క్రీ.శ. 647 లో హర్షవర్ధనుని మరణంతో ప్రాచీన భారతదేశపు చివరి గొప్ప హిందూ సామ్రాజ్యం ముగిసింది; ఆయనకు ప్రత్యక్ష వారసులు లేకపోవడం దేశాన్ని తీవ్ర అస్థిరతలోకి నెట్టింది.
- హర్షుని అనంతర విచ్ఛిన్నం:
- హర్షుని మరణానంతరం ఉత్తర భారతదేశం మళ్లీ అనేక చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.
- కేంద్ర అధికారం లేకపోవడంతో సామంత రాజులు స్వతంత్రులయ్యారు. కనౌజ్ నగరం ఉత్తర భారతదేశానికి సర్వోన్నత రాజకీయ చిహ్నంగా (Imperial Capital) స్థిరపడింది.
- కనౌజ్ త్రైపాక్షిక పోరు (Tripartite Struggle):
- కనౌజ్ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న వాడే ఉత్తర భారతానికి చక్రవర్తి అనే భావన బలపడింది.
- దీని ఫలితంగా క్రీ.శ. 8 నుండి 10వ శతాబ్దాల మధ్య మూడు శక్తివంతమైన రాజవంశాల మధ్య రెండు శతాబ్దాల పాటు సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధం సాగింది:
- గుర్జర-ప్రతిహారులు (పశ్చిమ భారతదేశం - రాజస్థాన్, గుజరాత్)
- పాల వంశం (తూర్పు భారతదేశం - బెంగాల్, బీహార్)
- రాష్ట్రకూటులు (దక్షిణ భారతదేశం - దక్కన్, మహారాష్ట్ర).
- ఈ సుదీర్ఘ త్రైపాక్షిక పోరులో చివరకు ప్రతిహారులు విజయం సాధించి కనౌజ్లో స్థిరపడినప్పటికీ, భారతదేశం సైనికంగా, ఆర్థికంగా బలహీనపడి విదేశీ తురుష్కుల దండయాత్రలకు మార్గం సుగమమైంది.