పట్టణీకరణ పెరగడంతో వివిధ వృత్తుల వారు బలమైన సంఘాలుగా ఏర్పడి ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించారు.
- శ్రేణుల (Guilds) నిర్మాణం మరియు విధులు:
- ఒకే రకమైన వృత్తి చేసే చేతివృత్తుల వారు, వ్యాపారులు ఏర్పాటు చేసుకున్న స్వయంప్రతిపత్తి గల సంఘాలను 'శ్రేణులు' అంటారు.
- ఉదాహరణకు: నేతపనివారి శ్రేణి, కుమ్మరుల శ్రేణి, దంతపు పనివారి శ్రేణి, నూనె తీసేవారి శ్రేణి.
- శ్రేణి అధిపతిని 'శ్రేష్ఠి' లేదా 'జెట్టక' అని పిలిచేవారు.
- శ్రేణులు తమ సభ్యుల ఉత్పత్తి నాణ్యతను, వస్తువుల ధరలను, పని గంటలను నియంత్రించేవి.
- ప్రాచీన బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ:
- శ్రేణులు కేవలం వృత్తి సంఘాలుగానే కాక ఆధునిక బ్యాంకుల వలె పనిచేశాయి.
- రాజులు, సామాన్య ప్రజలు తమ ధనాన్ని శాశ్వత డిపాజిట్లుగా (అక్షయనీవి) శ్రేణులలో దాచుకునేవారు.
- శ్రేణులు ఆ డిపాజిట్లపై క్రమం తప్పకుండా వడ్డీని చెల్లించేవి; ఆ వడ్డీతో బౌద్ధ ఆరామాలు, అన్నదాన సత్రాలు నడిచేవి.
- శ్రేణులు తమ సొంత నాణేలను, సీళ్లను కూడా ముద్రించుకునే ప్రత్యేక చట్టబద్ధమైన అధికారాలను కలిగి ఉండేవి.