భారత రాజ్యాంగంలో అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు ఏమిటి?

భారత రాజ్యాంగం 18వ భాగం (ఆర్టికల్ 352 నుంచి 360 వరకు) మూడు రకాల అత్యవసర పరిస్థితులను చెబుతుంది: యుద్ధం, బాహ్య దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు వల్ల దేశ భద్రతకు ముప్పు వస్తే జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352), ఒక రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైతే రాష్ట్రపతి పాలన (ఆర్టికల్ 356), దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ముప్పు వస్తే ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 360). మూడింటినీ రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు, కానీ నిర్ణీత గడువులో పార్లమెంట్ రెండు సభలూ ఆమోదించకపోతే ప్రకటన ముగిసిపోతుంది.

ఆర్టికల్స్ పదాల కోసం న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ లెజిస్లేటివ్ డిపార్ట్‌మెంట్ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం పాఠం చదివాను. చరిత్ర కోసం NCERT పాఠ్యపుస్తకాలు, తేదీల కోసం సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు వాడాను.

మూడు అత్యవసరాలు ఒక్క చూపులో

ఆర్టికల్ వారీగా

• 352: జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన. 353: దాని ప్రభావం (కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు). 354: ఆదాయ పంపిణీ మార్పు.
• 355: బాహ్య దురాక్రమణ, అంతర్గత అలజడుల నుంచి రాష్ట్రాలను కాపాడటం కేంద్రం విధి. 356: రాష్ట్రపతి పాలన. 357: రాష్ట్రపతి పాలనలో శాసనాధికారాలు.
• 358: ఆర్టికల్ 19 నిలిపివేత. 359: ప్రాథమిక హక్కుల అమలు నిలిపివేత. 360: ఆర్థిక అత్యవసరం.
• రాజ్యాంగంలో “అత్యవసర ప్రకటన” (Proclamation of Emergency) అనే మాట ఆర్టికల్ 352 ప్రకటనకే వాడతారు. రాష్ట్రపతి పాలన, ఆర్థిక అత్యవసరాన్ని ఈ పదంతో పిలవరు. అందుకే 356(5) లో “జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన” అంటే 352 ప్రకటనే.

సమాఖ్యపై ప్రభావం

• అత్యవసర నిబంధనలు మన సమాఖ్య వ్యవస్థను చట్టబద్ధంగానే అత్యంత కేంద్రీకృత వ్యవస్థగా మార్చగలవని NCERT 11వ తరగతి సమాఖ్య వ్యవస్థ అధ్యాయం వివరిస్తుంది. రాష్ట్రాల పరిధిలోని అంశాలపైనా పార్లమెంట్ చట్టాలు చేస్తుంది.

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352)

కారణాలు

• యుద్ధం, బాహ్య దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు వల్ల భారతదేశం లేదా దానిలోని ఏదైనా భాగం భద్రతకు తీవ్ర ముప్పు ఉందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే ప్రకటన చేయవచ్చు.
• ముప్పు నిజంగా రాకముందే, అది సమీపంలో ఉందని సంతృప్తి చెందితే కూడా ప్రకటించవచ్చు (352(1) వివరణ).
• ప్రకటన దేశమంతటికీ కావచ్చు, ఒక భాగానికి మాత్రమే కావచ్చు. ఈ “భాగం” అవకాశాన్ని 42వ సవరణ (1976) చేర్చింది.

44వ సవరణ తెచ్చిన మార్పు

• మొదట కారణాల్లో “అంతర్గత అలజడి” (internal disturbance) అనే పదం ఉండేది. 44వ సవరణ చట్టం (1978) దాని స్థానంలో “సాయుధ తిరుగుబాటు” (armed rebellion) అని పెట్టింది. ఇది 20 జూన్ 1979 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
• ప్రధానమంత్రి, కేబినెట్ హోదా మంత్రులతో కూడిన కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం రాతపూర్వకంగా అందితేనే రాష్ట్రపతి ప్రకటన చేయాలి (352(3)). ఈ రెండు మార్పులూ 1975 అనుభవం తర్వాతే వచ్చాయని NCERT 12వ తరగతి “ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ సంక్షోభం” అధ్యాయం చెబుతుంది.

పార్లమెంట్ ఆమోదం

• ప్రతి ప్రకటనను రెండు సభల ముందు ఉంచాలి. ఒక నెలలోపు రెండు సభలూ తీర్మానంతో ఆమోదించకపోతే ప్రకటన ముగుస్తుంది (352(4)).
• ఆ నెలలో లోక్‌సభ రద్దై ఉంటే రాజ్యసభ ఆమోదం సరిపోతుంది. కానీ కొత్త లోక్‌సభ మొదటిసారి సమావేశమైన 30 రోజుల్లో అదీ ఆమోదించాలి.
• ఆమోద తీర్మానానికి ప్రత్యేక మెజారిటీ కావాలి: సభ మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులకు తగ్గకుండా (352(6)).

కాలపరిమితి, పొడిగింపు

• ఆమోదం పొందిన ప్రకటన రెండో ఆమోద తీర్మానం ఆమోదించిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలలు అమల్లో ఉంటుంది (352(5)).
• రెండు సభలూ మళ్లీ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేస్తే ప్రతిసారీ మరో ఆరు నెలలు కొనసాగుతుంది. దీనికి గరిష్ఠ పరిమితి రాజ్యాంగంలో లేదు.

ఉపసంహరణ

• రాష్ట్రపతి తర్వాతి ప్రకటనతో ఎప్పుడైనా ఉపసంహరించవచ్చు (352(2)).
• లోక్‌సభ ప్రకటనను లేదా దాని కొనసాగింపును నిరాకరిస్తూ తీర్మానం ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఉపసంహరించాలి (352(7)). ఇక్కడ రాజ్యసభకు పాత్ర లేదు.
• లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల్లో పదో వంతుకు తగ్గకుండా సంతకం చేసిన నోటీసు ఇస్తే, 14 రోజుల్లో లోక్‌సభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి (352(8)). సభ సమావేశంలో ఉంటే నోటీసు స్పీకర్‌కు, లేకపోతే రాష్ట్రపతికి ఇస్తారు.
• ఒక ప్రకటన అమల్లో ఉండగానే వేరే కారణంపై మరో ప్రకటన చేయవచ్చు (352(9)). 1975 లో జరిగింది ఇదే.

జాతీయ అత్యవసరం ప్రభావాలు

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై

• కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం ఏ రాష్ట్రానికైనా ఆదేశాలు ఇచ్చేవరకు విస్తరిస్తుంది (353(a)). రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రద్దు కావు, కానీ కేంద్రం ఆదేశాలను పాటించాలి.
• పార్లమెంట్ రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏ అంశంపైనైనా చట్టం చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 250). ప్రకటన ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ఆ చట్టం అసమర్థత మేరకు రద్దవుతుంది.
• ఆర్టికల్ 268 నుంచి 279 వరకు ఉన్న ఆదాయ పంపిణీ నిబంధనలను రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో మార్చవచ్చు (354). ఈ మార్పు ప్రకటన ముగిసిన ఆర్థిక సంవత్సరం చివరి వరకే.

సభల కాలపరిమితిపై (ఆర్టికల్ 83, 172)

• అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉంటే పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా లోక్‌సభ ఐదేళ్ల కాలాన్ని ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరానికి మించకుండా పొడిగించవచ్చు (83(2)).
• ప్రకటన ముగిసిన తర్వాత ఆరు నెలలకు మించి ఈ పొడిగింపు కొనసాగదు. రాష్ట్ర శాసనసభకూ ఇదే నియమం (172(1)).

ప్రాథమిక హక్కులపై (ఆర్టికల్ 358, 359)

• యుద్ధం లేదా బాహ్య దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటన ఉంటే, ఆర్టికల్ 19 ప్రభుత్వ చట్టాలను, చర్యలను అడ్డుకోదు (358). సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా ప్రకటన ఉంటే 358 వర్తించదు; ఈ మార్పు 44వ సవరణదే.
• అత్యవసరంతో సంబంధం ఉందని స్పష్టంగా ప్రకటించే (recital ఉన్న) చట్టాలకు, వాటి కింది చర్యలకే ఈ రక్షణ (358(2)).
• ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఇస్తే, ఆ ఉత్తర్వులో పేర్కొన్న ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కు నిలిచిపోతుంది. ఆర్టికల్ 20, 21 లను మాత్రం ఎప్పుడూ నిలిపివేయలేరు. హక్కుల వివరాలకు ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.

ఇప్పటివరకు ప్రకటించిన జాతీయ అత్యవసరాలు

• మొదటిది, 26 అక్టోబర్ 1962: చైనా దాడి సమయంలో రాష్ట్రపతి అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారని మఖన్ సింగ్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు నమోదు చేసింది.
• రెండోది, 3 డిసెంబర్ 1971: బాహ్య దురాక్రమణ కారణంగా ఆర్టికల్ 352 కింద ప్రకటన. ఈ తేదీని ADM జబల్‌పూర్ తీర్పు పేర్కొంటుంది.
• మూడోది, 25 జూన్ 1975: “అంతర్గత అలజడులు” కారణంగా ప్రకటన. ప్రధానమంత్రి సిఫారసుతో రాష్ట్రపతి ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ వెంటనే ప్రకటన జారీ చేశారు. కేబినెట్‌కు తర్వాత 26 జూన్ ఉదయం ప్రత్యేక సమావేశంలో తెలిపారని NCERT చెబుతుంది.
• 27 జూన్ 1975 న ఆర్టికల్ 359 కింద ఉత్తర్వుతో ఆర్టికల్ 14, 21, 22 హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేశారు. అప్పుడు 1971, 1975 రెండు ప్రకటనలూ ఒకేసారి అమల్లో ఉన్నాయి.
• ఏప్రిల్ 1976 లో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం హైకోర్టుల తీర్పులను తోసిపుచ్చి, నిర్బంధితులు హెబియస్ కార్పస్ ద్వారా సవాలు చేయలేరన్న ప్రభుత్వ వాదనను అంగీకరించింది.
• 18 నెలల అత్యవసరం తర్వాత జనవరి 1977 లో ప్రభుత్వం ఎన్నికలు ప్రకటించింది. మార్చి 1977 లో ఎన్నికలు జరిగాయి. అదే ఏడాది షా కమిషన్ ఏర్పాటైంది.
• 1965 గురించి: కొన్ని కోచింగ్ జాబితాల్లో 1965 అత్యవసరం కనిపిస్తుంది. నేను చూసిన అధికారిక తీర్పుల్లో 1965 లో వేరే ప్రకటన ఉన్నట్లు ఆధారం లేదు. పరీక్షల్లో “ఎన్నిసార్లు?” అని అడిగితే జవాబు మూడు: 1962, 1971, 1975.

రాష్ట్రపతి పాలన (ఆర్టికల్ 356, 357)

ఎప్పుడు విధిస్తారు

• గవర్నర్ నివేదిక అందినప్పుడు లేదా ఇతరత్రా, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రాజ్యాంగం ప్రకారం నడపలేని పరిస్థితి ఏర్పడిందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే ప్రకటన చేస్తారు. గవర్నర్ నివేదిక తప్పనిసరి కాదు; “లేదా ఇతరత్రా” అనే మాట గుర్తుంచుకోండి.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధులను రాష్ట్రపతి తీసుకుంటారు. రాష్ట్ర శాసనసభ అధికారాలను పార్లమెంట్ వినియోగిస్తుంది. హైకోర్టు అధికారాలను మాత్రం రాష్ట్రపతి తీసుకోలేరు.
• గవర్నర్ పాత్ర ఎందుకు వివాదాస్పదమో గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు వ్యాసంలో చూడవచ్చు.

ఆమోదం, కాలపరిమితి

• రెండు నెలల్లోపు రెండు సభలూ ఆమోదించాలి (356(3)). లోక్‌సభ రద్దై ఉంటే 30 రోజుల నియమం ఇక్కడా వర్తిస్తుంది.
• ఆమోదం పొందిన ప్రకటన జారీ తేదీ నుంచి ఆరు నెలలు అమల్లో ఉంటుంది. ప్రతిసారీ ఆరు నెలల చొప్పున పొడిగించవచ్చు, కానీ ఏ సందర్భంలోనూ మూడేళ్లు మించకూడదు (356(4)).
• ఒక సంవత్సరం దాటి పొడిగించాలంటే రెండు షరతులూ ఉండాలి: దేశమంతటా లేదా ఆ రాష్ట్రంలో జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉండాలి; శాసనసభ ఎన్నికలు జరపడంలో ఇబ్బందుల వల్ల కొనసాగింపు అవసరమని ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరించాలి (356(5)).
• 11 మే 1987 నాటి పంజాబ్ ప్రకటనకు మాత్రం మూడేళ్లను ఐదేళ్లుగా చదవాలని రాజ్యాంగమే ప్రత్యేక నిబంధన పెట్టింది.

ఆర్టికల్ 357

• రాష్ట్ర శాసనాధికారాన్ని పార్లమెంట్ రాష్ట్రపతికి అప్పగించవచ్చు, రాష్ట్రపతి దాన్ని ఇతర అధికారికి అప్పగించవచ్చు. లోక్‌సభ సమావేశంలో లేనప్పుడు రాష్ట్ర సంచిత నిధి నుంచి ఖర్చుకు రాష్ట్రపతి అనుమతించవచ్చు.
• ఈ కాలంలో చేసిన చట్టాలు ప్రకటన ముగిసినా, సమర్థ శాసనసభ మార్చే వరకు అమల్లో ఉంటాయి. ఇది ఆర్టికల్ 250 చట్టాలకు భిన్నం.

వివాదం, NCERT చెప్పేది

• ఆర్టికల్ 356 రాజ్యాంగంలో అత్యంత వివాదాస్పద ఆర్టికల్స్‌లో ఒకటని NCERT అంటుంది. 1959 లో కేరళలో మెజారిటీ ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని కూడా తొలగించారు. 1967 తర్వాత చాలా రాష్ట్రాల్లో మెజారిటీ పరీక్షించకుండానే ప్రభుత్వాలను తొలగించారు.
• కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై 1983 లో ఏర్పాటైన సర్కారియా కమిషన్ 1988 లో నివేదిక ఇచ్చింది. గవర్నర్ నియామకాలు పక్షపాతరహితంగా ఉండాలని సూచించింది.

S.R. బొమ్మై కేసు (1994)

S.R. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా తీర్పు 11 మార్చి 1994 న వచ్చింది. రాష్ట్రపతి పాలనపై ఇదే ప్రధాన తీర్పు.

• ఆర్టికల్ 356(1) ప్రకటన న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుంది. ప్రకటనకు ఏదైనా ఆధారం ఉందా, అది సంబంధిత ఆధారమేనా, దురుద్దేశంతో చేశారా అని కోర్టు పరిశీలించవచ్చు. ప్రాథమిక ఆధారాలు చూపిస్తే, ఆధారం నిజంగా ఉందని నిరూపించాల్సిన బాధ్యత కేంద్రానిదే.
• ఆర్టికల్ 74(2) ఈ ఆధారాల పరిశీలనకు అడ్డు కాదు.
• రెండు సభలూ ప్రకటనను ఆమోదించే వరకు శాసనసభను రద్దు చేయకూడదు. అంటే మొదట సభను సస్పెండ్ మాత్రమే చేయాలి.
• ప్రకటన చెల్లదని తేలితే, పార్లమెంట్ ఆమోదించినా సరే, శాసనసభను, మంత్రివర్గాన్ని కోర్టు పునరుద్ధరించవచ్చు.
• ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉందా లేదా అనేది గవర్నర్ సొంతంగా నిర్ణయించేది కాదు; శాసనసభలోనే (floor test) తేలాలి.
• లౌకికవాదం రాజ్యాంగ మౌలిక లక్షణమని కూడా ఈ తీర్పు చెప్పింది.

ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 360)

• భారతదేశం లేదా దానిలోని ఏదైనా భాగం ఆర్థిక స్థిరత్వానికి లేదా పరపతికి ముప్పు ఉందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే ప్రకటిస్తారు.
• రెండు నెలల్లోపు రెండు సభలూ ఆమోదించాలి. ఆమోదం తర్వాత ఎంతకాలం అనే పరిమితి రాజ్యాంగ పాఠంలో లేదు; ఉపసంహరించే వరకు కొనసాగుతుంది.
• ఆర్థిక క్రమశిక్షణ పాటించమని రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు. రాష్ట్ర ఉద్యోగుల జీతాలు తగ్గించమని, మనీ బిల్లులను (ఆర్టికల్ 207 బిల్లులను) రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపమని ఆదేశించవచ్చు.
• సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులతో సహా కేంద్ర సేవల్లోని వారి జీతభత్యాలను తగ్గించమని రాష్ట్రపతి ఆదేశించవచ్చు (360(4)(b)).
• 38వ సవరణ (1975) ఈ ప్రకటనను కోర్టులో ప్రశ్నించకుండా చేసిన క్లాజ్ (5) ను 44వ సవరణ (1978) తొలగించింది.
• ఆర్టికల్ 360 ఇప్పటివరకు ఎప్పుడూ ప్రయోగించలేదు. నేను చూసిన తీర్పులు, NCERT పాఠాల్లో ప్రస్తావనకు వచ్చిన ప్రకటనలన్నీ 352, 356 కిందవే.

పోలిక పట్టిక

అంశం	జాతీయ అత్యవసరం (352)	రాష్ట్రపతి పాలన (356)	ఆర్థిక అత్యవసరం (360)
కారణం	యుద్ధం, బాహ్య దురాక్రమణ, సాయుధ తిరుగుబాటు	రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం	ఆర్థిక స్థిరత్వానికి, పరపతికి ముప్పు
కేబినెట్ రాతపూర్వక నిర్ణయం	తప్పనిసరి (352(3))	రాజ్యాంగంలో అలాంటి క్లాజ్ లేదు	రాజ్యాంగంలో అలాంటి క్లాజ్ లేదు
ఆమోద గడువు	ఒక నెల	రెండు నెలలు	రెండు నెలలు
ఆమోదానికి మెజారిటీ	ప్రత్యేక మెజారిటీ (352(6))	సాధారణ మెజారిటీ	సాధారణ మెజారిటీ
ఆమోదం తర్వాత	ఆరు నెలలు, మళ్లీ మళ్లీ పొడిగింపు	ఆరు నెలలు, గరిష్ఠం మూడేళ్లు	ఉపసంహరించే వరకు
లోక్‌సభ నిరాకరణ తీర్మానం	ఉంది (352(7))	లేదు	లేదు
ప్రాథమిక హక్కులపై ప్రభావం	358, 359 వర్తిస్తాయి	నేరుగా ప్రభావం లేదు	నేరుగా ప్రభావం లేదు
ఉపయోగం	1962, 1971, 1975	చాలాసార్లు	ఎప్పుడూ లేదు

ఉదాహరణ: ఒక ప్రకటన ప్రయాణం

పొరుగు దేశం సరిహద్దులో దాడి చేసిందనుకుందాం. అదే సమయంలో లోక్‌సభ రద్దై, ఎన్నికలు జరుగుతున్నాయి.

• మొదటి దశ: కేంద్ర కేబినెట్ రాతపూర్వక నిర్ణయం పంపుతుంది. రాష్ట్రపతి “బాహ్య దురాక్రమణ” కారణంగా ఆర్టికల్ 352 కింద ప్రకటన చేస్తారు.
• రెండో దశ: ఒక నెలలోపు ఆమోదం కావాలి. లోక్‌సభ లేదు కాబట్టి రాజ్యసభ ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదిస్తుంది. ప్రకటన బతికే ఉంటుంది.
• మూడో దశ: కొత్త లోక్‌సభ మొదటిసారి సమావేశమైన రోజు నుంచి 30 రోజుల్లో అదీ ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి. ఆమోదించకపోతే ఆ 30 రోజుల తర్వాత ప్రకటన ముగుస్తుంది.
• నాలుగో దశ: ఆమోదం వస్తే, ఈ రెండో తీర్మానం తేదీ నుంచి ఆరు నెలలు లెక్క మొదలవుతుంది.
• హక్కులు: ఇది బాహ్య దురాక్రమణ ప్రకటన కాబట్టి recital ఉన్న చట్టాలపై ఆర్టికల్ 19 అడ్డంకి ఉండదు (358). ఆర్టికల్ 22 అమలు నిలిపివేయాలంటే ప్రత్యేకంగా 359 ఉత్తర్వు కావాలి. ఆర్టికల్ 20, 21 అమలును ఏ 359 ఉత్తర్వుతోనూ నిలిపివేయడం సాధ్యం కాదు (359(1)).

ఇదే ప్రకటన “సాయుధ తిరుగుబాటు” కారణంగా వచ్చి ఉంటే 358 వర్తించదు. అప్పుడు ఆర్టికల్ 19 ను కూడా 359 ఉత్తర్వు ద్వారానే నిలిపివేయాలి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• ఒక నెల, రెండు నెలలు: జాతీయ అత్యవసరానికి ఒక నెల. రాష్ట్రపతి పాలనకు, ఆర్థిక అత్యవసరానికి రెండు నెలలు.
• ఆరు నెలల లెక్క: 352 లో రెండో ఆమోద తీర్మానం తేదీ నుంచి; 356 లో ప్రకటన జారీ తేదీ నుంచి.
• ప్రత్యేక మెజారిటీ 352 కే: 356, 360 ఆమోదానికి రాజ్యాంగం ప్రత్యేక మెజారిటీ చెప్పలేదు.
• 358 vs 359: 358 స్వయంచాలకం, ఆర్టికల్ 19 కి మాత్రమే, సాయుధ తిరుగుబాటు ప్రకటనకు వర్తించదు. 359 కి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు కావాలి, 20, 21 మినహా.
• ఆర్టికల్ 250 చట్టం vs 357 చట్టం: 250 చట్టం ప్రకటన ముగిసిన ఆరు నెలలకు రద్దవుతుంది. 357 కింద చేసిన చట్టం మార్చే వరకు కొనసాగుతుంది.
• 355 అత్యవసరం కాదు: అది కేంద్రం విధిని చెబుతుంది. 355 లో “అంతర్గత అలజడి” అనే మాట ఇప్పటికీ ఉంది; 352 నుంచి మాత్రమే అది తొలగిపోయింది.
• లోక్‌సభ, రాజ్యసభలకు ఈ ప్రకటనలపై ఉన్న పాత్రల తేడా లోక్‌సభ, రాజ్యసభ అధికారాల తేడా వ్యాసంలో ఉంది.

పరీక్షల్లో వచ్చే ప్రశ్నలు

APPSC, TSPSC గ్రూప్స్, SSC, పోలీస్ పరీక్షల్లో ఇక్కడి నుంచి మూడు రకాల ప్రశ్నలు వస్తాయి. సులువైనది ఆర్టికల్ నంబర్ (ఆర్థిక అత్యవసరం ఏ ఆర్టికల్?). తర్వాతిది గడువులు, మెజారిటీలు కలిపి అడిగేది. కష్టమైన రకంలో ఒక సన్నివేశం ఇచ్చి, 44వ సవరణ మార్పులు, బొమ్మై తీర్పు, 358-359 తేడా ఆధారంగా ఫలితం అడుగుతారు. ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ అన్నీ ఒకే చోట రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ లో ఉన్నాయి. మరిన్ని వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగం లో చూడండి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: పై పోలిక పట్టికను చదివి వదిలేయకండి, మీ చేత్తో మళ్లీ రాయండి. 352, 356, 360 మూడు నిలువు వరుసలు; కారణం, ఆమోద గడువు, మెజారిటీ, కాలపరిమితి, లోక్‌సభ పాత్ర అడ్డు వరుసలు. ప్రతి వరుస పక్కన “44వ సవరణ ఏం మార్చింది?” అని ఒక గడి పెట్టండి. ఈ విభాగంలో కష్టమైన ప్రశ్నల్లో ఎక్కువ భాగం 1975 తర్వాత వచ్చిన ఆ మార్పుల చుట్టూనే తిరుగుతాయి. ఆర్టికల్ నంబర్లు బట్టీ పట్టడం కంటే ఈ ఒక్క గడి ఎక్కువ మార్కులు తెస్తుంది.

పరిమితి: ఈ వ్యాసంలో ముగింపు తేదీలు లేవు. 1962 ప్రకటన ఎప్పుడు ఉపసంహరించారో, 1971, 1975 ప్రకటనలు ఏ తేదీన ముగిశాయో నేను అధికారిక పత్రంలో ధృవీకరించలేకపోయాను, అందుకే ఇవ్వలేదు. రాష్ట్రపతి పాలన ఎన్నిసార్లు విధించారనే సంఖ్యదీ అదే పరిస్థితి. “1965 అత్యవసరం” కు అధికారిక ఆధారం దొరకలేదు, కాబట్టి తీర్పుల్లో ఉన్న మూడు ప్రకటనలనే తీసుకున్నాను. ఆర్టికల్ 360 ఎప్పుడూ వాడలేదని పాఠ్య ఆధారాలన్నీ చెబుతాయి, కానీ పార్లమెంట్ సమాధానం లాంటి అధికారిక పత్రంలో నేను అది చూడలేదు. ఈ తేదీలు, సంఖ్యలపై ప్రశ్న వస్తే ప్రామాణిక పుస్తకంతో సరిచూసుకోండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ఆర్టికల్ 352 లోని “అంతర్గత అలజడి” అనే కారణం స్థానంలో ఏ పదాన్ని చేర్చింది? (A) బాహ్య దురాక్రమణ (B) సాయుధ తిరుగుబాటు (C) యుద్ధ ప్రమాదం (D) శాంతిభద్రతల వైఫల్యం

సమాధానం

(B) సాయుధ తిరుగుబాటు. 1975 లో “అంతర్గత అలజడులు” అనే విస్తృతమైన కారణంతో అత్యవసరం ప్రకటించారు. ఆ అనుభవం తర్వాత 44వ సవరణ చట్టం (1978) ఆ పదాన్ని తీసేసి “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే ఇరుకైన కారణాన్ని పెట్టింది, ఇది 20 జూన్ 1979 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. బాహ్య దురాక్రమణ, యుద్ధం మొదటి నుంచీ కారణాలుగా ఉన్నాయి కాబట్టి అవి కొత్తగా చేర్చిన పదాలు కావు. సాధారణ శాంతిభద్రతల సమస్య ఇప్పుడు జాతీయ అత్యవసరానికి కారణం కాదన్నదే ఈ మార్పు ఉద్దేశం.

2. జాతీయ అత్యవసర ప్రకటనను ఆమోదించడానికి ఆర్టికల్ 352(6) ప్రకారం ప్రతి సభలో కావాల్సిన మెజారిటీ ఏది? (A) హాజరై ఓటు వేసినవారిలో సాధారణ మెజారిటీ (B) మొత్తం సభ్యత్వంలో సాధారణ మెజారిటీ మాత్రమే (C) రెండు సభల సంయుక్త సమావేశంలో మూడింట రెండు వంతులు (D) మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు

సమాధానం

(D) మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు. జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన ఆమోదం, కొనసాగింపు తీర్మానాలకు రెండు షరతులూ ఉన్న ప్రత్యేక మెజారిటీ కావాలని 352(6) చెబుతుంది. ప్రతి సభ విడివిడిగా ఈ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి; సంయుక్త సమావేశం అనే ఏర్పాటు ఇక్కడ లేదు. రాష్ట్రపతి పాలన, ఆర్థిక అత్యవసర ప్రకటనలకు రాజ్యాంగం ఇలాంటి ప్రత్యేక మెజారిటీ పెట్టలేదు.

3. ఒక రాష్ట్రంలో ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటించారు. పార్లమెంట్ ఆమోదం లేకుండా ఆ ప్రకటన గరిష్ఠంగా ఎంతకాలం అమల్లో ఉంటుంది? (A) రెండు నెలలు (B) ఒక నెల (C) ఆరు నెలలు (D) 30 రోజులు

సమాధానం

(A) రెండు నెలలు. ఆర్టికల్ 356(3) ప్రకారం రెండు నెలల్లోపు రెండు సభలూ ఆమోదించకపోతే ప్రకటన ముగుస్తుంది. ఒక నెల గడువు జాతీయ అత్యవసరానికి (352(4)) సంబంధించినది, దాన్ని దీనితో కలపకూడదు. ఆరు నెలలు అనేది ఆమోదం పొందిన తర్వాతి కాలపరిమితి. 30 రోజుల నియమం లోక్‌సభ రద్దై ఉన్నప్పుడు కొత్త లోక్‌సభ ఆమోదించాల్సిన గడువు మాత్రమే.

4. సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా దేశంలోని ఒక భాగంలో జాతీయ అత్యవసరం ప్రకటించారు. ఈ పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 19 హక్కుల స్థితి ఏమిటి? (A) ప్రకటనతోనే ఆర్టికల్ 358 కింద స్వయంచాలకంగా నిలిచిపోతాయి (B) ఏ పరిస్థితిలోనూ వాటిని నిలిపివేయడం సాధ్యం కాదు (C) ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఇస్తేనే వాటి అమలు నిలుస్తుంది (D) పార్లమెంట్ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానిస్తేనే నిలుస్తాయి

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఇస్తేనే వాటి అమలు నిలుస్తుంది. 44వ సవరణ తర్వాత ఆర్టికల్ 358 యుద్ధం లేదా బాహ్య దురాక్రమణ కారణంగా వచ్చిన ప్రకటనకే వర్తిస్తుంది. సాయుధ తిరుగుబాటు ప్రకటనలో ఆర్టికల్ 19 స్వయంచాలకంగా నిలిచిపోదు. అయితే ఆర్టికల్ 359 ఉత్తర్వు 20, 21 మినహా మిగిలిన ప్రాథమిక హక్కుల అమలును నిలిపివేయగలదు, కాబట్టి 19 ని ఆ మార్గంలో నిలిపివేయవచ్చు. “ఏ పరిస్థితిలోనూ నిలిపివేయలేరు” అనే రక్షణ ఆర్టికల్ 20, 21 లకు మాత్రమే.

5. 27 జూన్ 1975 నాటి ఆర్టికల్ 359 ఉత్తర్వు ఆర్టికల్ 14, 21, 22 హక్కుల అమలును నిలిపివేసింది. 44వ సవరణ తర్వాత ఇలాంటి ఉత్తర్వులో ఇప్పుడు చేర్చలేని ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 14 (B) ఆర్టికల్ 19 (C) ఆర్టికల్ 22 (D) ఆర్టికల్ 21

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 21. 44వ సవరణ ఆర్టికల్ 359(1) లో “ఆర్టికల్ 20, 21 మినహా” అనే మాటలు చేర్చింది. 1975 ఉత్తర్వు ఆర్టికల్ 21 ను నిలిపివేయడం వల్ల నిర్బంధితులు హెబియస్ కార్పస్ ద్వారా కోర్టుకు వెళ్లలేకపోయారు; ఏప్రిల్ 1976 తీర్పు దీనికి ఆమోదముద్ర వేసింది. ఈ మార్పు ఆ అనుభవం నుంచే వచ్చింది. ఆర్టికల్ 14, 19, 22 అమలును ఇప్పటికీ 359 ఉత్తర్వుతో నిలిపివేయవచ్చు.

6. జాతీయ అత్యవసరాన్ని నిరాకరించే తీర్మానం కోసం లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల్లో పదో వంతు సభ్యులు సంతకం చేసిన నోటీసు, సభ సమావేశంలో లేనప్పుడు రాష్ట్రపతికి అందింది. ఆర్టికల్ 352(8) ప్రకారం ఏం జరగాలి? (A) 14 రోజుల్లో లోక్‌సభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి (B) 30 రోజుల్లో పార్లమెంట్ సంయుక్త సమావేశం జరగాలి (C) రాష్ట్రపతి వెంటనే ప్రకటనను ఉపసంహరించాలి (D) 14 రోజుల్లో రాజ్యసభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి

సమాధానం

(A) 14 రోజుల్లో లోక్‌సభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి. సభ సమావేశంలో ఉంటే నోటీసు స్పీకర్‌కు, లేకపోతే రాష్ట్రపతికి అందుతుంది; అందిన తేదీ నుంచి 14 రోజుల్లో తీర్మానం పరిశీలనకు లోక్‌సభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి. నోటీసు అందినంత మాత్రాన ఉపసంహరణ తప్పనిసరి కాదు; లోక్‌సభ నిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదిస్తేనే 352(7) ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఉపసంహరించాలి. ఈ ప్రక్రియలో రాజ్యసభకు, సంయుక్త సమావేశానికి పాత్ర లేదు. ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకున్న సభకే ఈ నియంత్రణ ఇచ్చారు.

7. ఒక రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన జారీ అయి ఒక సంవత్సరం దాటింది. ఇంకా పొడిగించాలంటే ఆర్టికల్ 356(5) ప్రకారం ఉండాల్సిన షరతులు ఏవి? (A) గవర్నర్ కొత్త నివేదిక, రాజ్యసభ ప్రత్యేక మెజారిటీ తీర్మానం (B) జాతీయ అత్యవసరం అమల్లో ఉండటం, ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరణ (C) సుప్రీంకోర్టు అనుమతి, రాష్ట్ర హైకోర్టు ధ్రువీకరణ (D) లోక్‌సభ ప్రత్యేక మెజారిటీ, కేంద్ర కేబినెట్ రాతపూర్వక నిర్ణయం

సమాధానం

(B) జాతీయ అత్యవసరం అమల్లో ఉండటం, ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరణ. జారీ తేదీ నుంచి ఒక సంవత్సరం దాటి కొనసాగింపు తీర్మానం చేయాలంటే రెండు షరతులూ ఉండాలి. దేశమంతటా లేదా ఆ రాష్ట్రంలో జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉండాలి. శాసనసభ ఎన్నికలు జరపడంలో ఇబ్బందుల వల్ల కొనసాగింపు అవసరమని ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరించాలి. కేబినెట్ రాతపూర్వక నిర్ణయం 352(3) కి సంబంధించినది, రాష్ట్రపతి పాలనకు కాదు. ఈ షరతులు నెరవేరినా మొత్తం కాలం మూడేళ్లు మించకూడదు.

8. రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటన వెలువడిన వెంటనే రాష్ట్ర శాసనసభను రద్దు చేశారు. S.R. బొమ్మై తీర్పు (1994) ప్రకారం ఈ చర్యపై సరైన అభిప్రాయం ఏది? (A) ప్రకటనతో పాటు శాసనసభ రద్దు స్వయంచాలకంగా జరుగుతుంది (B) గవర్నర్ సిఫారసు ఉంటే వెంటనే రద్దు చేయడం సరైనదే (C) రెండు సభలూ ప్రకటనను ఆమోదించే వరకు శాసనసభను రద్దు చేయకూడదు (D) శాసనసభ రద్దును కోర్టులు ఎప్పుడూ సమీక్షించలేవు

సమాధానం

(C) రెండు సభలూ ప్రకటనను ఆమోదించే వరకు శాసనసభను రద్దు చేయకూడదు. ఆర్టికల్ 356(3) లోని పార్లమెంట్ ఆమోదం రాష్ట్రపతి అధికారంపై నియంత్రణ కాబట్టి, ఆమోదం రాకముందే వెనక్కి తీసుకోలేని చర్యలు తీసుకోకూడదని బొమ్మై తీర్పు చెప్పింది. అందుకే మొదట సభను సస్పెండ్ చేసి, ఆమోదం తర్వాతే రద్దు గురించి ఆలోచించాలి. ప్రకటన చెల్లదని తేలితే శాసనసభను, మంత్రివర్గాన్ని కోర్టు పునరుద్ధరించవచ్చు, కాబట్టి న్యాయ సమీక్ష లేదనడం తప్పు. గవర్నర్ సిఫారసు ఉన్నా ఈ నియమం మారదు.

9. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలను తగ్గించమని రాష్ట్రపతి ఆదేశించే అధికారం ఏ ప్రకటన అమల్లో ఉన్నప్పుడు ఉంటుంది? (A) ఆర్టికల్ 352 కింద జాతీయ అత్యవసరం (B) ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన (C) ఆర్టికల్ 360 కింద ఆర్థిక అత్యవసరం (D) ఆర్టికల్ 354 కింద ఆదాయ పంపిణీ ఉత్తర్వు

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 360 కింద ఆర్థిక అత్యవసరం. ఆర్థిక అత్యవసరం అమల్లో ఉన్నప్పుడు సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులతో సహా కేంద్ర సేవల్లోని వారి జీతభత్యాలను తగ్గించమని రాష్ట్రపతి ఆదేశించవచ్చని 360(4)(b) చెబుతుంది. రాష్ట్ర ఉద్యోగుల జీతాల తగ్గింపు, మనీ బిల్లులను రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపడం కూడా ఇదే ఆర్టికల్ కిందకు వస్తాయి. ఆర్టికల్ 354 ఉత్తర్వు కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆదాయ పంపిణీని (268 నుంచి 279) మాత్రమే మారుస్తుంది. జాతీయ అత్యవసరంలో కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వగలిగినా, న్యాయమూర్తుల జీతాల తగ్గింపు ప్రస్తావన 360 లోనే ఉంది.

10. జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉండగా లోక్‌సభ ఐదేళ్ల కాలం ముగుస్తోంది. ఆర్టికల్ 83(2) ప్రకారం సరైన స్థానం ఏది? (A) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరం వరకు పొడిగించవచ్చు (B) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో ఒక్కోసారి ఆరు నెలలు పొడిగించవచ్చు (C) అత్యవసరం ముగిసే వరకు లోక్‌సభ స్వయంచాలకంగా కొనసాగుతుంది (D) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఒకేసారి ఐదేళ్లు పొడిగించవచ్చు

సమాధానం

(A) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరం వరకు పొడిగించవచ్చు. అత్యవసర ప్రకటన అమల్లో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే, పార్లమెంట్ చట్టం చేసి లోక్‌సభ కాలాన్ని ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరానికి మించకుండా పొడిగించవచ్చు. ప్రకటన ముగిసిన తర్వాత ఆరు నెలలకు మించి ఈ పొడిగింపు కొనసాగదు. పొడిగింపు స్వయంచాలకం కాదు, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతోనూ కాదు; చట్టం కావాలి. రాష్ట్ర శాసనసభకు ఆర్టికల్ 172(1) ఇదే నియమం పెడుతుంది.

11. రాష్ట్రపతి జాతీయ అత్యవసర ప్రకటన చేసే ముందు ఆర్టికల్ 352(3) ప్రకారం తప్పనిసరిగా ఏం జరగాలి? (A) ప్రధానమంత్రి మౌఖిక సలహా ఇవ్వాలి (B) లోక్‌సభ స్పీకర్‌తో సంప్రదించాలి (C) రెండు సభలూ ముందుగా తీర్మానం చేయాలి (D) కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం రాతపూర్వకంగా అందాలి

సమాధానం

(D) కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం రాతపూర్వకంగా అందాలి. ప్రధానమంత్రి, కేబినెట్ హోదా మంత్రులతో కూడిన కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం రాతపూర్వకంగా అందితేనే రాష్ట్రపతి ప్రకటన చేయాలని 352(3) చెబుతుంది. 1975 లో ప్రధానమంత్రి సిఫారసుతోనే ప్రకటన వెలువడింది; కేబినెట్‌కు తర్వాత 26 జూన్ ఉదయం తెలిపారని NCERT చెబుతుంది. ప్రధానమంత్రి ఒక్కరి సలహా ఇప్పుడు సరిపోదన్నదే ఈ నిబంధన ఉద్దేశం. పార్లమెంట్ ఆమోదం ప్రకటన తర్వాత వస్తుంది, ముందు కాదు.

12. 25 జూన్ 1975 న “అంతర్గత అలజడులు” కారణంగా జాతీయ అత్యవసరం ప్రకటించిన సమయంలో దేశంలో అప్పటికే ఉన్న పరిస్థితి ఏమిటి? (A) 1965 నాటి యుద్ధ ప్రకటన అమల్లో ఉంది (B) 1971 నాటి బాహ్య దురాక్రమణ ప్రకటన అమల్లో ఉంది (C) దేశంలో ఆర్థిక అత్యవసరం అమల్లో ఉంది (D) ఏ అత్యవసర ప్రకటనా అమల్లో లేదు

సమాధానం

(B) 1971 నాటి బాహ్య దురాక్రమణ ప్రకటన అమల్లో ఉంది. 3 డిసెంబర్ 1971 న బాహ్య దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించిన అత్యవసరం 1975 నాటికి ఇంకా కొనసాగుతోంది. 27 జూన్ 1975 నాటి 359 ఉత్తర్వు 1971, 1975 రెండు ప్రకటనలూ అమల్లో ఉన్న కాలానికి వర్తిస్తుందని ADM జబల్‌పూర్ తీర్పు నమోదు చేసింది. ఒక ప్రకటన అమల్లో ఉండగానే వేరే కారణంపై మరో ప్రకటన చేసే అవకాశాన్ని ఇప్పుడు 352(9) స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 360 ఎప్పుడూ ప్రయోగించలేదు, 1965 లో వేరే ప్రకటనకు అధికారిక ఆధారం లేదు; కాబట్టి ఆ రెండు ఆప్షన్లూ తప్పు.

FAQ

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి గరిష్ఠ కాలపరిమితి ఉందా?

లేదు. ఆర్టికల్ 352(5) ప్రకారం ప్రకటన ఆరు నెలలు అమల్లో ఉంటుంది. రెండు సభలూ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేస్తే ప్రతిసారీ మరో ఆరు నెలలు పొడిగించవచ్చు. రాష్ట్రపతి పాలనకు ఉన్న మూడేళ్ల పరిమితి లాంటిది జాతీయ అత్యవసరానికి రాజ్యాంగంలో లేదు.

అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 20, 21 హక్కులను నిలిపివేయవచ్చా?

నిలిపివేయలేరు. 44వ సవరణ తర్వాత ఆర్టికల్ 359(1) కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఆర్టికల్ 20, 21 లను మినహాయించే ఇతర ప్రాథమిక హక్కుల అమలును మాత్రమే నిలిపివేయగలదు.

రాష్ట్రపతి పాలనను కోర్టులో సవాలు చేయవచ్చా?

చేయవచ్చు. 1994 లో S.R. బొమ్మై కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 356(1) ప్రకటన న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని చెప్పింది. ప్రకటన చెల్లదని తేలితే రద్దైన శాసనసభను, మంత్రివర్గాన్ని కోర్టు పునరుద్ధరించవచ్చు.

భారతదేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ఎన్నిసార్లు ప్రకటించారు?

మూడుసార్లు: 26 అక్టోబర్ 1962, 3 డిసెంబర్ 1971 (బాహ్య దురాక్రమణ), 25 జూన్ 1975 (అంతర్గత అలజడులు). 1975 ప్రకటన వచ్చినప్పుడు 1971 ప్రకటన ఇంకా అమల్లోనే ఉంది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 7: Federalism
• NCERT Class 12, Politics in India since Independence, Chapter 6: The Crisis of Democratic Order
• S.R. Bommai vs Union of India, Supreme Court, 11 March 1994
• Additional District Magistrate, Jabalpur vs S. S. Shukla, Supreme Court, 28 April 1976
• Makhan Singh Tarsikka vs The State of Punjab, Supreme Court, 11 October 1963