్‌లో ప్రధాన తయారీ కేంద్రంగా నిలపడం, దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం మరియు లక్షలాది నైపుణ్యం కలిగిన ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించడం.

మహిళల భద్రత, రక్షణ మరియు సమగ్ర సాధికారత కోసం కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న సమీకృత అంబ్రెల్లా పథకం.

• కాలపరిమితి & స్వభావం: 15వ ఆర్థిక సంఘం కాలపరిమితి (2021-22 నుండి 2025-26) కోసం ప్రారంభించబడింది. గతంలోని మహిళా సంక్షేమ పథకాలన్నింటినీ ఏకీకృతం చేస్తూ రెండు ఉప-పథకాలుగా విభజించారు.
• 1. సంబల్ (Sambal - రక్షణ మరియు భద్రత కోసం):
• ఇది మహిళల భద్రత మరియు రక్షణకు సంబంధించిన 100% కేంద్ర ప్రాయోజిత విభాగం.
• ఇందులో భాగమైన పాత పథకాలు: వన్ స్టాప్ సెంటర్ (OSC - సఖి), ఉమెన్ హెల్ప్‌లైన్ (WHL - 181), మరియు బేటీ బచావో బేటీ పఢావో (BBBP).
• నూతన విభాగం: సమాజ స్థాయిలో వివాదాల పరిష్కారం కోసం గ్రామీణ/వార్డు స్థాయిలో మహిళల పంచాయతీ తరహాలో పనిచేసే 'నారీ అదాలత్' (Nari Adalat) ను సంబల్ కింద ప్రవేశపెట్టారు.
• 2. సమర్థ్య (Samarthya - మహిళా సాధికారత కోసం):
• మహిళల సాధికారత మరియు ఆర్థిక స్వాలంబనకు సంబంధించిన విభాగం.
• ఇందులో భాగమైన పథకాలు: ప్రధాన మంత్రి మాతృ వందన యోజన (PMMVY) (గర్భిణులకు మొదటి బిడ్డకు ₹5,000, రెండవ బిడ్డ ఆడపిల్ల అయితే ₹6,000 ఆర్థిక సాయం), పాలనా (Palna) (పనిచేసే మహిళల పిల్లల కోసం జాతీయ క్రెచ్ స్కీమ్), మరియు 'శక్తి సదన్' (స్వాధార్ గృహ్ & ఉజ్జ్వల పునరావాస హోమ్‌ల విలీనం).
• హబ్ ఫర్ ఎంపవర్‌మెంట్ ఆఫ్ ఉమెన్ (HEW): జాతీయ, రాష్ట్ర మరియు జిల్లా స్థాయిలలో సంక్షేమ పథకాలను సమన్వయం చేయడానికి ప్రత్యేక హబ్‌లు పనిచేస్తాయి.

ప్రత్యేకించి బలహీన గిరిజన సమూహాల (Particularly Vulnerable Tribal Groups - PVTGs) సామాజిక, ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగుపరచడానికి ఉద్దేశించిన సమగ్ర అభివృద్ధి కార్యక్రమం.

• పూర్తి రూపం & ప్రారంభం: PM-JANMAN అంటే 'ప్రధాన మంత్రి జన్జాతి ఆదివాసీ న్యాయ మహా అభియాన్' (PM Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiyan). దీనిని 2023 నవంబర్ 15న 'జన్‌జాతీయ గౌరవ్ దివస్' (భగవాన్ బిర్సా ముండా జయంతి) సందర్భంగా జార్ఖండ్‌లోని ఖుంటిలో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు.
• బడ్జెట్ & కాలపరిమితి: మొత్తం ₹24,104 కోట్ల వ్యయంతో (కేంద్ర వాటా ₹15,336 కోట్లు, రాష్ట్రాల వాటా ₹8,768 కోట్లు) 3 సంవత్సరాల కాలానికి (2023-24 నుండి 2025-26 వరకు) రూపొందించబడింది.
• లక్షిత జనాభా: భారతదేశంలోని 18 రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన అండమాన్ & నికోబార్ దీవులలో విస్తరించి ఉన్న 75 గుర్తింపు పొందిన PVTG తెగల కుటుంబాలు మరియు వారి ఆవాసాలు.
• 11 కీలక రంగాలు (Interventions): 9 కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయంతో 11 ముఖ్యమైన రంగాలపై దృష్టి పెడుతుంది: పక్కా గృహాలు (PMAY కింద అదనపు నిధులు), అనుసంధాన రహదారులు (PMGSY), ప్రతి ఇంటికీ సురక్షిత పైపుల తాగునీరు (JJM), విద్యుదీకరణ (ఆఫ్-గ్రిడ్ సోలార్ హోమ్ లైటింగ్), మొబైల్ నెట్‌వర్క్ కనెక్టివిటీ, సంచార వైద్య కేంద్రాలు (Mobile Medical Units), హాస్టళ్లు మరియు ఆశ్రమ పాఠశాలల నిర్మాణం, వన్ ధన్ వికాస్ కేంద్రాలు, నైపుణ్య శిక్షణ.
• ప్రత్యేక వెసులుబాట్లు: PVTG ఆవాసాలు తక్కువ జనాభా కలిగి అటవీ ప్రాంతాల్లో విసిరివేయబడి ఉండటం వల్ల, సాధారణ పథకాల నిబంధనలను సడలించి మౌలిక వసతులు కల్పిస్తున్నారు.