హర్షవర్ధనుని పాలనా కాలంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన ప్రముఖ చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (క్రీ.శ. 629 - 645). ప్రాచీన చరిత్రలో ఈయన్ను 'యాత్రికుల రారాజు' (Prince of Pilgrims) అని పిలుస్తారు.
- యాత్ర నేపథ్యం మరియు కాలపరిమితి:
- చైనా టాంగ్ చక్రవర్తి తై-త్సుంగ్ అనుమతి నిరాకరించినప్పటికీ, బౌద్ధ విజ్ఞాన దాహంతో మధ్య ఆసియా పట్టు మార్గం గుండా భారత్కు చేరుకున్నాడు.
- భారతదేశంలో సుమారు 16 సంవత్సరాలు గడిపి, అందులో దాదాపు 8 సంవత్సరాలు (క్రీ.శ. 635 - 643) హర్షుని రాజ్యంలోనే నివసించాడు.
- 'సి-యు-కి' (పశ్చిమ దేశాల రికార్డు):
- తన యాత్రా విశేషాలను 'సి-యు-కి' (Si-Yu-Ki) అనే ప్రపంచ ప్రసిద్ధ గ్రంథంలో నిక్షిప్తం చేశాడు.
- హర్షవర్ధనుని వ్యక్తిత్వం, న్యాయపాలన, ధార్మిక ఔదార్యం మరియు ఉత్తర భారత సాంఘిక స్థితిగతులను పూసగుచ్చినట్లు వర్ణించాడు.
- సామాజిక మరియు భద్రతా పరిస్థితుల నమోదు:
- సమాజంలో ప్రజలు నిజాయితీపరులని, ఆహారంలో శాకాహారానికే ప్రాధాన్యమిచ్చారని పేర్కొన్నాడు.
- గుప్తుల కాలం నాటి ఫాహియాన్ వర్ణనతో పోలిస్తే హర్షుని కాలంలో దారిదోపిడీలు పెరిగాయని, స్వయంగా తానే గంగా నదిలో ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు దొంగల బారిన పడ్డానని రాశాడు.
- న్యాయవ్యవస్థలో కఠినమైన పరీక్షలు (అగ్ని, నీటి దివ్యాలు), అవయవచ్ఛేదన వంటి శిక్షలు ఉండేవని తెలిపాడు.
- చండాలురు ఊరి వెలుపల నివసిస్తూ వెలివేతకు గురయ్యారని నమోదు చేశాడు.