భారత రాజ్యాంగంలో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు ఏమిటి? శాసన, పరిపాలనా, ఆర్థిక సంబంధాలు

భారత రాజ్యాంగం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య అధికారాలను మూడు స్థాయిల్లో పంచింది: శాసన సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 245 నుంచి 255), పరిపాలనా సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 256 నుంచి 263), ఆర్థిక సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 268 నుంచి 281). ఏ అంశంపై ఎవరు చట్టం చేయాలో ఏడో షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు నిర్ణయిస్తాయి. కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో రాష్ట్ర జాబితాపై కూడా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు; ఈ మినహాయింపులే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

ఈ పోస్టులోని ఆర్టికల్స్, ఎంట్రీల సంఖ్యలు అన్నీ భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి నేరుగా తీసుకున్నాను. రాజ్యాంగంలో భాగాలు, షెడ్యూళ్ల మొత్తం చిత్రం కోసం రాజ్యాంగంలో ఎన్ని ఆర్టికల్స్, భాగాలు, షెడ్యూళ్లు పోస్టు చూడండి.

మూడు రకాల సంబంధాలు ఒక్క చూపులో

అంశం	శాసన సంబంధాలు	పరిపాలనా సంబంధాలు	ఆర్థిక సంబంధాలు
భాగం	XI, అధ్యాయం I	XI, అధ్యాయం II	XII, అధ్యాయం I
ఆర్టికల్స్	245 నుంచి 255	256 నుంచి 263	268 నుంచి 281 (పంపిణీ భాగం)
ప్రధాన ప్రశ్న	ఏ అంశంపై ఎవరు చట్టం చేయాలి	చట్టాలను ఎవరు, ఎలా అమలు చేయాలి	పన్నులు ఎవరు వేయాలి, ఆదాయం ఎలా పంచాలి
కీలక ఆధారం	ఏడో షెడ్యూల్ మూడు జాబితాలు	కేంద్రం ఇచ్చే ఆదేశాలు	ఆర్థిక సంఘం, GST కౌన్సిల్
కేంద్రం పైచేయి చూపే నిబంధనలు	248, 249, 250, 253, 254	256, 257, 365	270, 271, 275
సహకారాన్ని చూపే నిబంధనలు	252	258, 258A, 263	279A, 280

శాసన సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 245 నుంచి 255)

ప్రాదేశిక పరిధి (ఆర్టికల్ 245): పార్లమెంటు భారత భూభాగం మొత్తానికి లేదా ఏ భాగానికైనా చట్టాలు చేయవచ్చు. రాష్ట్ర శాసనసభ ఆ రాష్ట్రం మొత్తానికి లేదా ఏ భాగానికైనా చట్టాలు చేయవచ్చు. పార్లమెంటు చట్టం దేశం బయట కూడా ప్రభావం చూపుతుందన్న కారణంతో అది చెల్లకుండా పోదు.

విషయ పరిధి (ఆర్టికల్ 246): కేంద్ర జాబితా (List I) అంశాలపై పార్లమెంటుకు మాత్రమే అధికారం ఉంది. రాష్ట్ర జాబితా (List II) అంశాలపై రాష్ట్ర శాసనసభకు మాత్రమే అధికారం ఉంది. ఉమ్మడి జాబితా (List III) అంశాలపై ఇద్దరికీ అధికారం ఉంది. ఏ రాష్ట్రంలోనూ భాగం కాని ప్రాంతానికి రాష్ట్ర జాబితా అంశంపై కూడా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చని ఆర్టికల్ 246(4) చెబుతుంది.

GST కోసం ప్రత్యేక నిబంధన (ఆర్టికల్ 246A): 101వ సవరణ చట్టం, 2016 దీన్ని చేర్చింది (16-9-2016 నుంచి). GST పై పార్లమెంటు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభ రెండూ చట్టాలు చేయవచ్చు. కానీ సరఫరా అంతర్రాష్ట్ర వ్యాపారంలో జరిగితే పార్లమెంటుకు మాత్రమే అధికారం ఉంటుంది. GST వివరాల కోసం GST అంటే ఏమిటి, ఎలా పనిచేస్తుంది చూడండి.

అవశిష్ట అధికారాలు (ఆర్టికల్ 248): రాష్ట్ర జాబితాలో గానీ, ఉమ్మడి జాబితాలో గానీ లేని ఏ అంశంపైనైనా చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుదే. రెండు జాబితాల్లో పేర్కొనని ఏ పన్ను విధించే అధికారం కూడా ఇందులో భాగమే. కేంద్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 97 కూడా ఇదే మాట చెబుతుంది.

ఏడో షెడ్యూల్: మూడు జాబితాలు (2024 పాఠంలో ముద్రించినట్లు)

ఎంట్రీల సంఖ్యలో రెండు రకాల లెక్కలు ఉన్నాయి. ఒకటి చివరి నంబర్; రెండోది పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు. కొన్ని ఎంట్రీలను తొలగించినా వాటి నంబర్ స్థానంలో నక్షత్ర గుర్తులు (* * *) అలాగే ఉంటాయి. కొన్ని కొత్త ఎంట్రీలు 2A, 92A లాగా అక్షరాలతో చేరాయి. 2024 పాఠాన్ని నేను ఎంట్రీ వారీగా లెక్కించిన ఫలితం ఇది:

జాబితా	చివరి నంబర్	అక్షరాలతో చేరినవి	తొలగించినవి (నక్షత్రాలతో ముద్రించినవి)	పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు
కేంద్ర జాబితా (List I)	97	2A, 92A, 92B, 92C	33, 92, 92C	98
రాష్ట్ర జాబితా (List II)	66	లేవు	11, 19, 20, 29, 36, 52, 55	59
ఉమ్మడి జాబితా (List III)	47	11A, 17A, 17B, 20A, 33A	లేవు	52

కేంద్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 33 ను ఏడో సవరణ, 1956 తొలగించింది. ఎంట్రీ 92 ను 101వ సవరణ, 2016 తొలగించింది. ఎంట్రీ 92C ను 88వ సవరణ, 2003 చేర్చినా అది అమల్లోకి రాలేదు; 101వ సవరణ దాన్ని తొలగించింది. రాష్ట్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 36 ను ఏడో సవరణ, ఎంట్రీలు 52, 55 ను 101వ సవరణ తొలగించాయి. పాత గైడ్‌లలో వేరే సంఖ్యలు కనిపిస్తే, అవి ఏ సవరణకు ముందు లెక్కించారో చూడండి.

ప్రతి జాబితాలో కొన్ని ఉదాహరణలు: కేంద్ర జాబితాలో రక్షణ (ఎంట్రీ 1), రైల్వేలు (22), రిజర్వ్ బ్యాంక్ (38), బ్యాంకింగ్ (45), వ్యవసాయ ఆదాయం కాని ఆదాయంపై పన్నులు (82) ఉన్నాయి. రాష్ట్ర జాబితాలో పబ్లిక్ ఆర్డర్ (1), పోలీసు (2), ప్రజారోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం (6), వ్యవసాయం (14), నీరు (17), భూమి (18) ఉన్నాయి. ఉమ్మడి జాబితాలో అడవులు (17A), విద్య (25) వంటివి ఉన్నాయి.

42వ సవరణ, 1976: రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల్లో మార్పులు

42వ సవరణ (3-1-1977 నుంచి అమలు) రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 29 ను తొలగించింది. ఎంట్రీ 3 లోని కొన్ని పదాలను కూడా తొలగించింది. అదే సవరణ ఉమ్మడి జాబితాలో ఇవి చేర్చింది లేదా మార్చింది:

ఉమ్మడి జాబితా ఎంట్రీ	అంశం	సవరణ చేసిన పని
11A	న్యాయ నిర్వహణ; సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు తప్ప మిగతా కోర్టుల ఏర్పాటు	చేర్చింది
17A	అడవులు	చేర్చింది
17B	వన్యప్రాణులు, పక్షుల రక్షణ	చేర్చింది
20A	జనాభా నియంత్రణ, కుటుంబ నియంత్రణ	చేర్చింది
25	విద్య (సాంకేతిక, వైద్య విద్య, విశ్వవిద్యాలయాలతో సహా)	కొత్త పాఠంతో మార్చింది
33A	తూనికలు, కొలతలు (ప్రమాణాల స్థాపన తప్ప)	చేర్చింది

రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్స్ తొలగించిన ఎంట్రీ సంఖ్యలను, కొత్తగా చేర్చిన ఎంట్రీలను మాత్రమే చూపుతాయి; తొలగించిన ఎంట్రీల పాత పాఠాన్ని చూపవు. వికీపీడియా ఉమ్మడి జాబితా పేజీ ప్రకారం 42వ సవరణ విద్య, అడవులు, వన్యప్రాణులు పక్షుల రక్షణ, తూనికలు కొలతలు, న్యాయ నిర్వహణ అనే ఐదు అంశాలను రాష్ట్ర జాబితా నుంచి ఉమ్మడి జాబితాకు బదిలీ చేసింది; ఈ “ఐదు అంశాల బదిలీ” మాట వికీపీడియాది, అధికారిక పాఠం నేరుగా చెప్పేది కాదు. వికీపీడియా చెప్పే ఐదు అంశాల్లో 20A (జనాభా నియంత్రణ) లేదు. అదే సవరణ కేంద్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 2A (రాష్ట్రాల్లో కేంద్ర సాయుధ బలగాల మోహరింపు) చేర్చి, రాష్ట్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 2 (పోలీసు) ను 2A కు లోబడేలా మార్చింది.

రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంటు చట్టం చేసే సందర్భాలు

రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంటు చట్టం చేయగల మార్గాలు ఇవి:

ఆర్టికల్ 249 (జాతీయ ప్రయోజనం): హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మంది మద్దతుతో రాజ్యసభ తీర్మానం చేయాలి. తీర్మానం గరిష్ఠంగా ఒక సంవత్సరం అమల్లో ఉంటుంది; మళ్లీ అదే పద్ధతిలో తీర్మానం చేస్తే ఒక్కోసారి మరో సంవత్సరం పొడిగించవచ్చు. తీర్మానం ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ఆ చట్టం ప్రభావం కోల్పోతుంది.

ఆర్టికల్ 250 (అత్యవసర పరిస్థితి): అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉన్నంత కాలం పార్లమెంటు రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏ అంశంపైనైనా చట్టం చేయవచ్చు. ప్రకటన ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ఆ చట్టం ప్రభావం కోల్పోతుంది. ఇక్కడ రాజ్యసభ తీర్మానం అవసరం లేదు. అత్యవసర నిబంధనల వివరాలకు అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు చూడండి.

ఆర్టికల్ 251: 249, 250 కింద చేసిన పార్లమెంటు చట్టానికి రాష్ట్ర చట్టం విరుద్ధంగా ఉంటే, పార్లమెంటు చట్టం అమల్లో ఉన్నంత కాలం రాష్ట్ర చట్టం పనిచేయదు (inoperative). రాష్ట్ర చట్టం రద్దు కాదు, నిద్రాణంగా ఉంటుంది.

ఆర్టికల్ 252 (రాష్ట్రాల అంగీకారం): రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల శాసనసభలు (రెండు సభలు ఉంటే రెండూ) తీర్మానం చేస్తే పార్లమెంటు ఆ అంశంపై చట్టం చేయవచ్చు. అది ఆ రాష్ట్రాలకు, తర్వాత తీర్మానంతో స్వీకరించిన రాష్ట్రాలకు వర్తిస్తుంది. ఈ చట్టాన్ని పార్లమెంటు మాత్రమే అదే పద్ధతిలో సవరించగలదు లేదా రద్దు చేయగలదు; రాష్ట్ర శాసనసభ చేయలేదు.

ఆర్టికల్ 253 (అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు): ఏ ఒప్పందం, సమావేశం లేదా అంతర్జాతీయ సదస్సు నిర్ణయాన్ని అమలు చేయడానికైనా పార్లమెంటు దేశం మొత్తానికి చట్టం చేయవచ్చు. ఇందుకు రాజ్యసభ తీర్మానం గానీ, రాష్ట్రాల అంగీకారం గానీ అవసరం లేదు.

ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన): రాష్ట్రపతి పాలనలో రాష్ట్ర శాసనసభ అధికారాలను పార్లమెంటు లేదా దాని అధికారం కింద వినియోగిస్తారని రాష్ట్రపతి ప్రకటించవచ్చు.

ఆర్టికల్ 254: కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాలు ఢీకొంటే

ఉమ్మడి జాబితా అంశంపై రాష్ట్ర చట్టం పార్లమెంటు చట్టానికి విరుద్ధంగా ఉంటే, పార్లమెంటు చట్టం ముందు చేసినా తర్వాత చేసినా అదే నిలుస్తుంది. రాష్ట్ర చట్టం విరుద్ధమైన మేరకు చెల్లదు (void) అని ఆర్టికల్ 254(1) చెబుతుంది. అయితే ఆర్టికల్ 254(2) ఒక మినహాయింపు ఇస్తుంది: రాష్ట్ర చట్టాన్ని రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపి ఆయన ఆమోదం పొందితే, అది ఆ రాష్ట్రంలో నిలుస్తుంది. బిల్లును రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపేది గవర్నర్; ఆ అధికారం గురించి గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు పోస్టులో ఉంది. ఆ తర్వాత కూడా పార్లమెంటు అదే అంశంపై కొత్త చట్టం చేసి ఆ రాష్ట్ర చట్టాన్ని సవరించవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు.

ఆర్టికల్ 255 ఒక విధాన నియమం: రాజ్యాంగం కోరిన ముందస్తు సిఫారసు లేదా అనుమతి ఇవ్వకపోయినా, గవర్నర్ లేదా రాష్ట్రపతి తర్వాత ఆమోదం ఇస్తే ఆ చట్టం చెల్లుతుంది.

పరిపాలనా సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 256 నుంచి 263)

ఆర్టికల్ 256: పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలు అమలయ్యేలా ప్రతి రాష్ట్రం తన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని వినియోగించాలి. ఇందుకు అవసరమైన ఆదేశాలు ఇచ్చే అధికారం కేంద్రానికి ఉంది.

ఆర్టికల్ 257: రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం కేంద్ర అధికారానికి అడ్డు రాకూడదు. జాతీయ లేదా సైనిక ప్రాధాన్యం ఉన్న రవాణా మార్గాల నిర్మాణం, నిర్వహణ (257(2)), రాష్ట్రంలో రైల్వేల రక్షణ (257(3)) పై కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు. ఈ పనులకు రాష్ట్రానికి అదనపు ఖర్చు అయితే భారత ప్రభుత్వం చెల్లిస్తుంది; ఒప్పందం కుదరకపోతే భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియమించిన మధ్యవర్తి మొత్తాన్ని నిర్ణయిస్తారు.

ఆర్టికల్ 365: కేంద్రం ఇచ్చిన ఆదేశాలను రాష్ట్రం పాటించకపోతే, ఆ రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ ప్రకారం పాలన సాగడం లేదని రాష్ట్రపతి భావించవచ్చు. అంటే 256, 257 ఆదేశాలకు ఆర్టికల్ 365 ద్వారా ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన) తో సంబంధం ఏర్పడుతుంది. రాష్ట్రాలను బాహ్య దాడి, అంతర్గత అలజడుల నుంచి రక్షించడం కేంద్రం విధి అని ఆర్టికల్ 355 చెబుతుంది.

ఆర్టికల్ 257A: రాష్ట్రాల్లో కేంద్ర బలగాల మోహరింపు కోసం 42వ సవరణ, 1976 దీన్ని చేర్చింది. 44వ సవరణ, 1978 దీన్ని తొలగించింది (20-6-1979 నుంచి).

ఆర్టికల్ 258, 258A (విధుల అప్పగింత): రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అంగీకారంతో రాష్ట్రపతి కేంద్ర విధులను రాష్ట్రానికి అప్పగించవచ్చు (258). రాష్ట్ర శాసనసభకు అధికారం లేని అంశంపై కూడా పార్లమెంటు చట్టం రాష్ట్ర అధికారులపై విధులు మోపవచ్చు. ఇందుకు అదనపు ఖర్చు కేంద్రమే భరిస్తుంది. దీనికి వ్యతిరేక దిశలో, కేంద్ర ప్రభుత్వం అంగీకారంతో గవర్నర్ రాష్ట్ర విధులను కేంద్రానికి అప్పగించవచ్చు (258A). 258A ను ఏడో సవరణ, 1956 చేర్చింది.

ఆర్టికల్ 261: కేంద్రం, ప్రతి రాష్ట్రం చేసిన ప్రభుత్వ చర్యలు, రికార్డులు, న్యాయ ప్రక్రియలకు దేశమంతా పూర్తి విశ్వాసం, గుర్తింపు ఇవ్వాలి. ఒక రాష్ట్రంలోని సివిల్ కోర్టు తుది తీర్పును దేశంలో ఎక్కడైనా అమలు చేయవచ్చు.

ఆర్టికల్ 262 (అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలు): అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల నీటి వినియోగం, పంపిణీ, నియంత్రణపై వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు. అంతేకాదు, ఆ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుతో సహా ఏ కోర్టుకూ అధికార పరిధి ఉండకూడదని కూడా పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్దేశించవచ్చు. కృష్ణా, గోదావరి జలాల వివాదాలు చదివేటప్పుడు ఈ ఆర్టికల్ నేపథ్యం గుర్తుంచుకోండి.

ఆర్టికల్ 263 (అంతర్రాష్ట్ర మండలి): ప్రజా ప్రయోజనం కోసం అవసరమని భావిస్తే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా అంతర్రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేయవచ్చు. రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలపై విచారించి సలహా ఇవ్వడం, ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్న అంశాలను పరిశీలించడం, విధాన సమన్వయానికి సిఫారసులు చేయడం దాని పని. అంతర్రాష్ట్ర మండలి సచివాలయం ప్రకారం ఈ మండలి 28 మే 1990 నాటి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో ఏర్పడింది. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు. అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు, శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పాలకులు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే ఆరుగురు కేబినెట్ మంత్రులు సభ్యులు.

అఖిల భారత సర్వీసులు (ఆర్టికల్ 312): ఇది భాగం XIV లో ఉన్నా కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల్లో ముఖ్యమైనది. రాజ్యసభ మూడింట రెండొంతుల తీర్మానంతో పార్లమెంటు కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా అఖిల భారత సర్వీసులను సృష్టించవచ్చు. IAS, IPS ఈ ఆర్టికల్ కింద సృష్టించినవిగానే భావిస్తారు.

ఆర్థిక సంబంధాలు (ఆర్టికల్స్ 268 నుంచి 281)

భాగం XII లోని “కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య ఆదాయాల పంపిణీ” శీర్షిక కింద ఈ ఆర్టికల్స్ ఉన్నాయి. పన్నును ఎవరు విధిస్తారు, ఎవరు వసూలు చేస్తారు, ఆదాయం ఎవరికి వెళ్తుంది అనే మూడు ప్రశ్నలతో చదివితే తేలిగ్గా గుర్తుంటాయి:

ఆర్టికల్	ఎవరు విధిస్తారు	ఎవరు వసూలు చేస్తారు	ఆదాయం ఎవరికి
268	కేంద్రం (కేంద్ర జాబితాలోని స్టాంపు సుంకాలు)	రాష్ట్రాలు	ఆ రాష్ట్రానికే
269	కేంద్రం (అంతర్రాష్ట్ర వస్తు అమ్మకం, సరుకు రవాణా పన్నులు)	కేంద్రం	రాష్ట్రాలకు అప్పగింపు
269A	కేంద్రం (అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై GST)	కేంద్రం	GST కౌన్సిల్ సిఫారసుతో పార్లమెంటు చట్టం ప్రకారం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య
270	కేంద్రం (కేంద్ర జాబితాలోని మిగతా పన్నులు)	కేంద్రం	ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుతో కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంపకం
271	కేంద్రం (సర్‌ఛార్జీ)	కేంద్రం	మొత్తం కేంద్రానికే (GST పై సర్‌ఛార్జీ వేయరాదు)

ఆర్టికల్ 269 కింద పన్నుల ఆదాయం 1 ఏప్రిల్ 1996 నుంచి రాష్ట్రాలకు అప్పగించినట్లు భావిస్తారు; ఈ పాఠాన్ని 80వ సవరణ, 2000 చేర్చింది. ఆర్టికల్ 270 ను కూడా అదే సవరణ మార్చింది. 268A (సేవా పన్ను) ను 88వ సవరణ, 2003 చేర్చినా అది నోటిఫై కాలేదు, 101వ సవరణ దాన్ని తొలగించింది. ఆర్టికల్ 272 ను 80వ సవరణ తొలగించింది.

గ్రాంట్లు: జూట్ ఎగుమతి సుంకం వాటాకు బదులుగా అస్సాం, బీహార్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్‌కు గ్రాంట్లు ఇవ్వాలని ఆర్టికల్ 273 చెప్పింది. సహాయం అవసరమైన రాష్ట్రాలకు పార్లమెంటు నిర్ణయించే గ్రాంట్లు (grants-in-aid) భారత సంచిత నిధిపై భారంగా ఉంటాయని ఆర్టికల్ 275 చెబుతుంది. షెడ్యూల్డ్ తెగల సంక్షేమం, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన మెరుగుదలకు ప్రత్యేక గ్రాంట్లు కూడా ఇదే ఆర్టికల్‌లో ఉన్నాయి.

ఇతర ముఖ్య నిబంధనలు: రాష్ట్రాలకు ఆసక్తి ఉన్న పన్నును మార్చే బిల్లుకు రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫారసు కావాలి (274). వృత్తి పన్ను గరిష్ఠ పరిమితి ఏటా 2,500 రూపాయలు (276); 60వ సవరణ, 1988 దీన్ని 250 రూపాయల నుంచి పెంచింది. పన్నుల “నికర ఆదాయం” ను కాగ్ ధృవీకరిస్తారు, ఆ ధృవీకరణే తుది (279).

GST కౌన్సిల్ (ఆర్టికల్ 279A): 101వ సవరణ అమల్లోకి వచ్చిన అరవై రోజుల్లోగా రాష్ట్రపతి దీన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి అధ్యక్షుడు. మొత్తం సభ్యుల్లో సగం మంది కోరం. నిర్ణయానికి హాజరై ఓటు వేసినవారి వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం మూడు-నాలుగో వంతులు (three-fourths) మద్దతు కావాలి. కేంద్రం ఓటుకు మూడో వంతు, అన్ని రాష్ట్రాలకు కలిపి రెండొంతులు (two-thirds) వెయిటేజీ ఉంటుంది.

ఆర్థిక సంఘం (ఆర్టికల్స్ 280, 281): రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన రెండేళ్లలోపు, తర్వాత ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ముగిసేటప్పుడు లేదా ముందే రాష్ట్రపతి ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇందులో ఒక చైర్మన్, మరో నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు. పన్నుల నికర ఆదాయాన్ని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య, రాష్ట్రాల మధ్య పంచడం, గ్రాంట్ల సూత్రాలపై ఇది సిఫారసు చేస్తుంది. పంచాయతీల కోసం (bb) ను 73వ సవరణ, నగరపాలికల కోసం (c) ను 74వ సవరణ (రెండూ 1992) చేర్చాయి. ఈ సిఫారసులను రాష్ట్రపతి వివరణాత్మక మెమోరాండంతో పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలి (281). తాజా ఆర్థిక సంఘాల సిఫారసుల కోసం ఆర్థిక సంఘం, ఆర్టికల్ 280 చూడండి.

సర్కారియా, పూంఛీ కమిషన్లు

సర్కారియా కమిషన్: అంతర్రాష్ట్ర మండలి సచివాలయం సర్కారియా పేజీ ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం 9 జూన్ 1983 నాటి నోటిఫికేషన్‌తో జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సర్కారియా అధ్యక్షతన ఈ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. బి. శివరామన్, డాక్టర్ ఎస్.ఆర్. సేన్ సభ్యులు. కమిషన్ జనవరి 1988లో 1600 పేజీల నివేదిక సమర్పించింది. అందులో 19 అధ్యాయాల్లో 247 సిఫారసులు ఉన్నాయి.

పూంఛీ కమిషన్: సచివాలయం పూంఛీ పేజీ ప్రకారం కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై రెండో కమిషన్ 27 ఏప్రిల్ 2007న మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ మదన్ మోహన్ పూంఛీ అధ్యక్షతన ఏర్పడింది. ధీరేంద్ర సింగ్, వినోద్ కుమార్ దుగ్గల్, డాక్టర్ ఎన్.ఆర్. మాధవ మీనన్ సభ్యులు, విజయ్ శంకర్ సభ్య కార్యదర్శి. ఈ కమిషన్ 30 మార్చి 2010న ఏడు సంపుటాల నివేదికలో 273 సిఫారసులు సమర్పించింది.

అంశం	సర్కారియా కమిషన్	పూంఛీ కమిషన్
ఏర్పాటు	9 జూన్ 1983	27 ఏప్రిల్ 2007
అధ్యక్షుడు	జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సర్కారియా	జస్టిస్ మదన్ మోహన్ పూంఛీ
నివేదిక	జనవరి 1988	30 మార్చి 2010
సిఫారసులు	247 (19 అధ్యాయాల్లో)	273 (ఏడు సంపుటాల్లో)

ఉదాహరణ: అడవుల చట్టంపై కేంద్ర-రాష్ట్ర ఢీ

ఊహాత్మక పరిస్థితి: పార్లమెంటు అడవుల రక్షణపై ఒక చట్టం చేసింది. తర్వాత ఒక రాష్ట్ర శాసనసభ అడవుల భూమిని వేరే అవసరాలకు ఇచ్చేలా దానికి విరుద్ధమైన చట్టం చేసింది.

మొదటి అడుగు: అంశం ఏ జాబితాలో ఉంది? అడవులు ఉమ్మడి జాబితా ఎంట్రీ 17A. కాబట్టి ఇద్దరికీ చట్టం చేసే అధికారం ఉంది, ఆర్టికల్ 254 వర్తిస్తుంది.

రెండో అడుగు: రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఉందా? రాష్ట్ర బిల్లును గవర్నర్ రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపకపోతే, 254(1) ప్రకారం పార్లమెంటు చట్టమే నిలుస్తుంది, రాష్ట్ర చట్టం విరుద్ధమైన మేరకు చెల్లదు. రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొంది ఉంటే, 254(2) ప్రకారం ఆ రాష్ట్రంలో రాష్ట్ర చట్టమే నిలుస్తుంది.

మూడో అడుగు: పార్లమెంటు మళ్లీ చట్టం చేస్తే? 254(2) నిబంధన ప్రకారం పార్లమెంటు ఎప్పుడైనా అదే అంశంపై కొత్త చట్టం చేసి ఆ రాష్ట్ర చట్టాన్ని సవరించవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు.

ఇదే అంశం వ్యవసాయం (రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ 14) అయితే ఆర్టికల్ 254 వర్తించదు, ఎందుకంటే అది ఉమ్మడి జాబితా అంశం కాదు. అప్పుడు పార్లమెంటు చట్టం చేయాలంటే 249, 250, 252, 253 లేదా 356 లో ఏదో ఒక మార్గం కావాలి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

249, 250, 252, 253: నాలుగింట్లోనూ పార్లమెంటు రాష్ట్ర జాబితాపై చట్టం చేస్తుంది, కానీ కారణం వేరు. 249 కి రాజ్యసభ రెండొంతుల తీర్మానం, 250 కి అత్యవసర ప్రకటన, 252 కి రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల తీర్మానాలు, 253 కి అంతర్జాతీయ ఒప్పందం కావాలి. 249, 250 చట్టాలు ఆరు నెలల తర్వాత ముగుస్తాయి; 252 చట్టానికి అలాంటి గడువు లేదు, కానీ దాన్ని రాష్ట్రం మార్చలేదు.

254(1) లో “void”, 251 లో “inoperative”: ఉమ్మడి జాబితా విరుద్ధతలో రాష్ట్ర చట్టం విరుద్ధమైన మేరకు చెల్లదు. 249, 250 చట్టాలకు విరుద్ధమైతే, పార్లమెంటు చట్టం ఉన్నంత కాలం మాత్రమే పనిచేయదు.

258, 258A: 258 లో రాష్ట్రపతి కేంద్ర విధులను రాష్ట్రానికి ఇస్తారు; 258A లో గవర్నర్ రాష్ట్ర విధులను కేంద్రానికి ఇస్తారు. రెండింట్లోనూ అవతలి ప్రభుత్వ అంగీకారం కావాలి.

42వ సవరణ, 44వ సవరణ: 257A ను 42వ సవరణ చేర్చింది, 44వ సవరణ తొలగించింది. కానీ 42వ సవరణ ఉమ్మడి జాబితాలో చేర్చిన 11A, 17A, 17B, 20A, 33A ఎంట్రీలు 2024 పాఠంలో ఇప్పటికీ ఉన్నాయి.

268, 269, 270: 268 లో వసూలు రాష్ట్రాలది; 269 లో వసూలు కేంద్రానిది కానీ ఆదాయం రాష్ట్రాలకు; 270 లో ఆదాయం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంపకం.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశాన్ని ఆర్టికల్ నంబర్ల జాబితాగా బట్టీ పడితే రెండు వారాల్లో కలిసిపోతాయి. నేనైతే ప్రతి ఆర్టికల్‌కు “ఎవరు కోరాలి, ఎంత కాలం, ఎవరు మార్చగలరు” అనే మూడు ప్రశ్నలు అడుగుతాను. 249 కి రాజ్యసభ, ఒక సంవత్సరం, ఆరు నెలల తర్వాత ముగింపు; 252 కి రాష్ట్రాలు, గడువు లేదు, పార్లమెంటు మాత్రమే మార్చగలదు. ఇలా పట్టిక గీసుకుంటే ప్రశ్న ఎలా తిప్పి అడిగినా సమాధానం దొరుకుతుంది.

పరిమితి: ఏడో షెడ్యూల్ ఎంట్రీల సంఖ్యలు 1 మే 2024 నాటి పాఠాన్ని నేను లెక్కించినవి. కొత్త సవరణ వస్తే ఇవి మారతాయి, గైడ్‌లలోని సంఖ్యలతో సరిపోలకపోవచ్చు. 42వ సవరణకు ముందు రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 29 లో ఏ పాఠం ఉండేదో ప్రస్తుత పాఠం చూపదు; “ఐదు అంశాల బదిలీ” వివరణ కోసం నేను వికీపీడియాపై ఆధారపడ్డాను, 1976 సవరణ చట్టం అసలు ప్రతిని తెరవలేదు. సర్కారియా సిఫారసుల్లో ఎన్ని అమలయ్యాయనే సంఖ్య అధికారిక పేజీలో లేదు కాబట్టి దాన్ని ఇక్కడ ఇవ్వలేదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆర్టికల్ 249 కింద రాజ్యసభ తీర్మానం ఆధారంగా పార్లమెంటు రాష్ట్ర జాబితా అంశంపై చట్టం చేసింది. తీర్మానం గడువు ముగిసిన తర్వాత ఆ చట్టం పరిస్థితి ఏమిటి? (A) తీర్మానం ముగిసిన రోజే ఆ చట్టం ప్రభావం కోల్పోతుంది (B) తీర్మానం ముగిసిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ప్రభావం కోల్పోతుంది (C) తీర్మానం ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ప్రభావం కోల్పోతుంది (D) పార్లమెంటు రద్దు చేసే వరకు ఆ చట్టం కొనసాగుతుంది

సమాధానం

(C) తీర్మానం ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ప్రభావం కోల్పోతుంది. ఆర్టికల్ 249(3) ప్రకారం రాజ్యసభ తీర్మానం లేకపోతే పార్లమెంటు చేయలేని చట్టం, తీర్మానం ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ఆ మేరకు ప్రభావం కోల్పోతుంది. ఆ ఆరు నెలల్లో జరిగిన పనులకు మాత్రం రక్షణ ఉంటుంది. “ఒక సంవత్సరం” అనేది తీర్మానం గరిష్ఠ గడువు, చట్టం ముగింపు గడువు కాదు; ఈ రెండింటిని కలపడమే సాధారణ తప్పు. ఆర్టికల్ 250 చట్టం కూడా అత్యవసర ప్రకటన ముగిసిన ఆరు నెలలకే ముగుస్తుంది.

2. ఆర్టికల్ 252 కింద రెండు రాష్ట్రాల శాసనసభల తీర్మానాలపై పార్లమెంటు ఒక చట్టం చేసింది. తర్వాత ఆ రాష్ట్రాల్లో ఒకటి ఆ చట్టాన్ని మార్చాలనుకుంటే ఏ మార్గం రాజ్యాంగబద్ధం? (A) పార్లమెంటు అదే పద్ధతిలో చేసే చట్టం ద్వారా మాత్రమే మార్చవచ్చు (B) ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ సాధారణ చట్టంతో తన రాష్ట్రం వరకు మార్చవచ్చు (C) రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందిన రాష్ట్ర చట్టంతో మార్చవచ్చు (D) రాజ్యసభ రెండొంతుల తీర్మానంతో మాత్రమే మార్చవచ్చు

సమాధానం

(A) పార్లమెంటు అదే పద్ధతిలో చేసే చట్టం ద్వారా మాత్రమే మార్చవచ్చు. ఆర్టికల్ 252(2) ప్రకారం ఈ చట్టాన్ని అదే పద్ధతిలో ఆమోదించిన లేదా స్వీకరించిన పార్లమెంటు చట్టం ద్వారానే సవరించవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు. చట్టం వర్తించే రాష్ట్రంలో కూడా ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ దాన్ని మార్చలేదని ఆర్టికల్ స్పష్టంగా చెబుతుంది. రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో రాష్ట్ర చట్టం నిలిచే మార్గం ఆర్టికల్ 254(2) ది, అది ఉమ్మడి జాబితా విరుద్ధతకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. రాజ్యసభ తీర్మానం ఆర్టికల్ 249 కి సంబంధించినది.

3. ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశంపై ఒక రాష్ట్ర చట్టం, అంతకు ముందే ఉన్న పార్లమెంటు చట్టానికి విరుద్ధంగా ఉంది. ఆ రాష్ట్ర చట్టాన్ని రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపి ఆమోదం పొందారు. అప్పుడు ఫలితం ఏమిటి? (A) పార్లమెంటు చట్టమే దేశమంతా నిలుస్తుంది, రాష్ట్ర చట్టం చెల్లదు (B) రాష్ట్ర చట్టం దేశమంతటా పార్లమెంటు చట్టం స్థానాన్ని తీసుకుంటుంది (C) రాష్ట్ర చట్టం ఆ రాష్ట్రంలో నిలుస్తుంది, దాన్ని పార్లమెంటు ఇక మార్చలేదు (D) రాష్ట్ర చట్టం ఆ రాష్ట్రంలో నిలుస్తుంది, కానీ పార్లమెంటు తర్వాత దాన్ని సవరించవచ్చు

సమాధానం

(D) రాష్ట్ర చట్టం ఆ రాష్ట్రంలో నిలుస్తుంది, కానీ పార్లమెంటు తర్వాత దాన్ని సవరించవచ్చు. ఆర్టికల్ 254(2) ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందిన రాష్ట్ర చట్టం ఆ రాష్ట్రంలో మాత్రమే నిలుస్తుంది, ఇతర రాష్ట్రాలకు వర్తించదు. అదే క్లాజులోని నిబంధన పార్లమెంటు ఎప్పుడైనా అదే అంశంపై చట్టం చేసి ఆ రాష్ట్ర చట్టాన్ని సవరించే, మార్చే లేదా రద్దు చేసే అధికారాన్ని కాపాడుతుంది. కాబట్టి “పార్లమెంటు ఇక మార్చలేదు” అనే (C) అసంపూర్ణం, తప్పు. రాష్ట్రపతి ఆమోదం లేకపోతేనే 254(1) ప్రకారం (A) లోని ఫలితం వస్తుంది.

4. ఒక అంతర్జాతీయ ఒప్పందాన్ని అమలు చేయడానికి రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంపై పార్లమెంటు చట్టం చేయాల్సి వచ్చింది. రాజ్యసభ తీర్మానం గానీ, రాష్ట్రాల అంగీకారం గానీ లేకుండా ఇది చేయడానికి ఆధారమైన ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 249 (B) ఆర్టికల్ 253 (C) ఆర్టికల్ 252 (D) ఆర్టికల్ 248

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 253. ఈ అధ్యాయంలోని ముందు నిబంధనలు ఎలా ఉన్నా, ఏ ఒప్పందం, సమావేశం లేదా అంతర్జాతీయ సదస్సు నిర్ణయాన్ని అమలు చేయడానికైనా పార్లమెంటు దేశం మొత్తానికి లేదా ఏ భాగానికైనా చట్టం చేయవచ్చని ఆర్టికల్ 253 చెబుతుంది. ఇందుకు ఏ తీర్మానం అవసరం లేదు. ఆర్టికల్ 249 కి రాజ్యసభ రెండొంతుల తీర్మానం, 252 కి రాష్ట్రాల తీర్మానాలు కావాలి. ఆర్టికల్ 248 ఏ జాబితాలోనూ లేని అంశాలకు సంబంధించిన అవశిష్ట అధికారం, రాష్ట్ర జాబితా అంశాలకు కాదు.

5. 42వ సవరణ, 1976 రాష్ట్ర జాబితా నుంచి తొలగించిన ఎంట్రీలను సరిగ్గా చూపేది ఏది? (A) ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 29 (B) ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 36 (C) ఎంట్రీలు 19, 20, 52, 55 (D) ఎంట్రీలు 11, 29, 36, 52

సమాధానం

(A) ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 29. 2024 రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్స్ ప్రకారం ఈ నాలుగు ఎంట్రీలను 42వ సవరణ తొలగించింది, అదే సవరణ ఉమ్మడి జాబితాలో 11A, 17A, 17B, 20A, 33A చేర్చి ఎంట్రీ 25 ను విద్యతో మార్చింది. ఎంట్రీ 36 ను ఏడో సవరణ, 1956 తొలగించింది, కాబట్టి అది ఉన్న ఆప్షన్లు తప్పు. ఎంట్రీలు 52, 55 ను 101వ సవరణ, 2016 GST సందర్భంగా తొలగించింది. రాష్ట్ర జాబితాలో మొత్తం ఏడు ఎంట్రీలు నక్షత్రాలతో ఉన్నా వాటిని తొలగించిన సవరణలు వేరు.

6. 1 మే 2024 నాటి రాజ్యాంగ పాఠంలో ముద్రించినట్లు రాష్ట్ర జాబితా గురించి సరైన వివరణ ఏది? (A) చివరి నంబర్ 66, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 66 (B) చివరి నంబర్ 59, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 59 (C) చివరి నంబర్ 66, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 59 (D) చివరి నంబర్ 66, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 52

సమాధానం

(C) చివరి నంబర్ 66, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 59. రాష్ట్ర జాబితాలో నంబరింగ్ 66 వరకు ఉంది, కొత్త అక్షర ఎంట్రీలు ఏవీ లేవు. ఎంట్రీలు 11, 19, 20, 29, 36, 52, 55 నక్షత్రాలతో ముద్రించారు, కాబట్టి పాఠం ఉన్నవి 66 లో ఏడు తీసివేస్తే 59. తొలగించిన ఎంట్రీల స్థానాన్ని మిగతావి ఆక్రమించవు కాబట్టి చివరి నంబర్ 66 గానే ఉంటుంది, (B) రెండు లెక్కలను కలిపేస్తుంది. 52 అనేది ఉమ్మడి జాబితాలో పాఠం ఉన్న ఎంట్రీల సంఖ్య.

7. కేంద్రం ఆర్టికల్ 257 కింద ఇచ్చిన ఆదేశాన్ని ఒక రాష్ట్రం పాటించలేదు. దీనికి రాజ్యాంగంలో ఉన్న నేరుగా పరిణామం ఏమిటి? (A) పార్లమెంటు ఆ రాష్ట్ర శాసనసభను వెంటనే రద్దు చేస్తుంది (B) సుప్రీంకోర్టు ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి జరిమానా విధిస్తుంది (C) అంతర్రాష్ట్ర మండలి ఆ రాష్ట్రంపై తుది నిర్ణయం తీసుకుంటుంది (D) రాజ్యాంగ ప్రకారం పాలన సాగడం లేదని రాష్ట్రపతి భావించవచ్చు

సమాధానం

(D) రాజ్యాంగ ప్రకారం పాలన సాగడం లేదని రాష్ట్రపతి భావించవచ్చు. ఆర్టికల్ 365 ప్రకారం కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం కింద ఇచ్చిన ఆదేశాలను రాష్ట్రం పాటించకపోతే, ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ ప్రకారం నడవడం లేదని రాష్ట్రపతి భావించడం చట్టబద్ధం. ఈ భావన ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలనకు దారి తీయగలదు. అంతర్రాష్ట్ర మండలి సలహా సంస్థ మాత్రమే, తుది నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారం దానికి ఆర్టికల్ 263 ఇవ్వలేదు. శాసనసభ రద్దు స్వయంచాలకంగా జరగదు.

8. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల విషయంలో ఆర్టికల్ 262 పార్లమెంటుకు ఇచ్చిన ప్రత్యేక అధికారం ఏది? (A) వివాదంపై అంతర్రాష్ట్ర మండలి తీర్పును తుదిగా ప్రకటించే అధికారం (B) ఆ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుకు కూడా అధికార పరిధి లేకుండా చట్టం చేసే అధికారం (C) నదీ జలాలను కేంద్ర జాబితాలోకి నేరుగా మార్చే అధికారం (D) వివాదంలో ఉన్న రాష్ట్రాల శాసనసభలను సస్పెండ్ చేసే అధికారం

సమాధానం

(B) ఆ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుకు కూడా అధికార పరిధి లేకుండా చట్టం చేసే అధికారం. ఆర్టికల్ 262(1) నీటి వినియోగం, పంపిణీ, నియంత్రణపై వివాదాల పరిష్కారానికి చట్టం చేసే అధికారం ఇస్తుంది. 262(2) ప్రకారం రాజ్యాంగంలో ఏమున్నా, ఆ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుకు గానీ మరే కోర్టుకు గానీ అధికార పరిధి ఉండకూడదని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్దేశించవచ్చు. అంతర్రాష్ట్ర మండలి ఆర్టికల్ 263 కింద సలహా ఇచ్చే సంస్థ, దాని అభిప్రాయం తుది తీర్పు కాదు. అంతర్రాష్ట్ర నదుల నియంత్రణ కేంద్ర జాబితా ఎంట్రీ 56 లో పార్లమెంటు ప్రకటించిన మేరకు ఇప్పటికే ఉంది; 262 జాబితాలను మార్చదు.

9. GST కౌన్సిల్‌లో ఒక నిర్ణయం ఆమోదం పొందాలంటే ఆర్టికల్ 279A నిర్దేశించిన ఓటింగ్ నియమం ఏది? (A) వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం రెండొంతులు; కేంద్రానికి సగం, రాష్ట్రాలకు సగం వెయిటేజీ (B) సాధారణ మెజారిటీ; కేంద్రానికి మూడో వంతు, రాష్ట్రాలకు రెండొంతుల వెయిటేజీ (C) వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం మూడు-నాలుగో వంతులు; కేంద్రానికి మూడో వంతు, రాష్ట్రాలకు కలిపి రెండొంతుల వెయిటేజీ (D) వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం మూడు-నాలుగో వంతులు; కేంద్రానికి రెండొంతులు, రాష్ట్రాలకు మూడో వంతు వెయిటేజీ

సమాధానం

(C) వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం మూడు-నాలుగో వంతులు; కేంద్రానికి మూడో వంతు, రాష్ట్రాలకు కలిపి రెండొంతుల వెయిటేజీ. ఆర్టికల్ 279A(9) ప్రకారం హాజరై ఓటు వేసినవారి వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం మూడు-నాలుగో వంతుల మెజారిటీతో నిర్ణయం జరగాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఓటుకు మొత్తం ఓట్లలో మూడో వంతు, అన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఓట్లకు కలిపి రెండొంతుల వెయిటేజీ ఉంటుంది. (D) వెయిటేజీని తారుమారు చేస్తుంది; ఇదే అత్యంత దగ్గరి ఉచ్చు. ఈ లెక్క వల్ల కేంద్రం ఒంటరిగా నిర్ణయం ఆమోదించలేదు, కేంద్రం లేకుండా రాష్ట్రాలు కూడా ఆమోదించలేవు.

10. అంతర్రాష్ట్ర వ్యాపారంలో వస్తువుల అమ్మకంపై పన్నును కేంద్రం విధించి, కేంద్రమే వసూలు చేస్తుంది, కానీ ఆదాయాన్ని రాష్ట్రాలకు అప్పగిస్తుంది. ఈ ఏర్పాటు ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 268 (B) ఆర్టికల్ 269 (C) ఆర్టికల్ 270 (D) ఆర్టికల్ 271

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 269. ఆర్టికల్ 269 ప్రకారం వార్తాపత్రికలు తప్ప ఇతర వస్తువుల అంతర్రాష్ట్ర అమ్మకం, సరుకు రవాణాపై పన్నులను భారత ప్రభుత్వం విధించి వసూలు చేస్తుంది. వాటి నికర ఆదాయం భారత సంచిత నిధిలో చేరదు, రాష్ట్రాలకు అప్పగిస్తారు. ఆర్టికల్ 268 లో విధించేది కేంద్రమే అయినా వసూలు చేసేది రాష్ట్రాలు, అదే ముఖ్యమైన తేడా. ఆర్టికల్ 270 లో ఆదాయం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు; 271 సర్‌ఛార్జీ పూర్తిగా కేంద్రానికే చెందుతుంది.

11. 247 సిఫారసులను 19 అధ్యాయాల్లో, సుమారు 1600 పేజీల నివేదికగా జనవరి 1988లో సమర్పించిన కమిషన్ ఏది? (A) పూంఛీ కమిషన్, 2007లో ఏర్పడినది (B) అంతర్రాష్ట్ర మండలి, 1990లో ఏర్పడినది (C) ఆర్థిక సంఘం, ఆర్టికల్ 280 కింద ఏర్పడినది (D) సర్కారియా కమిషన్, 1983లో ఏర్పడినది

సమాధానం

(D) సర్కారియా కమిషన్, 1983లో ఏర్పడినది. అంతర్రాష్ట్ర మండలి సచివాలయం ప్రకారం జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సర్కారియా కమిషన్ 9 జూన్ 1983 నోటిఫికేషన్‌తో ఏర్పడి జనవరి 1988లో 1600 పేజీల నివేదిక ఇచ్చింది. ఆ నివేదికలో 19 అధ్యాయాల్లో 247 సిఫారసులు ఉన్నాయి. పూంఛీ కమిషన్ కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై రెండో కమిషన్; అది 2010లో ఏడు సంపుటాల్లో 273 సిఫారసులు ఇచ్చింది. అంతర్రాష్ట్ర మండలి 1990లో ఏర్పడిన సంస్థ, కమిషన్ కాదు.

12. ఒక రాష్ట్ర గవర్నర్, కేంద్ర ప్రభుత్వ అంగీకారంతో, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని ఒక విధిని కేంద్రానికి అప్పగించారు. ఇది ఏ ఆర్టికల్ కింద సాధ్యం? (A) ఆర్టికల్ 258A (B) ఆర్టికల్ 258 (C) ఆర్టికల్ 256 (D) ఆర్టికల్ 263

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 258A. ఏడో సవరణ, 1956 చేర్చిన ఆర్టికల్ 258A ప్రకారం గవర్నర్ కేంద్ర ప్రభుత్వ అంగీకారంతో రాష్ట్ర విధులను కేంద్రానికి లేదా దాని అధికారులకు షరతులతో గానీ, షరతులు లేకుండా గానీ అప్పగించవచ్చు. ఆర్టికల్ 258 దీనికి వ్యతిరేక దిశ: రాష్ట్రపతి రాష్ట్ర అంగీకారంతో కేంద్ర విధులను రాష్ట్రానికి అప్పగిస్తారు. ఆర్టికల్ 256 కేంద్ర చట్టాల అమలు బాధ్యత గురించి, 263 అంతర్రాష్ట్ర మండలి గురించి చెబుతాయి. ఎవరు అప్పగిస్తున్నారు, ఎవరికి అప్పగిస్తున్నారు అనేదే రెండింటినీ వేరు చేస్తుంది.

FAQ

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు రాజ్యాంగంలో ఏ భాగాల్లో ఉన్నాయి?

శాసన, పరిపాలనా సంబంధాలు భాగం XI లో ఉన్నాయి: శాసన సంబంధాలు ఆర్టికల్స్ 245 నుంచి 255, పరిపాలనా సంబంధాలు 256 నుంచి 263. ఆర్థిక సంబంధాలు భాగం XII లోని ఆర్టికల్స్ 268 నుంచి 281 వరకు ఉన్నాయి. మూడు జాబితాలు ఏడో షెడ్యూల్‌లో ఉంటాయి.

ఏడో షెడ్యూల్‌లోని మూడు జాబితాల్లో ఎన్ని ఎంట్రీలు ఉన్నాయి?

2024 అధికారిక పాఠంలో ముద్రించినట్లు కేంద్ర జాబితా నంబరింగ్ 97 వరకు ఉంది, పాఠం ఉన్న ఎంట్రీలు 98. రాష్ట్ర జాబితా నంబరింగ్ 66 వరకు ఉంది, పాఠం ఉన్నవి 59. ఉమ్మడి జాబితా నంబరింగ్ 47 వరకు ఉంది, పాఠం ఉన్నవి 52.

ఆర్టికల్ 249, 250, 252 మధ్య తేడా ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 249 లో రాజ్యసభ రెండొంతుల తీర్మానంతో జాతీయ ప్రయోజనం కోసం పార్లమెంటు రాష్ట్ర జాబితాపై చట్టం చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 250 లో అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉన్నప్పుడు చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 252 లో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల శాసనసభలు కోరితే చేస్తుంది.

సర్కారియా కమిషన్, పూంఛీ కమిషన్ ఎప్పుడు ఏర్పడ్డాయి?

సర్కారియా కమిషన్ 9 జూన్ 1983 నోటిఫికేషన్‌తో ఏర్పడి జనవరి 1988లో 247 సిఫారసులతో నివేదిక ఇచ్చింది. పూంఛీ కమిషన్ 27 ఏప్రిల్ 2007న ఏర్పడి 30 మార్చి 2010న ఏడు సంపుటాల నివేదికలో 273 సిఫారసులు చేసింది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• Sarkaria Commission, Inter-State Council Secretariat, Ministry of Home Affairs
• Punchhi Commission, Inter-State Council Secretariat, Ministry of Home Affairs
• Inter-State Council: Genesis and Composition, Inter-State Council Secretariat
• Concurrent List, Wikipedia