ఆర్టికల్ 14 సమానత్వ హక్కు: చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ అంటే ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 14 ఒకే వాక్యంలో ఉన్న హక్కు: భారతదేశ భూభాగంలో ఏ వ్యక్తికీ “చట్టం ముందు సమానత్వాన్ని” గానీ “చట్టాల సమాన రక్షణను” గానీ రాజ్యం నిరాకరించకూడదు. ఇది పౌరులకే కాదు, ఏ వ్యక్తికైనా వర్తిస్తుంది. అలాగే ఇది అన్ని రకాల తేడాలను నిషేధించదు. సహేతుకమైన వర్గీకరణను అనుమతిస్తుంది, నిరంకుశమైన (arbitrary) చర్యను మాత్రం కొట్టివేస్తుంది.

ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, కోర్టు సిద్ధాంతాలను సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల పూర్తి పాఠం నుంచి తీసుకున్నాను. ప్రాథమిక హక్కుల మొత్తం చిత్రం కోసం భారత రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.

ఒక్క చూపులో

అంశం	వివరం
ఆర్టికల్	14, రాజ్యాంగంలోని మూడో భాగం (ప్రాథమిక హక్కులు)
శీర్షిక	“Equality before law”
ఎవరికి	ఏ వ్యక్తికైనా (పౌరులు, విదేశీయులు ఇద్దరికీ)
ఎవరిపై బాధ్యత	“రాజ్యం” (ఆర్టికల్ 12 నిర్వచనం ప్రకారం)
రెండు భాగాలు	చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ
కోర్టు పరీక్ష	సహేతుక వర్గీకరణ (1952), నిరంకుశత్వ సిద్ధాంతం (1973, 1978)
ప్రధాన మినహాయింపులు	ఆర్టికల్ 361, ఆర్టికల్ 31C, అత్యవసర కాలంలో ఆర్టికల్ 359

ఆర్టికల్ 14 పాఠం, దాని పదాలు

రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 14 ఇలా ఉంది: “The State shall not deny to any person equality before the law or the equal protection of the laws within the territory of India.” పరీక్షల్లో ఇందులోని ప్రతి పదం మీదా ప్రశ్న వస్తుంది.

“The State”

• ఆర్టికల్ 14 బాధ్యత రాజ్యం మీద ఉంది. రాజ్యం అంటే ఏమిటో ఆర్టికల్ 12 చెబుతుంది.
• ఆర్టికల్ 12 ప్రకారం భారత ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్ర శాసనసభ, భారత భూభాగంలోని లేదా భారత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని అన్ని స్థానిక, ఇతర అధికార సంస్థలు “రాజ్యం” కిందకు వస్తాయి.
• అందుకే మున్సిపాలిటీ, పంచాయతీ వంటి స్థానిక సంస్థల చర్యలను కూడా ఆర్టికల్ 14 కింద సవాలు చేయవచ్చు.

“any person”

• ఆర్టికల్ 14 “పౌరుడు” అనే పదం వాడలేదు, “ఏ వ్యక్తి” అని వాడింది. కాబట్టి భారతదేశంలో ఉన్న విదేశీయుడు కూడా ఈ హక్కును కోరవచ్చు.
• దీనికి భిన్నంగా ఆర్టికల్ 15(1) “ఏ పౌరుడి” పట్లా వివక్ష చూపకూడదని, ఆర్టికల్ 16(1) “పౌరులందరికీ” ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశం ఉండాలని చెబుతాయి.

“within the territory of India”

• హక్కు భారత భూభాగం లోపల వర్తిస్తుంది.

“the laws”

• ఆర్టికల్ 13(3)(a) ప్రకారం “చట్టం” అంటే శాసనసభ చేసిన చట్టమే కాదు. ఆర్డినెన్స్, ఉత్తర్వు, బై-లా, నియమం, నిబంధన, నోటిఫికేషన్, చట్టబలం ఉన్న ఆచారం, వాడుక కూడా ఇందులోకి వస్తాయి.
• ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం మూడో భాగంలోని హక్కులను తీసివేసే లేదా తగ్గించే చట్టం, ఆ మేరకు చెల్లదు. కాబట్టి ఒక ప్రభుత్వ నోటిఫికేషన్ ఆర్టికల్ 14 ను ఉల్లంఘిస్తే అది కూడా చెల్లకుండా పోతుంది.

రెండు భావనలు: చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ

ఆర్టికల్ 14 లో రెండు వేర్వేరు పదబంధాలు ఉన్నాయి. ఇవి రెండు వేర్వేరు రాజ్యాంగ సంప్రదాయాల నుంచి వచ్చాయి.

మూలాలు

• స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ వర్సెస్ అనవర్ అలీ సర్కార్ (11 జనవరి 1952) తీర్పులో జస్టిస్ ముఖర్జియా ఈ మూలాలను వివరించారు.
• “చట్టం ముందు సమానత్వం” బ్రిటిష్ (ఇంగ్లిష్) రాజ్యాంగంలో స్థిరపడిన సూత్రం అని ఆయన చెప్పారు.
• “చట్టాల సమాన రక్షణ” అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 14వ సవరణలోని equal protection clause ఆధారంగా రూపొందిందని ఆయన చెప్పారు.

అర్థంలో తేడా

• చట్టం ముందు సమానత్వం అంటే ఎవరికీ ప్రత్యేక హోదా ఉండదు, అందరూ ఒకే చట్టానికి, ఒకే కోర్టులకు లోబడి ఉంటారు అనే ఆలోచన.
• చట్టాల సమాన రక్షణ అంటే ఒకే పరిస్థితిలో ఉన్నవారిని చట్టం ఒకేలా చూడాలి అనే ఆలోచన. అంటే వేర్వేరు పరిస్థితుల్లో ఉన్నవారిని వేర్వేరుగా చూడటానికి ఇది అడ్డు కాదు.
• ఈ రెండో భావన నుంచే “సహేతుక వర్గీకరణ” అనే కోర్టు పరీక్ష పుట్టింది.

సహేతుక వర్గీకరణ: రెండు షరతుల పరీక్ష

ఆర్టికల్ 14 వర్గీకరణను నిషేధించదు. పిల్లలకు, మహిళలకు, వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు చేయడం సమానత్వానికి విరుద్ధం కాదు.

అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసులో చెప్పిన రెండు షరతులు

• మొదటి షరతు: వర్గీకరణ ఒక “స్పష్టమైన తేడా” (intelligible differentia) మీద ఆధారపడి ఉండాలి. ఒక గుంపులో చేర్చినవారిని మిగతావారి నుంచి వేరు చేసే గుర్తించగలిగే తేడా ఉండాలి.
• రెండో షరతు: ఆ తేడాకు, చట్టం సాధించాలనుకునే లక్ష్యానికి మధ్య “హేతుబద్ధమైన సంబంధం” (rational relation) ఉండాలి.
• ఇదే తీర్పులో జస్టిస్ ముఖర్జియా వర్గీకరణ నిజమైన, గణనీయమైన తేడాపై ఆధారపడాలని, అది నిరంకుశంగా, కృత్రిమంగా, తప్పించుకునే విధంగా ఉండకూడదని చెప్పారు.

విధాన చట్టాలకూ వర్తిస్తుంది

• విచారణ విధానానికి సంబంధించిన నియమాలు (“ఏ కోర్టు, ఏ విధానంలో విచారించాలి”) కూడా వాస్తవిక చట్టాల లాగే ఆర్టికల్ 14 పరిధిలోకి వస్తాయని ఈ కేసు స్పష్టం చేసింది.

ఉదాహరణ: అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసు ఎలా నడిచింది

నేపథ్యం

• పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రత్యేక న్యాయస్థానాల చట్టం, 1950 లోని సెక్షన్ 5(1) ప్రకారం ఏ కేసులను ప్రత్యేక న్యాయస్థానం విచారించాలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్దేశించవచ్చు.
• డమ్ డమ్ దగ్గరి జెస్సప్ ఫ్యాక్టరీపై సాయుధ ముఠాగా దాడి చేశారనే ఆరోపణపై అనవర్ అలీ సర్కార్‌తో పాటు మరో 49 మందిపై, అంటే మొత్తం 50 మందిపై, ప్రత్యేక న్యాయస్థానంలో విచారణ జరిగింది.

సమస్య

• ప్రత్యేక న్యాయస్థానం విచారణ విధానం సాధారణ కోర్టుల విధానం కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది.
• ఏ కేసును అక్కడికి పంపాలో చెప్పే ప్రమాణం చట్టంలో లేదు. ప్రభుత్వం ఇష్టానుసారం ఎంచుకోవచ్చు. ఒకే రకమైన నేరం చేసిన ఇద్దరిలో ఒకరు సాధారణ కోర్టులో, మరొకరు ప్రత్యేక కోర్టులో విచారణ ఎదుర్కోవచ్చు.

ఫలితం

• కలకత్తా హైకోర్టు ఏ కేసునైనా ప్రత్యేక న్యాయస్థానానికి పంపే అధికారం ఇచ్చిన మేరకు ఈ సెక్షన్ ఆర్టికల్ 14 కు విరుద్ధమని చెప్పి, నిందితులపై విచారణను, శిక్షలను రద్దు చేసింది.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేసింది. సుప్రీంకోర్టు మెజారిటీ అప్పీళ్లను కొట్టివేసింది. ప్రధాన న్యాయమూర్తి పతంజలి శాస్త్రి మాత్రం అప్పీలును అనుమతించేవారు.

ప్రమాణం లేకుండా కేసులను ఎంచుకునే అధికారం ఇస్తే స్పష్టమైన తేడా గానీ, లక్ష్యంతో సంబంధం గానీ ఉండదు. సెక్షన్ 5(1) అక్కడే రెండు షరతుల పరీక్షలో విఫలమైంది.

ఊహాత్మక ఉదాహరణతో పరీక్షను ఎలా వాడాలి

ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం గిరిజన ప్రాంత పాఠశాలల్లో పనిచేసే ఉపాధ్యాయులకు మాత్రమే అదనపు భత్యం ఇస్తుందని అనుకుందాం. గిరిజన ప్రాంతంలో పనిచేయడం స్పష్టంగా గుర్తించగలిగే తేడా, కాబట్టి మొదటి షరతు నెరవేరింది.

• రెండో షరతు: కష్టమైన ప్రాంతాల్లో ఉపాధ్యాయులను నిలుపుకోవడం భత్యం లక్ష్యం అయితే, ఆ తేడాకు లక్ష్యంతో సంబంధం ఉంది.
• అదే భత్యాన్ని “ఇంటి పేరు అక్షరం A తో మొదలయ్యే ఉపాధ్యాయులకు” ఇస్తే తేడా గుర్తించగలిగేదే, కానీ లక్ష్యంతో సంబంధం లేదు. రెండో షరతులో విఫలం.

నిరంకుశత్వ సిద్ధాంతం: రాయప్ప నుంచి మేనకా గాంధీ వరకు

వర్గీకరణ పరీక్ష ఒక్కటే సరిపోదని తర్వాతి తీర్పులు చెప్పాయి. చట్టం వర్గీకరణ చేయకపోయినా, రాజ్యం చర్య నిరంకుశంగా ఉంటే అది కూడా ఆర్టికల్ 14 ఉల్లంఘనే.

ఇ.పి. రాయప్ప కేసు (1973)

• ఇ.పి. రాయప్ప వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు కేసులో తీర్పు 23 నవంబర్ 1973 న వచ్చింది. ఇది 1974 AIR 555 గా నమోదైంది, అందుకే కొన్ని పుస్తకాలు దీన్ని 1974 కేసుగా రాస్తాయి.
• జస్టిస్ భగవతి (జస్టిస్ చంద్రచూడ్, జస్టిస్ కృష్ణ అయ్యర్‌తో కలిసి) రాసిన తీర్పులో సమానత్వం నిరంకుశత్వానికి విరుద్ధమైనదని చెప్పారు.
• సమానత్వం అనేక కోణాలు ఉన్న “చైతన్యవంతమైన భావన” అని, ఆర్టికల్ 14, 16 రాజ్యం చర్యల్లోని నిరంకుశత్వాన్ని దెబ్బతీస్తాయని ఆ తీర్పు చెప్పింది.

మేనకా గాంధీ కేసు (1978)

• మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా తీర్పు 25 జనవరి 1978 న వచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 14 రాజ్యం చర్యల్లోని నిరంకుశత్వాన్ని దెబ్బతీసి, న్యాయబద్ధతను, సమాన వ్యవహారాన్ని హామీ ఇస్తుందని జస్టిస్ భగవతి మళ్లీ చెప్పారు.
• సహేతుకత ఆర్టికల్ 14 అంతటా వ్యాపించి ఉందని, ఆర్టికల్ 21 కింద విధానం కూడా న్యాయంగా, సరైనదిగా ఉండాలి, నిరంకుశంగా ఉండకూడదని ఈ తీర్పు చెప్పింది. దీంతో ఆర్టికల్ 14, 21 మధ్య బలమైన సంబంధం ఏర్పడింది.

రెండు పరీక్షల పోలిక

అంశం	సహేతుక వర్గీకరణ	నిరంకుశత్వ సిద్ధాంతం
ముఖ్య కేసు	అనవర్ అలీ సర్కార్ (1952)	ఇ.పి. రాయప్ప (1973), మేనకా గాంధీ (1978)
అడిగే ప్రశ్న	వర్గీకరణకు స్పష్టమైన తేడా, లక్ష్యంతో సంబంధం ఉన్నాయా?	రాజ్యం చర్య నిరంకుశంగా, అన్యాయంగా ఉందా?
ఎక్కువగా వర్తించేది	ప్రజలను వర్గాలుగా విభజించే చట్టాలకు	ఇష్టానుసారం తీసుకునే పాలనా నిర్ణయాలకు
ముఖ్య న్యాయమూర్తి	జస్టిస్ ముఖర్జియా తదితరులు	జస్టిస్ భగవతి

సమానత్వ హక్కు కుటుంబం: ఆర్టికల్ 14 నుంచి 18

రాజ్యాంగంలో “Right to Equality” అనే శీర్షిక కింద ఐదు ఆర్టికల్స్ ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 14 సాధారణ సూత్రం, మిగతా నాలుగు దాని ప్రత్యేక రూపాలు.

ఆర్టికల్	విషయం	ఎవరికి
14	చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ	ఏ వ్యక్తికైనా
15	మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం	పౌరులకు
16	ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశం	పౌరులకు
17	అంటరానితనం రద్దు	అందరికీ వర్తించే నిషేధం
18	బిరుదుల రద్దు (సైనిక, విద్యా గౌరవాలు తప్ప)	రాజ్యం ఇవ్వకూడదు, పౌరులు విదేశీ బిరుదు తీసుకోకూడదు

NCERT 11వ తరగతి “Indian Constitution at Work” రెండో అధ్యాయం కూడా సమానత్వ హక్కు కింద ఇవే ఐదు అంశాలను చూపుతుంది. రిజర్వేషన్ వంటి విధానం సమానత్వ హక్కును ఉల్లంఘించదని ఆర్టికల్ 16(4) స్పష్టం చేస్తుందని ఆ పుస్తకం వివరిస్తుంది. ఆర్టికల్ 15(3) మహిళలు, పిల్లలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు చేయడానికి, ఆర్టికల్ 15(4) సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలు, ఎస్సీ, ఎస్టీల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలకు అనుమతిస్తాయి.

ఆర్టికల్ 14 కు మినహాయింపులు, పరిమితులు

ఆర్టికల్ 361: రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌ల రక్షణ

• రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ తమ పదవి అధికారాలు, విధుల నిర్వహణకు సంబంధించి ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కారు.
• వారి పదవీకాలంలో వారిపై ఏ కోర్టులోనూ క్రిమినల్ కేసు మొదలుపెట్టకూడదు, కొనసాగించకూడదు. అరెస్టు లేదా జైలు శిక్షకు ఆదేశాలు జారీ చేయకూడదు.
• అయితే భారత ప్రభుత్వంపై గానీ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై గానీ కేసు వేసే హక్కుకు ఇది అడ్డు కాదు. ఆర్టికల్ 61 కింద అభిశంసన ఆరోపణ విచారణలో రాష్ట్రపతి ప్రవర్తనను సమీక్షించవచ్చు.
• గవర్నర్ అధికారాల వివరాలు గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

ఆర్టికల్ 31C: ఆదేశిక సూత్రాల చట్టాల రక్షణ

• నాలుగో భాగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేసే చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా ఆర్టికల్ 19 కు విరుద్ధమనే కారణంతో చెల్లదని అనకూడదు.
• ఈ ఆర్టికల్‌ను 25వ సవరణ చట్టం, 1971 చేర్చింది. అప్పుడు ఇది ఆర్టికల్ 39 లోని (b), (c) సూత్రాలకు మాత్రమే వర్తించేది.
• 42వ సవరణ చట్టం, 1976 దీన్ని నాలుగో భాగంలోని “అన్ని లేదా ఏ సూత్రానికైనా” విస్తరించింది. ఆ సెక్షన్‌ను మినర్వా మిల్స్ కేసులో (AIR 1980 SC 1789) సుప్రీంకోర్టు చెల్లదని ప్రకటించిందని అధికారిక పాఠం ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది.
• మొదట “ఆర్టికల్ 14, ఆర్టికల్ 19 లేదా ఆర్టికల్ 31” అని ఉండగా, 44వ సవరణ చట్టం, 1978 దాన్ని “ఆర్టికల్ 14 లేదా ఆర్టికల్ 19” గా మార్చింది. ఈ రెండు హక్కుల మధ్య సంబంధం గురించి ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య తేడా వ్యాసంలో చదవవచ్చు.

ఆర్టికల్ 359: అత్యవసర పరిస్థితి

• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు మూడో భాగంలోని హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా నిలిపివేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 20, 21 లను మాత్రం ఇలా నిలిపివేయలేరు. ఆర్టికల్ 14 ఈ మినహాయింపులో లేదు, కాబట్టి దాని అమలు నిలిపివేయవచ్చు.
• పూర్తి వివరాలు అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• “చట్టాల సమాన రక్షణ” ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుంచి వచ్చింది (అమెరికా), “చట్టం ముందు సమానత్వం” ఎక్కడిది (బ్రిటన్).
• ఎవరికి వర్తిస్తుంది: ఆర్టికల్ 14 విదేశీయులకు వర్తిస్తుందా, ఆర్టికల్ 15 వర్తిస్తుందా అనే తేడా.
• సహేతుక వర్గీకరణ ఏ కేసు, నిరంకుశత్వ సిద్ధాంతం ఏ కేసు అనే జోడీ.
• మినహాయింపులు: ఆర్టికల్ 31C ఏ రెండు ఆర్టికల్స్ నుంచి రక్షణ ఇస్తుంది, ఆర్టికల్ 361 ఎవరికి రక్షణ ఇస్తుంది.
• అనువర్తన ప్రశ్నలు: ఒక ప్రభుత్వ నిర్ణయం ఇచ్చి, అది సహేతుక వర్గీకరణా కాదా అని అడుగుతారు. గ్రూప్-1 మెయిన్స్‌లో ఇదే అంశాన్ని వ్యాసరూప ప్రశ్నగా అడగవచ్చు.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• ఆర్టికల్ 14 అంటే అందరినీ ఒకేలా చూడటం కాదు. ఒకే పరిస్థితిలో ఉన్నవారిని ఒకేలా చూడాలి. వేర్వేరు పరిస్థితుల్లో ఉన్నవారికి వేర్వేరు నియమాలు సహేతుకమైతే అనుమతి ఉంది.
• 14 వర్సెస్ 15. ఆర్టికల్ 14 సాధారణ సూత్రం, ఏ వ్యక్తికైనా. ఆర్టికల్ 15 నిర్దిష్ట కారణాల (మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం) ఆధారంగా వివక్షను నిషేధిస్తుంది, పౌరులకే.
• 15(2) వర్సెస్ 16(2). ఆర్టికల్ 16(2) లో “వంశం” (descent), “నివాసం” (residence) అనే అదనపు కారణాలు ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 15(1) లో ఇవి లేవు.
• రాయప్ప కేసు సంవత్సరం. తీర్పు తేదీ 1973, నివేదిక 1974 AIR 555. ఆప్షన్లలో ఏది ఉంటే అదే సరైన సమాధానం.
• 31C ఆర్టికల్ 21 ని కాపాడదు. ఆర్టికల్ 31C రక్షణ 14, 19 ఉల్లంఘనల ఆరోపణల నుంచి మాత్రమే.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

ఆర్టికల్ 14 ను బట్టీ పట్టకండి. అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసు కథను ఒకసారి అర్థం చేసుకోండి, అది చాలు. 50 మంది నిందితులు, ప్రమాణం లేకుండా కేసులు ఎంచుకునే సెక్షన్ 5(1), ఆ సెక్షన్ ఎందుకు రెండు షరతుల పరీక్షలో విఫలమైంది అనేది గుర్తుంటే, అనువర్తన ప్రశ్నలు ఎంత మారినా సమాధానం దొరుకుతుంది.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, మూడు తీర్పుల మీదే ఆధారపడింది. ఆర్టికల్ 14 పై వందల తీర్పులు ఉన్నాయి. మెయిన్స్ వ్యాసరూప సమాధానానికి ఇది సరిపోదు, మీ సిలబస్ సూచించిన ప్రామాణిక పుస్తకంలోని ఇతర కేసులు చదవాలి.

ఇతర పాలిటీ వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగంలో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. భారతదేశంలో పనిచేస్తున్న ఒక విదేశీ పౌరుడు, తనపై ప్రభుత్వం తీసుకున్న ఒక నిర్ణయం వివక్షతో కూడినదని కోర్టుకు వెళ్లాడు. ఆయన ఏ ఆర్టికల్ ఆధారంగా రక్షణ కోరవచ్చు? (A) ఆర్టికల్ 15(1) (B) ఆర్టికల్ 16(1) (C) ఆర్టికల్ 14 (D) ఆర్టికల్ 16(2)

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 14. ఆర్టికల్ 14 భారత భూభాగంలో “ఏ వ్యక్తికీ” చట్టం ముందు సమానత్వాన్ని నిరాకరించకూడదని చెబుతుంది, కాబట్టి దీని రక్షణ విదేశీయులకు కూడా అందుతుంది. ఆర్టికల్ 15(1) “ఏ పౌరుడి” పట్లా వివక్ష చూపకూడదని చెబుతుంది, అది పౌరులకే పరిమితం. ఆర్టికల్ 16(1), 16(2) ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో పౌరులకు ఇచ్చే హామీలు. ఒకే శీర్షికలో పక్కపక్కనే ఉన్నా “వ్యక్తి”, “పౌరుడు” అనే పదాల తేడానే ఈ ప్రశ్నకు కీలకం.

2. ఒక చట్టం ప్రజలను రెండు వర్గాలుగా విభజించింది. అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసులో చెప్పిన పరీక్ష ప్రకారం ఆ వర్గీకరణ చెల్లుబాటు కావాలంటే ఏ రెండు షరతులు నెరవేరాలి? (A) స్పష్టమైన తేడా ఉండాలి, ఆ తేడాకు చట్టం లక్ష్యంతో హేతుబద్ధ సంబంధం ఉండాలి (B) శాసనసభ మెజారిటీ ఆమోదం ఉండాలి, రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి ఉండాలి (C) వర్గీకరణ పౌరులకే వర్తించాలి, అది తాత్కాలికంగా మాత్రమే అమల్లో ఉండాలి (D) వర్గీకరణ ఆదేశిక సూత్రాన్ని అమలు చేయాలి, కోర్టు ముందస్తు అనుమతి ఉండాలి

సమాధానం

(A) స్పష్టమైన తేడా ఉండాలి, ఆ తేడాకు చట్టం లక్ష్యంతో హేతుబద్ధ సంబంధం ఉండాలి. అనవర్ అలీ సర్కార్ తీర్పు ప్రకారం వర్గీకరణ ఒక గుంపును మిగతావారి నుంచి వేరు చేసే స్పష్టమైన తేడాపై ఆధారపడాలి. రెండోది, ఆ తేడాకు చట్టం సాధించాలనుకునే లక్ష్యంతో హేతుబద్ధమైన సంబంధం ఉండాలి. తేడా ఉన్నా లక్ష్యంతో సంబంధం లేకపోతే వర్గీకరణ చెల్లదు. శాసనసభ ఆమోదం, రాష్ట్రపతి అనుమతి వంటివి చట్టం తయారీ విధానానికి సంబంధించినవి, ఆర్టికల్ 14 కింద వర్గీకరణను పరీక్షించే ప్రమాణాలు కావు.

3. ఆర్టికల్ 14 లోని “చట్టాల సమాన రక్షణ” అనే భావన ఏ దేశ రాజ్యాంగంలోని నిబంధన ఆధారంగా రూపొందిందని అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసులో జస్టిస్ ముఖర్జియా చెప్పారు? (A) బ్రిటన్ రాజ్యాంగ సంప్రదాయం (B) ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం (C) కెనడా రాజ్యాంగం (D) అమెరికా రాజ్యాంగం 14వ సవరణ

సమాధానం

(D) అమెరికా రాజ్యాంగం 14వ సవరణ. జస్టిస్ ముఖర్జియా ప్రకారం ఆర్టికల్ 14 లోని రక్షణ అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 14వ సవరణలో ఉన్న equal protection clause ఆధారంగా రూపొందింది. దీనికి దగ్గరగా వచ్చే తప్పు ఆప్షన్ బ్రిటన్, ఎందుకంటే ఆర్టికల్ 14 లోని మరో భాగమైన “చట్టం ముందు సమానత్వం” ఇంగ్లిష్ రాజ్యాంగంలో స్థిరపడిన సూత్రం. ఒకే ఆర్టికల్‌లోని రెండు పదబంధాలకు రెండు వేర్వేరు మూలాలు ఉండటమే ఈ ప్రశ్నలోని కష్టం.

4. “సమానత్వం నిరంకుశత్వానికి విరుద్ధమైనది” అనే భావనను జస్టిస్ భగవతి మొదట ఏ కేసులో చెప్పారు? (A) మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (B) ఇ.పి. రాయప్ప వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (C) స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ వర్సెస్ అనవర్ అలీ సర్కార్ (D) మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా

సమాధానం

(B) ఇ.పి. రాయప్ప వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు. 23 నవంబర్ 1973 న వచ్చిన ఈ తీర్పులో జస్టిస్ భగవతి సమానత్వం నిరంకుశత్వానికి విరుద్ధమని, ఆర్టికల్ 14, 16 రాజ్యం చర్యల్లోని నిరంకుశత్వాన్ని దెబ్బతీస్తాయని చెప్పారు. దీంతో ఆర్టికల్ 14 కు వర్గీకరణ పరీక్షతో పాటు నిరంకుశత్వ పరీక్ష కూడా వచ్చింది. మేనకా గాంధీ కేసు (1978) ఇదే భావనను మళ్లీ చెప్పి బలపరిచింది, కానీ మొదటి తీర్పు కాదు. అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసు (1952) వర్గీకరణ పరీక్షకు సంబంధించినది.

5. పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రత్యేక న్యాయస్థానాల చట్టం, 1950 లోని సెక్షన్ 5(1) ఆర్టికల్ 14 కు విరుద్ధమని తేలడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలను ఏర్పాటు చేసే అధికారం రాష్ట్రానికి లేకపోవడం (B) నిందితులు విదేశీయులు కావడం వల్ల వారికి రక్షణ లేకపోవడం (C) ఏ కేసులను ప్రత్యేక కోర్టుకు పంపాలో ప్రమాణం లేకుండా ప్రభుత్వానికి ఎంపిక అధికారం ఇవ్వడం (D) ప్రత్యేక కోర్టు తీర్పులపై అప్పీలు అవకాశం పూర్తిగా లేకపోవడం

సమాధానం

(C) ఏ కేసులను ప్రత్యేక కోర్టుకు పంపాలో ప్రమాణం లేకుండా ప్రభుత్వానికి ఎంపిక అధికారం ఇవ్వడం. ఈ సెక్షన్ కేసులను ప్రత్యేక న్యాయస్థానానికి పంపే అధికారాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి ఇచ్చింది, కానీ ఏ ప్రాతిపదికన ఎంచుకోవాలో చెప్పలేదు. దీంతో ఒకే రకమైన నేరం చేసినవారిలో కొందరు సాధారణ విధానంలో, మరికొందరు భిన్నమైన విధానంలో విచారణ ఎదుర్కొనే అవకాశం వచ్చింది. విచారణ విధాన నియమాలు కూడా ఆర్టికల్ 14 పరిధిలోకి వస్తాయని ఈ కేసు స్పష్టం చేసింది. సమస్య ప్రత్యేక కోర్టులు ఉండటం కాదు, వాటికి కేసులను ఎంచుకునే విధానం నిరంకుశంగా ఉండటం.

6. ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేసే చట్టాన్ని ఏ ఆర్టికల్స్ ఉల్లంఘిస్తుందనే కారణంతో చెల్లదని అనకూడదని ప్రస్తుత ఆర్టికల్ 31C చెబుతుంది? (A) ఆర్టికల్ 14, ఆర్టికల్ 19 (B) ఆర్టికల్ 14, ఆర్టికల్ 21 (C) ఆర్టికల్ 19, ఆర్టికల్ 21 (D) ఆర్టికల్ 14, ఆర్టికల్ 32

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 14, ఆర్టికల్ 19. ఆర్టికల్ 31C ప్రకారం నాలుగో భాగంలోని సూత్రాలను అమలు చేసే చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కు విరుద్ధమనే కారణంతో చెల్లదని అనకూడదు. మొదట ఇందులో ఆర్టికల్ 31 (ఆస్తి హక్కు) కూడా ఉండేది, 44వ సవరణ చట్టం, 1978 దాన్ని తొలగించి “ఆర్టికల్ 14 లేదా ఆర్టికల్ 19” గా మార్చింది. ఆర్టికల్ 21 ఈ రక్షణ జాబితాలో ఎప్పుడూ లేదు, కాబట్టి B, C తప్పు. ఆర్టికల్ 32 హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే హక్కు, దానికి 31C తో సంబంధం లేదు.

7. ఒక రాష్ట్ర గవర్నర్ పదవిలో ఉండగా, ఆయనపై ఒక వ్యక్తి క్రిమినల్ కేసు వేయాలనుకున్నాడు. రాజ్యాంగం ప్రకారం సరైన స్థితి ఏది? (A) ఆర్టికల్ 14 ప్రకారం అందరూ సమానం కాబట్టి వెంటనే కేసు వేయవచ్చు (B) రాష్ట్రపతి అనుమతి తీసుకుంటే పదవీకాలంలోనే కేసు వేయవచ్చు (C) హైకోర్టు అనుమతితో పదవీకాలంలోనే కేసు కొనసాగించవచ్చు (D) ఆర్టికల్ 361 ప్రకారం పదవీకాలంలో కేసు మొదలుపెట్టలేరు, కొనసాగించలేరు

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 361 ప్రకారం పదవీకాలంలో కేసు మొదలుపెట్టలేరు, కొనసాగించలేరు. ఆర్టికల్ 361(2) ప్రకారం రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌లపై వారి పదవీకాలంలో ఏ కోర్టులోనూ క్రిమినల్ కేసు మొదలుపెట్టకూడదు, కొనసాగించకూడదు. వారి అరెస్టు లేదా జైలు శిక్షకు ఆదేశాలు కూడా జారీ చేయకూడదు. ఇది ఆర్టికల్ 14 లోని చట్టం ముందు సమానత్వానికి రాజ్యాంగమే ఇచ్చిన మినహాయింపు. రాష్ట్రపతి అనుమతి, హైకోర్టు అనుమతి వంటి మార్గాలు ఈ ఆర్టికల్‌లో లేవు, కాబట్టి B, C కేవలం నమ్మదగినట్టు కనిపించే తప్పు ఆప్షన్లు.

8. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 359 కింద కోర్టుల ద్వారా హక్కుల అమలును నిలిపివేశారు. ఏ ఆర్టికల్స్ అమలును ఈ ఉత్తర్వు నిలిపివేయలేదు? (A) ఆర్టికల్ 14, 21 (B) ఆర్టికల్ 20, 21 (C) ఆర్టికల్ 14, 19 (D) ఆర్టికల్ 19, 20

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 20, 21. ఆర్టికల్ 359(1) ప్రకారం అత్యవసర కాలంలో మూడో భాగంలోని హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయవచ్చు, కానీ ఆర్టికల్ 20, 21 లను మినహాయించి. ఆర్టికల్ 14 ఈ మినహాయింపులో లేదు, కాబట్టి దాని అమలును కూడా నిలిపివేయవచ్చు. ఆప్షన్ A లో ఆర్టికల్ 21 సరైనదే అయినా ఆర్టికల్ 14 ఉండటం వల్ల అది తప్పు. ఆర్టికల్ 14 చాలా ప్రాథమికమైనదని భావించి దాన్ని నిలిపివేయలేరని అనుకోవడం సాధారణ తప్పు.

9. ఒక మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ దుకాణాల లైసెన్సుల జారీలో ఒకే పరిస్థితిలో ఉన్న వ్యాపారుల పట్ల వేర్వేరుగా వ్యవహరించింది. ఆ కార్పొరేషన్ చర్యను ఆర్టికల్ 14 కింద సవాలు చేయవచ్చు, ఎందుకంటే: (A) మున్సిపాలిటీలు ఆర్టికల్ 361 కిందకు వస్తాయి (B) ఆర్టికల్ 31C స్థానిక సంస్థలకు వర్తిస్తుంది (C) లైసెన్సు అనేది ఆర్టికల్ 18 లోని బిరుదు లాంటిది (D) ఆర్టికల్ 12 ప్రకారం స్థానిక అధికార సంస్థలు కూడా “రాజ్యం”

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 12 ప్రకారం స్థానిక అధికార సంస్థలు కూడా “రాజ్యం”. ఆర్టికల్ 14 బాధ్యత “రాజ్యం” మీద ఉంది, రాజ్యం నిర్వచనాన్ని ఆర్టికల్ 12 ఇస్తుంది. ఆ నిర్వచనంలో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలతో పాటు భారత భూభాగంలోని అన్ని స్థానిక, ఇతర అధికార సంస్థలు ఉన్నాయి. కాబట్టి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ నిర్ణయాలు కూడా సమానత్వ పరీక్షకు లోబడి ఉంటాయి. ఆర్టికల్ 361 రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌ల రక్షణకు, 31C ఆదేశిక సూత్రాల చట్టాల రక్షణకు సంబంధించినవి, ఇక్కడ వర్తించవు.

10. ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మహిళల కోసం ప్రత్యేక విద్యా పథకాన్ని ప్రకటించింది. దీన్ని ఆర్టికల్ 14 ఉల్లంఘనగా ఒకరు సవాలు చేశారు. ఈ పథకానికి రాజ్యాంగంలో నేరుగా అనుమతిచ్చే నిబంధన ఏది? (A) ఆర్టికల్ 15(3) (B) ఆర్టికల్ 16(2) (C) ఆర్టికల్ 13(2) (D) ఆర్టికల్ 18(1)

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 15(3). ఆర్టికల్ 15(3) ప్రకారం మహిళలు, పిల్లల కోసం రాజ్యం ప్రత్యేక నిబంధనలు చేయకుండా ఆర్టికల్ 15 అడ్డుకోదు. ఆర్టికల్ 14 కూడా సహేతుక వర్గీకరణను అనుమతిస్తుంది కాబట్టి, ఇలాంటి ప్రత్యేక పథకం సమానత్వానికి విరుద్ధం కాదు. ఆర్టికల్ 16(2) ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో వివక్షను నిషేధించే నిబంధన, అది ప్రత్యేక పథకాలకు అనుమతి ఇవ్వదు. ఆర్టికల్ 13(2) హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలు చెల్లవని చెప్పే నిబంధన, ఆర్టికల్ 18(1) బిరుదుల గురించి.

FAQ

ఆర్టికల్ 14 పౌరులకు మాత్రమే వర్తిస్తుందా?

లేదు. ఆర్టికల్ 14 “ఏ వ్యక్తికీ” చట్టం ముందు సమానత్వాన్ని నిరాకరించకూడదని చెబుతుంది. కాబట్టి భారతదేశ భూభాగంలో ఉన్న విదేశీయులకు కూడా ఇది వర్తిస్తుంది. ఆర్టికల్ 15, 16 మాత్రం పౌరులకే పరిమితం.

ఆర్టికల్ 14 ప్రకారం ప్రభుత్వం ప్రజలను వర్గాలుగా విభజించవచ్చా?

విభజించవచ్చు, కానీ ఆ వర్గీకరణ సహేతుకంగా ఉండాలి. అనవర్ అలీ సర్కార్ కేసు (1952) ప్రకారం వర్గీకరణ ఒక స్పష్టమైన తేడాపై ఆధారపడాలి, ఆ తేడాకు చట్టం సాధించాలనుకునే లక్ష్యంతో హేతుబద్ధమైన సంబంధం ఉండాలి.

ఆర్టికల్ 14 కు ఉన్న ముఖ్యమైన మినహాయింపులు ఏవి?

రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌లకు ఆర్టికల్ 361 ఇచ్చే రక్షణ, ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేసే చట్టాలకు ఆర్టికల్ 31C ఇచ్చే రక్షణ ముఖ్యమైనవి. అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 359 కింద ఆర్టికల్ 14 అమలును కోర్టుల ద్వారా కోరే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయవచ్చు.

సమానత్వం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకం అని ఏ కేసు చెప్పింది?

ఇ.పి. రాయప్ప వర్సెస్ తమిళనాడు కేసులో (23 నవంబర్ 1973 తీర్పు) జస్టిస్ భగవతి తీర్పు ఈ భావనను చెప్పింది. మేనకా గాంధీ కేసు (1978) దీన్ని మరింత బలపరిచింది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1 May 2024), Legislative Department
• The State Of West Bengal vs Anwar Ali Sarkar, 11 January 1952 (Indian Kanoon)
• E. P. Royappa vs State Of Tamil Nadu, 23 November 1973 (Indian Kanoon)
• Maneka Gandhi vs Union Of India, 25 January 1978 (Indian Kanoon)
• NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 2: Rights in the Indian Constitution