నర్మదా నదీ యుద్ధం మరియు రెండవ పులకేశి విజయం

ఉత్తర భారత విజయాలతో ఉత్సాహంలో ఉన్న హర్షవర్ధనుడు దక్షిణాపథంపై తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించడానికి చేసిన ప్రయత్నం తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు కాలనిర్ణయం:
  1. క్రీ.శ. 618 - 619 ప్రాంతంలో హర్షుడు అపారమైన గజబలం, అశ్వదళాలతో దక్కన్ వైపు దండెత్తాడు.
  2. ఆ సమయంలో దక్కన్‌ను పాలిస్తున్న బాదామి/వాతాపి చాళుక్యుల పరాక్రమ చక్రవర్తి రెండవ పులకేశి హర్షుని సైన్యాలను నర్మదా నదీ తీరాన ఎదుర్కొన్నాడు.
• యుద్ధ ఫలితం మరియు సరిహద్దు నిర్ణయం:
  1. భీకరంగా సాగిన ఈ నర్మదా యుద్ధంలో రెండవ పులకేశి హర్షవర్ధనుడిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు. జీవితంలో హర్షుడు చవిచూసిన ఏకైక ఘోర పరాజయం ఇది.
  2. ఈ విజయంతో రెండవ పులకేశి 'పరమేశ్వర', 'దక్షిణాపథేశ్వర' అనే బిరుదులను ధరించాడు.
  3. అనంతరం ఇరు చక్రవర్తుల మధ్య ఒప్పందం కుదిరి, నర్మదా నది ఉత్తర-దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యాల శాశ్వత సరిహద్దుగా నిర్ణయించబడింది.
• ఐహోల్ శాసన ఆధారం (క్రీ.శ. 634):
  1. కర్ణాటకలోని మేగుటి జైన దేవాలయంలో రెండవ పులకేశి ఆస్థాన కవి రవికీర్తి సంస్కృతంలో చెక్కించిన 'ఐహోల్ ప్రశస్తి' ఈ చారిత్రక యుద్ధాన్ని సగర్వంగా వర్ణించింది.
  2. యుద్ధంలో హర్షుని గజదళాలు నేలకొరిగాయని, యుద్ధ పరాజయంతో హర్షుని ముఖంలోని 'హర్షం' (ఆనందం) ఆవిరైపోయిందని రవికీర్తి శ్లేషతో వర్ణించాడు.