ఆర్టికల్ 21: జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ పరీక్షల కోసం పూర్తి వివరణ

ఆర్టికల్ 21 ఒకే వాక్యం: “చట్టం నిర్దేశించిన విధానం ప్రకారం తప్ప ఏ వ్యక్తి జీవితాన్నీ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛనూ హరించకూడదు.” మొదట్లో సుప్రీంకోర్టు దీన్ని చాలా సంకుచితంగా చదివింది. 1978 లో మేనకా గాంధీ కేసు తర్వాత ఆ “విధానం” న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలనే షరతు వచ్చింది. ఆ తర్వాత జీవనోపాధి, గౌరవంగా బతకడం, త్వరిత విచారణ, అత్యవసర వైద్యం, గోప్యత వంటి ఎన్నో హక్కులు ఈ ఆర్టికల్‌లోనే భాగమయ్యాయి.

ఆర్టికల్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి తీసుకున్నాను. కేసుల వివరాలు ఇండియన్ కానూన్‌లో ఆయా తీర్పుల పాఠం చదివి రాశాను. మిగతా హక్కుల కోసం ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.

ఒక్క చూపులో

అంశం	వివరం
ఆర్టికల్	21, రాజ్యాంగం పార్ట్ III
ఎవరికి వర్తిస్తుంది	ప్రతి “వ్యక్తికి” (పౌరులు, విదేశీయులు ఇద్దరికీ)
కీలక పదబంధం	“చట్టం నిర్దేశించిన విధానం” (procedure established by law)
మలుపు తిప్పిన కేసు	మేనకా గాంధీ (25 జనవరి 1978)
విద్యా హక్కు	ఆర్టికల్ 21A, 86వ సవరణ 2002, అమలు 1 ఏప్రిల్ 2010
అత్యవసర పరిస్థితి	44వ సవరణ 1978 తర్వాత ఆర్టికల్ 359 కింద నిలిపివేయలేరు
అమలు మార్గం	సుప్రీంకోర్టులో ఆర్టికల్ 32, హైకోర్టులో ఆర్టికల్ 226

ఆర్టికల్ 21 పాఠం, అందులోని పదాలు

మూల పాఠం

• రాజ్యాంగం చెప్పే మాటలు: “No person shall be deprived of his life or personal liberty except according to procedure established by law.”
• ఇక్కడ వాడిన మాట “person” (వ్యక్తి). “citizen” (పౌరుడు) అని లేదు, కాబట్టి ఈ హక్కు భారతదేశంలో ఉన్న విదేశీయులకూ వర్తిస్తుంది.

మూడు ముఖ్య పదాలు

• “జీవితం” లోకి గౌరవంగా బతకడానికి కావాల్సినవన్నీ వస్తాయని తర్వాతి తీర్పులు చెప్పాయి.
• “వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ” లో విదేశాలకు వెళ్లే హక్కు, గోప్యత కూడా ఉన్నాయని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది.
• “చట్టం నిర్దేశించిన విధానం” అనే పదబంధం అమెరికా రాజ్యాంగంలోని “due process of law” కు భిన్నమైనది. దీని అర్థంపైనే గోపాలన్, మేనకా గాంధీ కేసుల మధ్య పెద్ద మార్పు వచ్చింది.

ఆర్టికల్ 21 చుట్టుపక్కల ఆర్టికల్స్

• ఆర్టికల్ 20 నేరాల్లో శిక్షకు సంబంధించిన రక్షణలు ఇస్తుంది.
• అరెస్టు, నిర్బంధం నుంచి రక్షణ ఆర్టికల్ 22 లో ఉంది. అరెస్టుకు కారణాలు చెప్పడం, న్యాయవాదిని సంప్రదించే హక్కు ఇందులోనివే.
• విద్యా హక్కు 21A. ఇది 21 తర్వాత వచ్చే వేరే ఆర్టికల్, 21 లోని ఉప నిబంధన కాదు.

గోపాలన్ నుంచి మేనకా గాంధీ వరకు: అర్థం ఎలా మారింది

ఎ.కె. గోపాలన్ కేసు (19 మే 1950)

• ఎ.కె. గోపాలన్ వర్సెస్ మద్రాస్ రాష్ట్రం కేసులో నివారక నిర్బంధ చట్టం, 1950 కింద జరిగిన నిర్బంధాన్ని సవాలు చేశారు.
• ఆర్టికల్ 21 లోని “చట్టం” అంటే రాజ్యం (పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ) చేసిన చట్టం అని, సహజ న్యాయ సూత్రాలతో కూడిన సాధారణ “చట్టం” కాదని కోర్టు చెప్పింది.
• రాజ్యాంగ నిర్మాతలు “due process of law” అనే మాటను కావాలనే వాడలేదని కోర్టు గుర్తుచేసింది. అంటే చట్టం సక్రమంగా చేశారా అన్నదే చూస్తారు, ఆ విధానం న్యాయమైనదా అన్నది చూడరు.
• అయినా ఆ చట్టంలోని సెక్షన్ 14 రాజ్యాంగానికి విరుద్ధమని కోర్టు కొట్టివేసింది.

మేనకా గాంధీ కేసు (25 జనవరి 1978)

• మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో పాస్‌పోర్ట్ చట్టం, 1967 కింద ఆమె పాస్‌పోర్ట్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
• విదేశాలకు వెళ్లే హక్కు ఆర్టికల్ 21 లోని వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో భాగమని కోర్టు చెప్పింది.
• ఆర్టికల్ 21 కింద ఉండే విధానం “సరైనదిగా, న్యాయంగా, సమంజసంగా” ఉండాలని, “నిరంకుశంగా, ఊహాజనితంగా, అణచివేసేదిగా” ఉండకూడదని, లేకపోతే అది అసలు విధానమే కాదని తీర్పు చెప్పింది.
• ఆ విధానం ఆర్టికల్ 14 సహేతుకత పరీక్షను దాటాలి. ఆర్టికల్ 21 కి లోబడిన చట్టం కూడా ఆర్టికల్ 19 సవాలును ఎదుర్కోవాలి. అందుకే 14, 19, 21 కలిసి పనిచేస్తాయని ఈ కేసు స్థిరపరిచింది.
• ఆర్టికల్ 21 “విస్తృతమైన పరిధి కలది” అని కోర్టు అన్నది. తర్వాతి తీర్పుల్లో ఆర్టికల్ 21 పరిధి విస్తరించడానికి ఈ విస్తృత వివరణే దారి తీసింది.

అంశం	గోపాలన్ (1950)	మేనకా గాంధీ (1978)
“చట్టం” అర్థం	రాజ్యం చేసిన చట్టం మాత్రమే	రాజ్యం చేసిన చట్టమే, కానీ న్యాయంగా ఉండాలి
విధానాన్ని కోర్టు పరిశీలిస్తుందా	లేదు, చట్టం ఉంటే చాలు	అవును, న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలి
ఆర్టికల్స్ మధ్య సంబంధం	ఒక్కొక్క ఆర్టికల్ వేరుగా	14, 19, 21 కలిసి వర్తిస్తాయి
ఫలితం	సంకుచిత వివరణ	విస్తృత వివరణ, కొత్త హక్కులకు దారి

అత్యవసర పరిస్థితి, ఏడీఎం జబల్‌పూర్ కేసు

ఏడీఎం జబల్‌పూర్ (28 ఏప్రిల్ 1976)

• ఎమర్జెన్సీ సమయంలో వచ్చిన ఏడీఎం జబల్‌పూర్ వర్సెస్ ఎస్.ఎస్. శుక్లా కేసులో, ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులో ఉన్నంత కాలం ఆర్టికల్ 21 అమలు కోసం రిట్ పిటిషన్ వేసే హక్కు ఎవరికీ లేదని మెజారిటీ తీర్పు చెప్పింది.
• ఆర్టికల్ 21 ఒక్కటే జీవితం, స్వేచ్ఛకు ఆధారమని ఆ తీర్పు హెడ్‌నోట్ చెబుతుంది.

44వ సవరణ ఇచ్చిన రక్షణ

• ఈ అనుభవం తర్వాత 44వ సవరణ, 1978 ఆర్టికల్ 359(1) లో “(ఆర్టికల్ 20, 21 తప్ప)” అనే మాటలు చేర్చింది. ఈ మార్పు 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• అందువల్ల ఆర్టికల్ 352 కింద అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించినా, ఆర్టికల్ 20, 21 అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయలేరు.
• పుట్టస్వామి కేసు (2017) లోని బహుళ అభిప్రాయం “ఏడీఎం జబల్‌పూర్ తీర్పును రద్దు చేస్తున్నాం” అని స్పష్టంగా చెప్పింది. ఎమర్జెన్సీ నిబంధనల పూర్తి వివరాలు అత్యవసర నిబంధనలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

తీర్పుల ద్వారా ఆర్టికల్ 21 లో చేరిన హక్కులు

గౌరవంగా జీవించే హక్కు: ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ (13 జనవరి 1981)

• ఈ కేసులో జీవించే హక్కు అంటే మానవ గౌరవంతో బతికే హక్కు అని కోర్టు చెప్పింది.
• తగిన ఆహారం, బట్టలు, నివాసం, చదవడం, రాయడం, భావాలు వ్యక్తం చేసే సౌకర్యాలు ఈ హక్కులో భాగమని తీర్పు పేర్కొంది. ఈ కేసు నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తికి సంబంధించినది కావడం గమనించాలి.

త్వరిత విచారణ హక్కు: హుస్సేనారా ఖాతూన్ (9 మార్చి 1979)

• బిహార్ అండర్‌ట్రయల్ ఖైదీల కేసులో త్వరిత విచారణ నిందితుడి ప్రాథమిక హక్కు అని కోర్టు చెప్పింది.
• ఆర్థిక లేదా పరిపాలనా ఇబ్బందుల సాకుతో రాజ్యం ఈ బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోలేదని తీర్పు స్పష్టం చేసింది.

జీవనోపాధి హక్కు: ఓల్గా టెల్లిస్ (10 జూలై 1985)

• బొంబాయి ఫుట్‌పాత్ నివాసుల కేసులో జీవనోపాధి హక్కు జీవించే హక్కులో భాగమని కోర్టు చెప్పింది.
• కోర్టు వాదన సూటిగా ఉంది: బతకడానికి సాధనం లేకుండా ఎవరూ బతకలేరు. జీవనోపాధిని హక్కుగా గుర్తించకపోతే, ఉపాధిని లాక్కోవడమే జీవితాన్ని లాక్కోవడానికి సులభమైన మార్గం అవుతుంది.

అత్యవసర వైద్యం: పరమానంద కటారా (28 ఆగస్టు 1989)

• ఈ కేసులో ఆర్టికల్ 21 ప్రాణాన్ని కాపాడే బాధ్యతను రాజ్యంపై ఉంచుతుందని కోర్టు చెప్పింది.
• రోగి నిర్దోషి అయినా, నేరస్థుడైనా, ఆరోగ్య బాధ్యతల్లో ఉన్నవారు ముందు ప్రాణం కాపాడాలని తీర్పు పేర్కొంది.

విద్యా హక్కు: ఉన్నికృష్ణన్ (4 ఫిబ్రవరి 1993)

• ఉన్నికృష్ణన్ వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం కేసులో ప్రతి బిడ్డకూ 14 సంవత్సరాలు నిండే వరకు ఉచిత విద్య హక్కు ఉందని కోర్టు చెప్పింది. 14 ఏళ్ల తర్వాత ఆ హక్కు రాజ్యం ఆర్థిక సామర్థ్యానికి లోబడి ఉంటుందని పేర్కొంది.
• ఈ తీర్పు ఆర్టికల్ 45, 41 లోని ఆదేశిక సూత్రాలతో కలిపి చదివింది.

గోప్యత హక్కు: పుట్టస్వామి (24 ఆగస్టు 2017)

• జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసును తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం విచారించింది.
• గోప్యత హక్కు ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో అంతర్భాగమని, పార్ట్ III స్వేచ్ఛల్లో భాగమని తీర్పు ప్రకటించింది.
• గోప్యత రాజ్యాంగ రక్షణ పొందదన్న ఎం.పీ. శర్మ తీర్పును, అదే మాట చెప్పిన మేరకు ఖరక్ సింగ్ (18 డిసెంబర్ 1962) తీర్పును ఈ ధర్మాసనం రద్దు చేసింది.

గౌరవంగా మరణించే ప్రక్రియ: కామన్ కాజ్ (9 మార్చి 2018)

• కామన్ కాజ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో ఆర్టికల్ 32 కింద “గౌరవంగా మరణించే హక్కు”, లివింగ్ విల్ కోసం పిటిషన్ వేశారు.
• నయం కాని వ్యాధితో బాధపడేవారికి, కోలుకునే ఆశ లేని నిరంతర అచేతన స్థితిలో (PVS) ఉన్నవారికి మరణ ప్రక్రియను సులభం చేయడం కూడా గౌరవంగా బతికే హక్కులో భాగమని కోర్టు చెప్పింది. ఈ సందర్భంలో పాసివ్ యుథనేషియా, ముందస్తు వైద్య ఆదేశాల (Advance Medical Directives) గురించి చర్చించింది.

కేసు	సంవత్సరం	ఆర్టికల్ 21 లో చేరిన అంశం
హుస్సేనారా ఖాతూన్	1979	త్వరిత విచారణ
ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్	1981	మానవ గౌరవంతో జీవించడం
ఓల్గా టెల్లిస్	1985	జీవనోపాధి
పరమానంద కటారా	1989	అత్యవసర వైద్యం
ఉన్నికృష్ణన్	1993	14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత విద్య
పుట్టస్వామి	2017	గోప్యత
కామన్ కాజ్	2018	గౌరవంగా మరణ ప్రక్రియ

ఆర్టికల్ 21A: విద్యా హక్కు

• ఆర్టికల్ 21A ప్రకారం ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల పిల్లలందరికీ రాజ్యం చట్టం ద్వారా నిర్ణయించే పద్ధతిలో ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాలి.
• దీన్ని 86వ సవరణ చట్టం, 2002 చేర్చింది. రాజ్యాంగ పాఠం ప్రకారం ఇది 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• “రాజ్యం చట్టం ద్వారా నిర్ణయించే పద్ధతిలో” అనే మాట వల్లే విద్యా హక్కు చట్టం అవసరమైంది. ఆ చట్టం సెక్షన్ల వివరాలు విద్యా హక్కు చట్టం సెక్షన్లు వ్యాసంలో ఉన్నాయి. టెట్, డీఎస్సీ అభ్యర్థులు ఈ రెండింటినీ కలిపి చదవాలి.

ఉదాహరణ: ఒక ప్రశ్నను దశలవారీగా ఎలా విశ్లేషించాలి

ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కొత్త చట్టం చేసింది అనుకుందాం. దాని ప్రకారం పోలీసులు ఏ కారణం చెప్పకుండా, నోటీసు ఇవ్వకుండా ఎవరి పాస్‌పోర్ట్‌నైనా స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు. బాధితుడు సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లాడు.

• మొదటి ప్రశ్న: ఇది “జీవితం లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ” కు సంబంధించినదా? అవును. మేనకా గాంధీ కేసు ప్రకారం విదేశాలకు వెళ్లే హక్కు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో భాగం.
• రెండో ప్రశ్న: “చట్టం” ఉందా? ఉంది, శాసనసభ చేసిన చట్టం. గోపాలన్ కాలపు వివరణ ప్రకారం ఇక్కడితో ప్రభుత్వం గెలిచేది.
• మూడో ప్రశ్న: ఆ విధానం న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉందా? కారణం చెప్పకపోవడం, వినే అవకాశం ఇవ్వకపోవడం నిరంకుశం. మేనకా గాంధీ పరీక్ష ప్రకారం అది “అసలు విధానమే కాదు”.
• ఫలితం: చట్టం ఉన్నా, విధానం అన్యాయంగా ఉన్నందున ఆర్టికల్ 21 ఉల్లంఘన అవుతుంది. బాధితుడు ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు లేదా ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.

పరీక్షలో “చట్టం ఉంది కాబట్టి చెల్లుతుంది” అనే ఆప్షన్ కనిపిస్తే, అది గోపాలన్ కాలపు ఆలోచన అని గుర్తించండి.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• కేసు-హక్కు జత: “ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు ఏ హక్కుకు సంబంధించినది?” వంటి కేసు-హక్కు జత ప్రశ్నలు.
• సంవత్సరం, క్రమం: గోపాలన్ (1950), మేనకా (1978), పుట్టస్వామి (2017) వంటి కేసుల కాలక్రమం అడుగుతారు.
• ఎమర్జెన్సీ: ఏ ఆర్టికల్స్‌ను అత్యవసర పరిస్థితిలో కూడా నిలిపివేయలేరు? జవాబు 20, 21. ఏ సవరణ ద్వారా? 44వ సవరణ.
• 21A: ఏ సవరణ, ఏ సంవత్సరం, ఏ వయసు, ఎప్పటి నుంచి అమలు అనే నాలుగు అంశాలు టెట్, డీఎస్సీ అభ్యర్థులు తప్పక గుర్తుంచుకోవాలి.
• గ్రూప్-1 మెయిన్స్: “ఆర్టికల్ 21 విస్తరణలో న్యాయ వ్యవస్థ పాత్ర” వంటి వ్యాస ప్రశ్నలు రావచ్చు. అక్కడ పై పట్టికలోని కేసులు మీకు ఉదాహరణలుగా పనికొస్తాయి.

తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు

• 21 వర్సెస్ 21A: 21A వేరే ఆర్టికల్. దాన్ని 86వ సవరణ చేర్చింది, 44వ సవరణ కాదు.
• 2002 వర్సెస్ 2010: సవరణ చట్టం 2002 నాటిది. ఆర్టికల్ 21A అమలు తేదీ 1 ఏప్రిల్ 2010.
• 21 వర్సెస్ 22: అరెస్టుకు కారణాలు చెప్పడం, న్యాయవాదిని సంప్రదించే హక్కు ఆర్టికల్ 22 లోనివి. జీవితం, స్వేచ్ఛ అనే విస్తృత హక్కు ఆర్టికల్ 21.
• పౌరులు వర్సెస్ వ్యక్తులు: ఆర్టికల్ 19 స్వేచ్ఛలు పౌరులకే. ఆర్టికల్ 21 ప్రతి వ్యక్తికీ.
• ఎం.పీ. శర్మ, ఖరక్ సింగ్: రెండు తీర్పులూ పుట్టస్వామి కేసులో రద్దయ్యాయి. ఖరక్ సింగ్ తీర్పు మాత్రం గోప్యతను నిరాకరించిన “మేరకు” మాత్రమే రద్దయింది.
• ఏడీఎం జబల్‌పూర్ వర్సెస్ 44వ సవరణ: సవరణ 1978 లో వచ్చి 1979 నుంచి అమలైంది. ఆ తీర్పును కోర్టు స్పష్టంగా రద్దు చేసింది మాత్రం 2017 లో.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఆర్టికల్ 21 కేసుల జాబితాను బట్టీ పట్టకండి. “గోపాలన్ నుంచి మేనకా వరకు వచ్చిన మార్పు” ఒక్కటి అర్థం చేసుకోండి. తర్వాతి కేసులన్నీ దానికి కొనసాగింపే, అందుకే సులభంగా గుర్తుంటాయి. అప్లికేషన్ ప్రశ్నలకు పై ఉదాహరణలోని మూడు ప్రశ్నల పద్ధతి వాడండి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం పరీక్షలకు ఎక్కువగా వచ్చే కేసులనే తీసుకుంది. ఆర్టికల్ 21 కింద వందలాది తీర్పులు ఉన్నాయి; పర్యావరణం, ఖైదీల హక్కులు వంటి ఉపాంశాల కేసులు ఇక్కడ లేవు. కొత్త తీర్పులతో ఈ ఆర్టికల్ పరిధి మారుతూనే ఉంటుంది, కాబట్టి మెయిన్స్ రాసేవారు ఇటీవలి తీర్పులను విడిగా చదవాలి. ఇతర ముఖ్య ఆర్టికల్స్ కోసం పాలిటీ విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టం ప్రకారం, ఏ కారణం చెప్పకుండా, వినే అవకాశం ఇవ్వకుండా ఒక వ్యక్తిని నిర్బంధించారు. మేనకా గాంధీ తీర్పు ప్రకారం ఈ నిర్బంధం ఎందుకు చెల్లదు? (A) శాసనసభకు నిర్బంధ చట్టాలు చేసే అధికారం లేనందున (B) నిర్బంధం ఆర్టికల్ 22 కింద మాత్రమే జరగాలి కాబట్టి (C) చట్టం ఉన్నా దాని విధానం న్యాయంగా, సహేతుకంగా లేనందున (D) ఆర్టికల్ 21 పౌరులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది కాబట్టి

సమాధానం

(C) చట్టం ఉన్నా దాని విధానం న్యాయంగా, సహేతుకంగా లేనందున. మేనకా గాంధీ కేసు (1978) ప్రకారం ఆర్టికల్ 21 కింద విధానం సరైనదిగా, న్యాయంగా ఉండాలి, నిరంకుశంగా ఉండకూడదు. కారణం చెప్పకపోవడం, వినే అవకాశం ఇవ్వకపోవడం నిరంకుశ విధానానికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ. గోపాలన్ కాలంలో చట్టం ఉండటమే సరిపోయేది, కానీ మేనకా తర్వాత విధానం న్యాయమైనదా అని కోర్టు చూస్తుంది. శాసనసభకు చట్టం చేసే అధికారం లేదనడం ఇక్కడ సమస్య కాదు, సమస్య విధానంలోని అన్యాయం.

2. భారతదేశంలో పర్యటిస్తున్న ఒక విదేశీ పర్యాటకుడిని పోలీసులు ఏ చట్టపరమైన విధానం పాటించకుండా నిర్బంధించారు. ఆర్టికల్ 21 ఆధారంగా అతని పరిస్థితి ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 21 “ఏ వ్యక్తి” అనే మాట వాడినందున అతనికీ రక్షణ ఉంటుంది (B) విదేశీయుడు కాబట్టి ఆర్టికల్ 21 రక్షణ అతనికి లభించదు (C) అతని దేశంతో ఒప్పందం ఉంటేనే ఆర్టికల్ 21 వర్తిస్తుంది (D) అతను ఆర్టికల్ 19 కింద మాత్రమే కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 21 “ఏ వ్యక్తి” అనే మాట వాడినందున అతనికీ రక్షణ ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 21 పాఠం “No person shall be deprived” అని మొదలవుతుంది, అక్కడ “citizen” అనే మాట లేదు. అందుకే ఈ రక్షణ భారత భూభాగంలో ఉన్న విదేశీయులకూ వర్తిస్తుంది. ఆర్టికల్ 19 లోని ఆరు స్వేచ్ఛలు మాత్రం పౌరులకే పరిమితం, కాబట్టి విదేశీయుడు ఆర్టికల్ 19 ఆధారంగా వాదించలేడు. పౌరసత్వం కాకుండా, ఆర్టికల్ వాడిన పదమే ఎవరికి హక్కు ఉందో నిర్ణయిస్తుంది.

3. ఆర్టికల్ 352 కింద జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉంది. ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఉన్నా, ఒక ఖైదీ ఏ హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లగలడు? (A) ఆర్టికల్ 19, 21 (B) ఆర్టికల్ 14, 21 (C) ఆర్టికల్ 21, 22 (D) ఆర్టికల్ 20, 21

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 20, 21. 44వ సవరణ, 1978 ఆర్టికల్ 359(1) లో “(ఆర్టికల్ 20, 21 తప్ప)” అనే మాటలు చేర్చింది. అందుకే ఎమర్జెన్సీలో కూడా ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయలేరు. ఆర్టికల్ 22 కూడా స్వేచ్ఛకు సంబంధించినదే అయినా, 359 లోని మినహాయింపులో అది లేదు. ఈ మార్పు 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

4. ఏడీఎం జబల్‌పూర్ కేసు (1976) లో సుప్రీంకోర్టు మెజారిటీ ఇచ్చిన తీర్పు ఏమిటి? (A) ఎమర్జెన్సీలో కూడా ఆర్టికల్ 21 నిలిపివేయలేని హక్కు (B) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఉన్నంత కాలం ఆర్టికల్ 21 కోసం రిట్ వేసే హక్కు లేదు (C) నివారక నిర్బంధ చట్టాలన్నీ రాజ్యాంగ విరుద్ధం (D) హైకోర్టులు మాత్రమే ఎమర్జెన్సీలో రిట్లు జారీ చేయవచ్చు

సమాధానం

(B) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఉన్నంత కాలం ఆర్టికల్ 21 కోసం రిట్ వేసే హక్కు లేదు. ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులో ఉన్నప్పుడు ఆర్టికల్ 21 అమలు కోసం ఎవరూ రిట్ పిటిషన్ వేయలేరని మెజారిటీ చెప్పింది. ఆర్టికల్ 21 ఒక్కటే జీవితం, స్వేచ్ఛకు ఆధారమని కూడా పేర్కొంది. “ఎమర్జెన్సీలో కూడా 21 నిలిపివేయలేం” అనేది ఆ తీర్పు కాదు, 44వ సవరణ తర్వాత వచ్చిన స్థితి. ఈ తీర్పును 2017 లో పుట్టస్వామి కేసులోని బహుళ అభిప్రాయం స్పష్టంగా రద్దు చేసింది.

5. ఒక నగరపాలక సంస్థ ఫుట్‌పాత్‌లపై నివసిస్తూ పక్కనే చిన్న పనులు చేసుకునే కుటుంబాలను తొలగించాలనుకుంది. వారు ఆర్టికల్ 21 కింద వాదించడానికి ఏ కేసు బలమైన ఆధారం? (A) హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసు (B) ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు (C) పరమానంద కటారా కేసు (D) ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ కేసు

సమాధానం

(B) ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు. ఓల్గా టెల్లిస్ (1985) బొంబాయి ఫుట్‌పాత్ నివాసులకు సంబంధించిన కేసు. జీవనోపాధి హక్కు జీవించే హక్కులో భాగమని, బతకడానికి సాధనం లేకుండా ఎవరూ బతకలేరని కోర్టు చెప్పింది. ఉపాధిని లాక్కోవడమే జీవితాన్ని లాక్కోవడానికి సులభమైన మార్గం కాకూడదన్నది ఈ తీర్పు సారాంశం. ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ కేసు కూడా గౌరవ జీవనం గురించి చెప్పినా, ఉపాధి, నివాసం కోల్పోయే ఈ సందర్భానికి నేరుగా సరిపోయేది ఓల్గా టెల్లిస్ తీర్పే.

6. ఒక రాష్ట్రంలో వందలాది అండర్‌ట్రయల్ ఖైదీలు విచారణ మొదలవకుండానే ఏళ్ల తరబడి జైళ్లలో ఉన్నారు. కోర్టులు, సిబ్బంది కొరత ఉందని రాష్ట్రం వాదించింది. హుస్సేనారా ఖాతూన్ తీర్పు ప్రకారం సరైన స్థితి ఏది? (A) సిబ్బంది కొరత ఉంటే ఆలస్యం సమర్థనీయమే (B) త్వరిత విచారణ ఆదేశిక సూత్రం మాత్రమే, హక్కు కాదు (C) ఖైదీలు ఆర్టికల్ 22 కింద మాత్రమే ఉపశమనం కోరాలి (D) ఆర్థిక, పరిపాలనా ఇబ్బందుల సాకుతో రాజ్యం తప్పించుకోలేదు

సమాధానం

(D) ఆర్థిక, పరిపాలనా ఇబ్బందుల సాకుతో రాజ్యం తప్పించుకోలేదు. హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసు (1979) లో త్వరిత విచారణ నిందితుడి ప్రాథమిక హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. ఈ రాజ్యాంగ బాధ్యతను ఆర్థిక లేదా పరిపాలనా అసమర్థత పేరుతో తప్పించుకోలేరని తీర్పు స్పష్టం చేసింది. కాబట్టి సిబ్బంది కొరత అనే వాదన ఆలస్యాన్ని సమర్థించదు. త్వరిత విచారణను ఆదేశిక సూత్రంగా కాకుండా ఆర్టికల్ 21 లోని హక్కుగా చూడటమే ఈ కేసు ప్రత్యేకత.

7. రోడ్డు ప్రమాదంలో తీవ్రంగా గాయపడిన వ్యక్తిని ఆసుపత్రికి తెచ్చారు. పోలీసు లాంఛనాలు పూర్తి కాలేదని డాక్టర్ చికిత్స ఆపారు. ఈ పరిస్థితికి నేరుగా వర్తించే తీర్పు ఏది? (A) పరమానంద కటారా కేసు (B) ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (C) కామన్ కాజ్ కేసు (D) ఖరక్ సింగ్ కేసు

సమాధానం

(A) పరమానంద కటారా కేసు. పరమానంద కటారా కేసు (1989) లో ఆర్టికల్ 21 ప్రాణాన్ని కాపాడే బాధ్యతను రాజ్యంపై ఉంచుతుందని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. రోగి నిర్దోషి అయినా, నేరస్థుడైనా ఆరోగ్య బాధ్యతల్లో ఉన్నవారు ముందు ప్రాణం కాపాడాలని తీర్పు పేర్కొంది. అందుకే లాంఛనాల పేరుతో అత్యవసర చికిత్సను ఆపడం ఈ సూత్రానికి విరుద్ధం. కామన్ కాజ్ కేసు కూడా ఆరోగ్యానికి సంబంధించినదే అయినా, అది నయం కాని వ్యాధిలో గౌరవంగా మరణించే ప్రక్రియ గురించి, అత్యవసర చికిత్స గురించి కాదు.

8. జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి కేసు (2017) లో తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం గోప్యత హక్కు విషయంలో ఏ పాత తీర్పులను రద్దు చేసింది? (A) గోపాలన్, మేనకా గాంధీ తీర్పులు (B) ఓల్గా టెల్లిస్, ఉన్నికృష్ణన్ తీర్పులు (C) ఎం.పీ. శర్మ, ఖరక్ సింగ్ తీర్పులు (D) హుస్సేనారా ఖాతూన్, కామన్ కాజ్ తీర్పులు

సమాధానం

(C) ఎం.పీ. శర్మ, ఖరక్ సింగ్ తీర్పులు. గోప్యత రాజ్యాంగ రక్షణ పొందదని చెప్పిన ఎం.పీ. శర్మ తీర్పును పుట్టస్వామి ధర్మాసనం రద్దు చేసింది. ఖరక్ సింగ్ (1962) తీర్పును కూడా గోప్యతను నిరాకరించిన మేరకు రద్దు చేసింది. గోప్యత ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛలో అంతర్భాగమని, పార్ట్ III స్వేచ్ఛల్లో భాగమని తీర్పు ప్రకటించింది. మేనకా గాంధీ తీర్పు రద్దు కాలేదు, దాని విస్తృత వివరణే ఈ తీర్పుకు పునాది.

9. ఆర్టికల్ 21A గురించి కింది వాటిలో సరైన వివరం ఏది? (A) 86వ సవరణ 2002 లో చేర్చింది, 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమలైంది (B) 44వ సవరణ 1978 లో చేర్చింది, 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలైంది (C) 86వ సవరణ 2002 లో చేర్చింది, అదే సంవత్సరం నుంచి అమలైంది (D) ఉన్నికృష్ణన్ తీర్పు 1993 లో నేరుగా ఈ ఆర్టికల్‌ను చేర్చింది

సమాధానం

(A) 86వ సవరణ 2002 లో చేర్చింది, 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమలైంది. రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ ప్రకారం ఆర్టికల్ 21A ను 86వ సవరణ చట్టం, 2002 చేర్చింది, అది 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. సవరణ సంవత్సరాన్నీ అమలు తేదీనీ కలిపేయడం విద్యార్థులు చేసే సాధారణ తప్పు. 44వ సవరణ, 1979 తేదీ ఆర్టికల్ 359 మార్పుకు సంబంధించినవి. ఉన్నికృష్ణన్ తీర్పు 14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత విద్య హక్కును గుర్తించినా, కోర్టులు రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్స్ చేర్చలేవు, అది సవరణ ద్వారానే జరుగుతుంది.

10. నిర్బంధంలో ఉన్న ఒక వ్యక్తికి కుటుంబ సభ్యులను, న్యాయవాదిని కలిసే అవకాశాలను అధికారులు మరీ కఠినంగా పరిమితం చేశారు. “జీవించే హక్కు అంటే మానవ గౌరవంతో జీవించే హక్కు” అని చెప్పి ఈ పరిస్థితిలో ఆధారంగా నిలిచిన తీర్పు ఏది? (A) ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు (B) ఏడీఎం జబల్‌పూర్ కేసు (C) గోపాలన్ కేసు (D) ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ కేసు

సమాధానం

(D) ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ కేసు. ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ కేసు (1981) లో జీవించే హక్కు అంటే మానవ గౌరవంతో బతికే హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. తగిన ఆహారం, బట్టలు, నివాసం, భావాలు వ్యక్తం చేయడం, తోటి మనుషులతో కలవడం వంటివి ఈ హక్కులో భాగమని పేర్కొంది. ఈ కేసు నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తికి సంబంధించినదే కాబట్టి ఈ పరిస్థితికి నేరుగా సరిపోతుంది. ఓల్గా టెల్లిస్ కూడా విస్తృత వివరణే ఇచ్చినా, అది జీవనోపాధి గురించి, నిర్బంధితుల గౌరవం గురించి కాదు.

11. కామన్ కాజ్ కేసు (2018) లో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 21 పరిధిని ఏ దిశగా విస్తరించింది? (A) ప్రతి వ్యక్తికీ ఆత్మహత్య చేసుకునే హక్కు ఉంటుంది (B) నయం కాని రోగికి మరణ ప్రక్రియను సులభం చేయడం గౌరవ జీవనంలో భాగం (C) ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో ఉచిత చికిత్స ప్రాథమిక హక్కు (D) ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు అత్యవసర రోగులను చేర్చుకోవాలి

సమాధానం

(B) నయం కాని రోగికి మరణ ప్రక్రియను సులభం చేయడం గౌరవ జీవనంలో భాగం. కామన్ కాజ్ కేసులో గౌరవంగా బతికే హక్కులో, నయం కాని వ్యాధితో బాధపడేవారికి, కోలుకునే ఆశ లేని నిరంతర అచేతన స్థితిలో ఉన్నవారికి మరణ ప్రక్రియను సులభం చేయడం కూడా భాగమని కోర్టు చెప్పింది. ఈ సందర్భంలో పాసివ్ యుథనేషియా, ముందస్తు వైద్య ఆదేశాల గురించి చర్చించింది. ఇది ఎవరైనా ఎప్పుడైనా ప్రాణం తీసుకునే హక్కు కాదు, పరిమిత పరిస్థితులకే వర్తిస్తుంది. అత్యవసర చికిత్స బాధ్యత పరమానంద కటారా కేసుకు సంబంధించిన అంశం.

12. గోపాలన్ కేసు (1950) లో “చట్టం నిర్దేశించిన విధానం” అనే పదబంధానికి సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన అర్థం ఏది? (A) సహజ న్యాయ సూత్రాలకు లోబడిన ఏ విధానమైనా (B) అమెరికా “due process of law” కు సమానమైన విధానం (C) పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టంలోని విధానం (D) రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ ద్వారా మాత్రమే నిర్ణయించే విధానం

సమాధానం

(C) పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టంలోని విధానం. గోపాలన్ కేసులో ఆర్టికల్ 21 లోని “చట్టం” అంటే రాజ్యం చేసిన చట్టం అని, సహజ న్యాయ సూత్రాలతో కూడిన సాధారణ చట్టం కాదని కోర్టు చెప్పింది. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు “due process of law” అనే మాటను కావాలనే వాడలేదని కూడా గుర్తుచేసింది. అందుకే ఆప్షన్ (A), (B) గోపాలన్ వివరణకు విరుద్ధం. మేనకా గాంధీ కేసు (1978) తర్వాతే ఆ విధానం న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలనే షరతు వచ్చింది.

FAQ

ఆర్టికల్ 21 విదేశీయులకు కూడా వర్తిస్తుందా?

అవును. ఆర్టికల్ 21 “ఏ వ్యక్తి” (No person) అనే మాట వాడుతుంది, “పౌరుడు” అని కాదు. అందుకే భారతదేశంలో ఉన్న విదేశీయుడి జీవితాన్ని, స్వేచ్ఛను కూడా చట్టం నిర్దేశించిన విధానం లేకుండా హరించకూడదు.

అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 21ను నిలిపివేయవచ్చా?

లేదు. 44వ సవరణ (1978) తర్వాత ఆర్టికల్ 359(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఆర్టికల్ 20, 21 అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయలేదు. ఈ మార్పు 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

ఆర్టికల్ 21, ఆర్టికల్ 21A మధ్య తేడా ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 21 జీవితం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను కాపాడుతుంది. ఆర్టికల్ 21A ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను ఇవ్వాలని రాజ్యానికి చెబుతుంది. 21Aను 86వ సవరణ (2002) చేర్చింది, అది 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

గోపాలన్, మేనకా గాంధీ కేసుల మధ్య ప్రధాన తేడా ఏమిటి?

గోపాలన్ (1950) కేసులో “చట్టం” అంటే రాజ్యం చేసిన చట్టం మాత్రమేనని, ఆ విధానం న్యాయమైనదా కాదా అని కోర్టు పరిశీలించదని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. మేనకా గాంధీ (1978) కేసులో ఆ విధానం న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలని, నిరంకుశంగా ఉండకూడదని తీర్పు ఇచ్చింది.

గోప్యత హక్కు ఏ ఆర్టికల్ కింద వస్తుంది?

జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి కేసు (24 ఆగస్టు 2017) లో తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం గోప్యత హక్కు ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో అంతర్భాగమని, పార్ట్ III స్వేచ్ఛల్లో భాగమని ప్రకటించింది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1 May 2024), Legislative Department
• A.K. Gopalan vs The State Of Madras (19 May 1950), Indian Kanoon
• Kharak Singh vs The State Of U.P. (18 December 1962), Indian Kanoon
• ADM Jabalpur vs S.S. Shukla (28 April 1976), Indian Kanoon
• Maneka Gandhi vs Union Of India (25 January 1978), Indian Kanoon
• Hussainara Khatoon vs Home Secretary, State Of Bihar (9 March 1979), Indian Kanoon
• Francis Coralie Mullin vs Administrator, UT of Delhi (13 January 1981), Indian Kanoon
• Olga Tellis vs Bombay Municipal Corporation (10 July 1985), Indian Kanoon
• Pt. Parmanand Katara vs Union Of India (28 August 1989), Indian Kanoon
• Unni Krishnan, J.P. vs State Of Andhra Pradesh (4 February 1993), Indian Kanoon
• Justice K.S. Puttaswamy (Retd) vs Union Of India (24 August 2017), Indian Kanoon
• Common Cause vs Union Of India (9 March 2018), Indian Kanoon