GST అంటే ఏమిటి? భారతదేశంలో అది ఎలా పనిచేస్తుంది?

GST (వస్తు, సేవల పన్ను) అంటే వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై విధించే గమ్యస్థాన ఆధారిత వినియోగ పన్ను. అంటే పన్ను ఆదాయం వస్తువు తయారైన రాష్ట్రానికి కాకుండా, అది వినియోగమయ్యే రాష్ట్రానికి చేరుతుంది. 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2016 దీనికి పునాది వేసింది; GST 1 జూలై 2017 నుంచి అమలులో ఉంది. ఒక రాష్ట్రంలోపలి సరఫరాపై కేంద్రం CGST, రాష్ట్రం SGST వసూలు చేస్తాయి; రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరాపై కేంద్రం IGST వసూలు చేస్తుంది. ప్రతి దశలో ముందు కట్టిన పన్నును ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్‌గా తగ్గించుకోవచ్చు కాబట్టి పన్నుపై పన్ను పడదు.

ప్రధాన ఆధారం న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ లెజిస్లేటివ్ డిపార్ట్‌మెంట్ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం పాఠం (1 మే 2024 నాటి ఎడిషన్). దానితో పాటు CBIC అధికారుల కోసం తయారుచేసిన “GST: Concept and Status” నోట్, CBIC GST FAQ మూడో ఎడిషన్, 2025 రేట్ల మార్పులపై 56వ GST కౌన్సిల్ సమావేశంపై PIB ప్రకటన వాడాను.

GST కి ముందు ఉన్న సమస్య

పాత వ్యవస్థలో సమస్య

• GST ముందు పన్ను అధికారాలు స్పష్టంగా విడిపోయి ఉండేవి. వస్తువుల తయారీపై కేంద్రం ఎక్సైజ్ సుంకం వేసేది, అమ్మకంపై రాష్ట్రాలు VAT వేసేవి, సేవలపై పన్ను వేసే అధికారం కేంద్రానికి మాత్రమే ఉండేది.
• రాష్ట్రాల మధ్య అమ్మకాలపై కేంద్ర అమ్మకపు పన్ను (CST) ఉండేది, కానీ దాన్ని వస్తువు బయలుదేరిన రాష్ట్రమే ఉంచుకునేది. అంటే పన్ను మూల ప్రాంత ఆధారితంగా ఉండేది.
• ఒక దశలో కట్టిన పన్నుకు మరో దశలో పూర్తి క్రెడిట్ దొరకకపోవడంతో పన్నుపై పన్ను (క్యాస్కేడింగ్) పడేది. చాలా కేంద్ర, రాష్ట్ర పన్నులను ఒకే పన్నులో కలిపి ఈ సమస్యను తగ్గించి ఉమ్మడి జాతీయ మార్కెట్ ఏర్పరచడమే GST లక్ష్యమని CBIC నోట్ చెబుతుంది.

మూడు ప్రాథమిక మార్పులు

• పన్ను తయారీపై లేదా అమ్మకంపై కాకుండా “సరఫరా”పై పడుతుంది.
• మూల ప్రాంత సూత్రం స్థానంలో గమ్యస్థాన ఆధారిత వినియోగ పన్ను సూత్రం వచ్చింది.
• కేంద్రం, రాష్ట్రాలు ఒకే పన్ను ఆధారంపై ఏకకాలంలో పన్ను వేసే ద్వంద్వ GST (Dual GST) వచ్చింది. మన దేశం సమాఖ్య వ్యవస్థ కాబట్టి రెండు స్థాయిల ప్రభుత్వాలకూ ఆదాయం కావాలి; ద్వంద్వ GST ఆర్థిక సమాఖ్య విధానానికి అనుగుణమని CBIC FAQ వివరిస్తుంది.

101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2016

సవరణ ప్రయాణం

• ఈ మార్పు కోసం రాజ్యాంగ (122వ సవరణ) బిల్లును 19.12.2014 న లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు. బిల్లు నంబర్ 122 అయినా, చట్టంగా మారినప్పుడు దాని నంబర్ 101.
• రాష్ట్రాల ఆమోదం (రాటిఫికేషన్) తర్వాత 8 సెప్టెంబర్ 2016 న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది.

ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్

• ఆర్టికల్ 246A: ఆర్టికల్ 246, 254 లతో సంబంధం లేకుండా GST పై చట్టాలు చేసే అధికారం పార్లమెంట్‌కు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభకు ఏకకాలంలో ఉంటుంది. రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరాపై మాత్రం చట్టం చేసే ప్రత్యేక అధికారం పార్లమెంట్‌దే (246A(2)).
• ఆర్టికల్ 269A: రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరాపై GST ని భారత ప్రభుత్వం విధించి వసూలు చేస్తుంది. GST కౌన్సిల్ సిఫారసులపై పార్లమెంట్ చేసే చట్టం ప్రకారం దాన్ని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు. దిగుమతులను కూడా రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరాగానే పరిగణిస్తారు.
• ఆర్టికల్ 279A: GST కౌన్సిల్ ఏర్పాటు, కూర్పు, విధులు, ఓటింగ్ విధానం.
• ఆర్టికల్ 366(12A): GST నిర్వచనం. మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యం సరఫరాపై పన్ను తప్ప, వస్తువులు లేదా సేవలు లేదా రెండింటి సరఫరాపై వేసే ఏ పన్నైనా GST.
• రాష్ట్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 52 (ప్రవేశ పన్ను), ఎంట్రీ 55 (ప్రకటనలపై పన్ను) తొలగించారు. ఎంట్రీ 54 ను మార్చి రాష్ట్రాల అమ్మకపు పన్నును పెట్రోలియం క్రూడ్, హైస్పీడ్ డీజిల్, పెట్రోల్, సహజ వాయువు, విమాన ఇంధనం, మద్యానికి పరిమితం చేశారు.

తేదీల్లో చిన్న తేడా

• రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్స్ ప్రకారం ఆర్టికల్ 279A 12 సెప్టెంబర్ 2016 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది; 246A, 269A వంటి మిగతా నిబంధనలు 16 సెప్టెంబర్ 2016 నుంచి. GST కౌన్సిల్ 12 సెప్టెంబర్ 2016 నుంచి నోటిఫై అయిందని CBIC నోట్ కూడా చెబుతుంది.

GST కౌన్సిల్ (ఆర్టికల్ 279A)

ఏర్పాటు, కూర్పు

• సవరణ చట్టం ప్రారంభమైన అరవై రోజుల్లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా కౌన్సిల్ ఏర్పాటు చేయాలి (279A(1)).
• కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి ఛైర్‌పర్సన్. రెవెన్యూ లేదా ఆర్థిక శాఖ కేంద్ర సహాయ మంత్రి సభ్యుడు. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుంచి ఆర్థిక లేదా పన్నుల మంత్రి, లేదా ఆ రాష్ట్రం నామినేట్ చేసిన మరో మంత్రి సభ్యులు (279A(2)).
• ఉపాధ్యక్షుడిని రాష్ట్రాల సభ్యులే తమలో నుంచి ఎన్నుకుంటారు (279A(3)).

ఓటింగ్, కోరం

• మొత్తం సభ్యుల్లో సగం మంది హాజరైతే కోరం పూర్తవుతుంది (279A(7)).
• ప్రతి నిర్ణయం సమావేశంలో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల వెయిటెడ్ ఓట్లలో మూడింట నాలుగు వంతులకు తగ్గని మెజారిటీతో జరగాలి (279A(9)).
• వేసిన మొత్తం ఓట్లలో కేంద్ర ప్రభుత్వ ఓటుకు మూడింట ఒక వంతు బరువు, అన్ని రాష్ట్రాల ఓట్లకు కలిపి మూడింట రెండు వంతుల బరువు ఉంటుంది.
• ఈ లెక్క వల్ల కేంద్రం మద్దతు లేకుండా రాష్ట్రాలు మాత్రమే మూడింట నాలుగు వంతులు చేరలేవు. అలాగే కేంద్రం ఒక్కటే, కొద్ది రాష్ట్రాల మద్దతుతో, నిర్ణయం తీసుకోలేదు. ఆచరణలో ఇరువురికీ వీటో లాంటి శక్తి ఉంటుంది.

కౌన్సిల్ సిఫారసు చేసే అంశాలు (279A(4))

• GST లో కలిపే పన్నులు, సెస్సులు; పన్ను పరిధిలోకి వచ్చే లేదా మినహాయింపు పొందే వస్తువులు, సేవలు; మోడల్ GST చట్టాలు; సరఫరా స్థల సూత్రాలు.
• మినహాయింపు టర్నోవర్ పరిమితి, ఫ్లోర్ రేట్లతో కలిపి పన్ను రేట్లు, ప్రకృతి విపత్తుల సమయంలో అదనపు వనరుల కోసం ప్రత్యేక రేటు, ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు.
• కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరించే యంత్రాంగాన్ని కౌన్సిల్ ఏర్పాటు చేయాలి (279A(11)).
• కౌన్సిల్ పాత్ర సిఫారసు చేయడమే. పన్ను విధించే చట్టాలు చేసేది పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు.

CGST, SGST/UTGST, IGST: ఎవరు ఏది వసూలు చేస్తారు

పన్ను	ఏ సరఫరాపై	విధించేది, నిర్వహించేది
CGST	రాష్ట్రంలోపలి సరఫరా	కేంద్రం
SGST	రాష్ట్రంలోపలి సరఫరా	ఆ రాష్ట్రం
UTGST	కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోపలి సరఫరా	ఆ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం
IGST	రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరా, దిగుమతులు	కేంద్రం వసూలు చేసి, చట్టం ప్రకారం పంచుతుంది

• రాష్ట్రంలోపలి సరఫరాపై CGST, SGST రెండూ ఒకేసారి పడతాయి. రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరాపై వాటి బదులు IGST ఒక్కటే పడుతుంది.
• దిగుమతులపై కస్టమ్స్ సుంకాలతో పాటు IGST పడుతుంది. ఎగుమతులు జీరో-రేటెడ్, అంటే ఎగుమతిపై పన్ను భారం ఉండదు.
• IGST ని కేంద్రమే వసూలు చేయడానికి కారణం: రాష్ట్ర సరిహద్దు దాటినా ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ గొలుసు తెగకుండా ఉండాలి. వినియోగ రాష్ట్రానికి రావాల్సిన వాటాను ఖాతాల సర్దుబాటు ద్వారా కేంద్రం బదిలీ చేస్తుంది.

GST లో కలిసిపోయిన పన్నులు

కేంద్ర పన్నులు	రాష్ట్ర పన్నులు
కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకం	రాష్ట్ర VAT
ఔషధ, టాయిలెట్ తయారీలపై ఎక్సైజ్ సుంకం	కేంద్ర అమ్మకపు పన్ను (CST)
అదనపు ఎక్సైజ్ సుంకాలు (ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత గల వస్తువులు, వస్త్రాలు)	కొనుగోలు పన్ను, విలాస పన్ను
అదనపు కస్టమ్స్ సుంకం (CVD), ప్రత్యేక అదనపు కస్టమ్స్ సుంకం (SAD)	అన్ని రకాల ప్రవేశ పన్ను
సేవా పన్ను	వినోద పన్ను (స్థానిక సంస్థలు వేసేది తప్ప), ప్రకటనలపై పన్ను
సరఫరాకు సంబంధించిన కేంద్ర సెస్సులు, సర్‌చార్జీలు	లాటరీలు, బెట్టింగ్, జూదంపై పన్ను; రాష్ట్ర సెస్సులు

కేంద్ర అమ్మకపు పన్ను కేంద్రం విధించే పన్నే అయినా, దాని ఆదాయం రాష్ట్రాలకు వెళ్లేది కాబట్టి CBIC నోట్ దాన్ని రాష్ట్ర పన్నుల జాబితాలో పెట్టింది. ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం GST లో కలవలేదు.

GST పరిధిలో లేనివి

• మద్యం: మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యం GST నిర్వచనంలోనే లేదు (366(12A)). దానిపై పన్ను రాష్ట్రాలదే.
• ఐదు పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు: పెట్రోలియం క్రూడ్, హైస్పీడ్ డీజిల్, పెట్రోల్, సహజ వాయువు, విమాన ఇంధనం (ATF). రాజ్యాంగం వీటిని GST నుంచి శాశ్వతంగా తప్పించలేదు; ఏ తేదీ నుంచి GST విధించాలో కౌన్సిల్ సిఫారసు చేయాలి (279A(5)). అప్పటివరకు ఎంట్రీ 54 కింద రాష్ట్రాలు అమ్మకపు పన్ను వేస్తాయి.
• పొగాకు భిన్నమైనది: పొగాకు, పొగాకు ఉత్పత్తులు GST పరిధిలోనే ఉన్నాయి. వాటిపై కేంద్రం GST తో పాటు కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకం కూడా వేయగలదు. “పొగాకు GST లో లేదు” అనేది తప్పు.

ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ (ITC): ఒక ఉదాహరణ

రిజిస్టర్ అయిన వ్యాపారి తాను కొన్న వస్తువులు, సేవలు, మూలధన వస్తువులపై కట్టిన పన్నుకు పొందే క్రెడిట్‌నే ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ అంటారని CBIC FAQ నిర్వచిస్తుంది. అమ్మకంపై కట్టాల్సిన పన్ను నుంచి ఈ క్రెడిట్‌ను తీసేసి మిగిలినదే ప్రభుత్వానికి నగదుగా కడతారు. సంఖ్యలు ఊహాత్మకం, అర్థం కావడానికి చిన్నవిగా తీసుకున్నాను; ఇవి పన్ను మొత్తాలు మాత్రమే, అన్నీ ఒకే రాష్ట్రంలో జరుగుతాయి.

• మొదటి దశ: నూలు వ్యాపారి నేత కార్మికుడికి నూలు అమ్మి ₹4 GST వసూలు చేస్తాడు (CGST ₹2 + SGST ₹2). ఇతనికి ముందు క్రెడిట్ లేదు కాబట్టి ₹4 ప్రభుత్వానికి కడతాడు.
• రెండో దశ: నేత కార్మికుడు బట్ట అమ్మి ₹6 GST వసూలు చేస్తాడు (CGST ₹3 + SGST ₹3). నూలుపై కట్టిన ₹4 క్రెడిట్ తీసేస్తే కట్టాల్సింది ₹2 మాత్రమే: CGST ₹1, SGST ₹1.
• మూడో దశ: షాపు యజమాని వినియోగదారుడికి చొక్కా అమ్మి ₹10 GST వసూలు చేస్తాడు (CGST ₹5 + SGST ₹5). బట్టపై కట్టిన ₹6 క్రెడిట్ తీసేస్తే నగదుగా కట్టేది ₹4: CGST ₹2, SGST ₹2.
• ఫలితం: ప్రభుత్వానికి చేరింది ₹4 + ₹2 + ₹4 = ₹10. ఇది సరిగ్గా తుది వినియోగదారుడు చెల్లించిన పన్నుకు సమానం. ITC లేకపోతే ప్రతి దశ పూర్తి పన్ను కట్టి, మొత్తం పన్ను భారం దాదాపు రెట్టింపయ్యేది; అదే క్యాస్కేడింగ్.

క్రెడిట్ వాడకంలో నియమం: CGST క్రెడిట్‌ను SGST కోసం, SGST క్రెడిట్‌ను CGST కోసం వాడలేరు. అందుకే పై ఉదాహరణలో CGST క్రెడిట్ CGST కే, SGST క్రెడిట్ SGST కే తగ్గింది. IGST క్రెడిట్ మాత్రం మొదట IGST కోసం, మిగిలింది CGST, SGST కోసం వాడవచ్చు.

రాష్ట్రం మారితే: నేత కార్మికుడు తెలంగాణలో, షాపు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంటే, బట్ట అమ్మకం రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరా అవుతుంది. అప్పుడు ₹6 IGST పడుతుంది. షాపు యజమాని ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే చొక్కా అమ్మినప్పుడు CGST, SGST వసూలు చేసి, ₹6 IGST క్రెడిట్‌ను వాటికి వాడుకుని, ₹4 నగదుగా కడతాడు. చివరి వినియోగం జరిగింది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాబట్టి రాష్ట్ర వాటా ఆ రాష్ట్రానికే చేరుతుంది.

రేట్ల నిర్మాణం: 2017 నుంచి 2025 వరకు

• ప్రారంభ నిర్మాణం: డిసెంబర్ 2016 నాటి CBIC నోట్ ప్రకారం కౌన్సిల్ 5%, 12%, 18%, 28% అనే నాలుగు రేట్లను నిర్ణయించింది. కొన్ని వస్తువులు, సేవలు మినహాయింపు జాబితాలో ఉన్నాయి.
• 2025 రేట్ల హేతుబద్ధీకరణ: 3 సెప్టెంబర్ 2025 న కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ అధ్యక్షతన న్యూఢిల్లీలో జరిగిన 56వ కౌన్సిల్ సమావేశం నాలుగు శ్లాబుల స్థానంలో రెండు రేట్ల నిర్మాణాన్ని సిఫారసు చేసింది: ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 5%. ఎంపిక చేసిన కొన్ని వస్తువులు, సేవలకు ప్రత్యేక డీమెరిట్ రేటు 40%.
• అమలు తేదీ: సేవలపై, అలాగే పాన్ మసాలా, గుట్కా, సిగరెట్లు, బీడీ వంటి పొగాకు ఉత్పత్తులు తప్ప మిగతా అన్ని వస్తువులపై కొత్త రేట్లు 22 సెప్టెంబర్ 2025 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.
• కొన్ని ఉదాహరణలు: వ్యక్తిగత జీవిత, ఆరోగ్య బీమాకు మినహాయింపు; UHT పాలు, ప్యాక్ చేసిన పనీర్, భారతీయ రొట్టెలు 5% నుంచి NIL; సిమెంట్, చిన్న కార్లు, 350 CC వరకు మోటార్‌సైకిళ్లు 28% నుంచి 18%; క్యాసినోలు, రేస్ క్లబ్‌లు 28% నుంచి 40%.

కాలం	రేట్లు
1 జూలై 2017 నుంచి 22 సెప్టెంబర్ 2025 ముందు వరకు	5%, 12%, 18%, 28% (+ కొన్నింటిపై పరిహార సెస్)
22 సెప్టెంబర్ 2025 నుంచి	5%, 18%; ప్రత్యేక డీమెరిట్ రేటు 40%

పరిహార సెస్ (Compensation Cess)

• GST వల్ల రాష్ట్రాలు కోల్పోయే ఆదాయాన్ని భర్తీ చేయడానికి 28% గరిష్ఠ రేటుపై విలాస, హానికర వస్తువులపై అదనంగా సెస్ వేయాలని, అది ఐదేళ్ల కాలానికి ఉండాలని కౌన్సిల్ మొదట నిర్ణయించింది. దీనికి చట్టం “GST (రాష్ట్రాలకు ఆదాయ నష్ట పరిహారం) చట్టం, 2016”.
• 56వ సమావేశం ఈ సెస్‌ను ముగించాలని నిర్ణయించింది. సెస్ ఉన్న చాలా వస్తువులపై పన్ను భారం దాదాపు అదే స్థాయిలో ఉండేలా సెస్ రేటును GST లో కలిపారు. ఉదాహరణకు మధ్యస్థ, పెద్ద కార్లపై ఇప్పుడు సెస్ లేకుండా 40% GST అని 56వ కౌన్సిల్ నిర్ణయాలపై ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ FAQ చెబుతుంది.
• పాన్ మసాలా, పొగాకు ఉత్పత్తులపై మాత్రం సెస్ ఖాతాలోని రుణం, వడ్డీ తీరేవరకు పాత రేట్లు, సెస్ కొనసాగాయి. GST కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్ డిసెంబర్ 2025 న్యూస్‌లెటర్ ప్రకారం 1 ఫిబ్రవరి 2026 నుంచి బీడీ 18% లోకి, పాన్ మసాలా, సిగరెట్లు, ఇతర పొగాకు ఉత్పత్తులు 40% లోకి వచ్చాయి; వాటిపై పరిహార సెస్‌ను పూర్తిగా ఉపసంహరించారు.

GSTN: GST వెనుక ఉన్న IT వ్యవస్థ

• GSTN (Goods and Services Tax Network) కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు, పన్ను చెల్లింపుదారులకు ఉమ్మడి IT మౌలిక సదుపాయం అందించే సంస్థ. రిజిస్ట్రేషన్, రిటర్నులు, చెల్లింపులు వంటి ఫ్రంట్-ఎండ్ సేవలు GST పోర్టల్ ద్వారా ఇదే అందిస్తుంది.
• IGST లెక్కింపు, పరిష్కారం, ITC సరిపోల్చే మ్యాచింగ్ ఇంజిన్ నడపడం కూడా దీని విధులని CBIC FAQ చెబుతుంది.
• ఇది కంపెనీల చట్టం, 2013 లోని సెక్షన్ 8 కింద లాభాపేక్ష లేని కంపెనీ. ప్రైవేట్ సంస్థల వద్ద ఉన్న 51% ఈక్విటీని కేంద్రం, రాష్ట్రాలు సమానంగా తీసుకుని దీన్ని పూర్తి ప్రభుత్వ కంపెనీగా మార్చాలని కౌన్సిల్ నిర్ణయించింది.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• 122 vs 101: బిల్లు నంబర్ 122, సవరణ చట్టం నంబర్ 101. ప్రశ్నలో “సవరణ చట్టం” అని ఉంటే 101 రాయాలి.
• చట్టం vs అమలు: సవరణ 2016 లో, GST అమలు 1 జూలై 2017 నుంచి. ఈ రెండు తేదీలను కలపకండి.
• IGST వసూలు, వాటా: IGST ని కేంద్రం వసూలు చేస్తుంది, కానీ మొత్తం కేంద్రానికే ఉండదు; ఆర్టికల్ 269A ప్రకారం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు.
• పెట్రోల్ vs మద్యం: పెట్రోల్ వంటి ఐదు ఉత్పత్తులు కౌన్సిల్ సిఫారసు చేసే తేదీ వరకు బయట ఉన్నాయి. మద్యం మాత్రం నిర్వచనంలోనే బయట ఉంది; దాన్ని GST లోకి తేవాలంటే రాజ్యాంగ సవరణ కావాలి.
• ఓట్ల బరువు: కేంద్రానికి మూడింట ఒక వంతు, రాష్ట్రాలకు మూడింట రెండు వంతులు; నిర్ణయానికి మూడింట నాలుగు వంతులు. కోరం సగం మంది సభ్యులు. ఈ నాలుగు భిన్నాలను వేరువేరుగా గుర్తుంచుకోండి.

పరీక్షల్లో GST ప్రశ్నలు వచ్చే తీరు

APPSC, TSPSC గ్రూప్స్ పరీక్షల్లో GST ని పాలిటీ (ఆర్టికల్స్, కౌన్సిల్), ఆర్థిక వ్యవస్థ (పన్ను సూత్రాలు, ITC) రెండు కోణాల నుంచీ అడుగుతారు. SSC, బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో కౌన్సిల్ అధ్యక్షుడు, అమలు తేదీ, CGST/IGST తేడా, తాజా రేట్ల మార్పులు ఎక్కువగా వస్తాయి. ఆర్టికల్స్‌ను సందర్భంతో గుర్తుంచుకోవడానికి రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ చూడండి. పన్నులు ధరలపై చూపే ప్రభావం అర్థం కావాలంటే RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తుంది వ్యాసం ఉపయోగపడుతుంది. బ్యాంక్ పరీక్షల ఎంపికలో తేడాల కోసం IBPS PO vs SBI PO చదవండి. మరిన్ని ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యాసాలు భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం లో ఉన్నాయి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: GST ని మూడు ప్రశ్నలుగా చదవండి. ఎవరు చట్టం చేస్తారు (246A), ఎవరు వసూలు చేస్తారు (CGST, SGST, IGST, 269A), ఎవరు సిఫారసు చేస్తారు (279A కౌన్సిల్). ITC ని మాత్రం చదవకుండా, పై ఉదాహరణ లాంటిది ఒకటి మీరే చిన్న సంఖ్యలతో కాగితంపై రాసి చూడండి; అప్పుడు సన్నివేశ ప్రశ్నలు సులువవుతాయి.

పరిమితి: GST రేట్లు, మినహాయింపులు కౌన్సిల్ సిఫారసులతో తరచూ మారుతాయి. ఈ వ్యాసంలోని రేట్లు 22 సెప్టెంబర్ 2025, 1 ఫిబ్రవరి 2026 నాటి అధికారిక ప్రకటనల ఆధారంగా ఉన్నాయి; ఆ తర్వాత జరిగిన మార్పులను నేను సరిచూడలేదు. CBIC నోట్ 2016 నాటిది, FAQ 2018 నాటిది; వాటిలోని రిజిస్ట్రేషన్ పరిమితి వంటి సంఖ్యలు తర్వాత మారి ఉండవచ్చు కాబట్టి ఇక్కడ ఇవ్వలేదు. ITC ఉపయోగించే క్రమం కూడా FAQ ప్రచురించిన తర్వాత నిబంధనల్లో మారింది; అందుకే IGST క్రెడిట్‌ను CGST, SGST లలో ఏ క్రమంలో వాడాలో ఉదాహరణలో చెప్పలేదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. GST ని “గమ్యస్థాన ఆధారిత వినియోగ పన్ను” అని పిలవడానికి కారణం ఏమిటి? (A) పన్ను వస్తువు తయారైన రాష్ట్రానికి చేరుతుంది (B) పన్ను కేవలం తుది అమ్మకంపై మాత్రమే పడుతుంది (C) పన్ను ఆదాయం వినియోగం జరిగే రాష్ట్రానికి చేరుతుంది (D) పన్నును ఎగుమతిదారుడు మాత్రమే చెల్లిస్తాడు

సమాధానం

(C) పన్ను ఆదాయం వినియోగం జరిగే రాష్ట్రానికి చేరుతుంది. GST ముందు రాష్ట్రాల మధ్య అమ్మకాలపై వేసిన కేంద్ర అమ్మకపు పన్నును వస్తువు బయలుదేరిన రాష్ట్రమే ఉంచుకునేది; అది మూల ప్రాంత ఆధారిత విధానం. GST ఈ సూత్రాన్ని మార్చి, వినియోగం జరిగే ప్రాంతానికి పన్ను చేరేలా చేసింది. పన్ను ప్రతి దశలో పడుతుంది, కానీ ITC వల్ల మొత్తం భారం తుది వినియోగదారుడిపైనే నిలుస్తుంది. “తుది అమ్మకంపై మాత్రమే” అనడం తప్పు, ఎందుకంటే సరఫరా గొలుసులోని ప్రతి దశలోనూ పన్ను వసూలవుతుంది. ఎగుమతులు జీరో-రేటెడ్, కాబట్టి ఎగుమతిదారుడే పన్ను కడతాడనడం కూడా సరికాదు.

2. ఆర్టికల్ 279A ప్రకారం GST కౌన్సిల్ ఉపాధ్యక్షుడిని ఎలా ఎంపిక చేస్తారు? (A) రాష్ట్రాల సభ్యులు తమలో నుంచి ఒకరిని ఎన్నుకుంటారు (B) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి ఒక రాష్ట్ర మంత్రిని నియమిస్తారు (C) రాష్ట్రపతి ఒక రాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రిని నియమిస్తారు (D) రెవెన్యూ శాఖ కేంద్ర సహాయ మంత్రి ఆ పదవిలో ఉంటారు

సమాధానం

(A) రాష్ట్రాల సభ్యులు తమలో నుంచి ఒకరిని ఎన్నుకుంటారు. ఆర్టికల్ 279A(3) ప్రకారం రాష్ట్రాల తరఫున ఉన్న సభ్యులు తమలో ఒకరిని, తాము నిర్ణయించిన కాలానికి, ఉపాధ్యక్షుడిగా ఎంచుకుంటారు. ఛైర్‌పర్సన్ కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి కాబట్టి, ఉపాధ్యక్ష పదవి రాష్ట్రాలకు దక్కేలా రాజ్యాంగం ఏర్పాటు చేసింది. రెవెన్యూ లేదా ఆర్థిక శాఖ కేంద్ర సహాయ మంత్రి కౌన్సిల్‌లో సాధారణ సభ్యుడు మాత్రమే. కౌన్సిల్ ఏర్పాటు రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో జరిగినా, ఉపాధ్యక్షుడిని రాష్ట్రపతి నియమించరు.

3. GST కౌన్సిల్ సమావేశంలో కేంద్రం ఒక ప్రతిపాదనను వ్యతిరేకించి, హాజరైన అన్ని రాష్ట్రాలు సమర్థించాయి అనుకుందాం. అప్పుడు ఏమవుతుంది? (A) రాష్ట్రాలకు మూడింట రెండు వంతుల బరువు ఉంది కాబట్టి ప్రతిపాదన ఆమోదం పొందుతుంది (B) మూడింట నాలుగు వంతుల వెయిటెడ్ మెజారిటీ రాదు కాబట్టి ప్రతిపాదన వీగిపోతుంది (C) ప్రతిపాదనను వివాద పరిష్కార యంత్రాంగానికి తప్పనిసరిగా పంపాలి (D) ఛైర్‌పర్సన్ కాస్టింగ్ ఓటుతో తుది నిర్ణయం తీసుకుంటారు

సమాధానం

(B) మూడింట నాలుగు వంతుల వెయిటెడ్ మెజారిటీ రాదు కాబట్టి ప్రతిపాదన వీగిపోతుంది. ఆర్టికల్ 279A(9) ప్రకారం ప్రతి నిర్ణయానికి హాజరై ఓటు వేసినవారి వెయిటెడ్ ఓట్లలో మూడింట నాలుగు వంతులకు తగ్గని మెజారిటీ కావాలి. అన్ని రాష్ట్రాల ఓట్లు కలిపినా వాటి బరువు మూడింట రెండు వంతులే, ఇది మూడింట నాలుగు వంతుల కంటే తక్కువ. కాబట్టి కేంద్రం మద్దతు లేకుండా ఏ నిర్ణయమూ జరగదు. మూడింట రెండు వంతులు అనేది ఓట్ల బరువు, నిర్ణయానికి కావాల్సిన మెజారిటీ కాదు; ఈ రెండింటినీ కలపడం వల్లే (A) ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది.

4. ఒకే రాష్ట్రంలో ఒక వ్యాపారి సరుకు అమ్మినప్పుడు ₹8 CGST, ₹8 SGST పడాలి. అతని వద్ద ₹5 CGST క్రెడిట్, ₹1 SGST క్రెడిట్ మాత్రమే ఉన్నాయి. అతను నగదుగా ఎంత SGST కట్టాలి? (A) ₹2 (B) ₹3 (C) ₹4 (D) ₹7

సమాధానం

(D) ₹7. SGST బాధ్యత ₹8, దానికి వాడగలిగే క్రెడిట్ SGST క్రెడిట్ ₹1 మాత్రమే, కాబట్టి ₹7 నగదుగా కట్టాలి. CGST క్రెడిట్‌ను SGST కోసం, SGST క్రెడిట్‌ను CGST కోసం వాడలేరని CBIC స్పష్టంగా చెబుతుంది. రెండు క్రెడిట్లను కలిపి ₹6 గా చూసి మొత్తం బాధ్యత నుంచి తీసేస్తే తప్పు జవాబులు వస్తాయి. CGST వైపు మాత్రం ₹5 క్రెడిట్ వాడుకుని ₹3 నగదుగా కడతాడు; ఆ సంఖ్యను SGST జవాబుగా పొరపాటు పడకూడదు.

5. తెలంగాణలోని ఒక తయారీదారు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఒక షాపుకు సరుకు అమ్మితే ఆ సరఫరాపై ఏ పన్ను పడుతుంది? (A) తెలంగాణ SGST, కేంద్ర CGST (B) ఆంధ్రప్రదేశ్ SGST, కేంద్ర CGST (C) కేంద్రం వసూలు చేసే IGST (D) తెలంగాణ వసూలు చేసే కేంద్ర అమ్మకపు పన్ను

సమాధానం

(C) కేంద్రం వసూలు చేసే IGST. సరఫరాదారు ఉన్న రాష్ట్రం, సరఫరా జరిగే రాష్ట్రం వేరైతే అది రాష్ట్రాల మధ్య సరఫరా. ఆర్టికల్ 269A ప్రకారం దానిపై GST ని భారత ప్రభుత్వం విధించి వసూలు చేసి, తర్వాత కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతుంది. CGST, SGST జంట రాష్ట్రంలోపలి సరఫరాకే వర్తిస్తుంది. కేంద్ర అమ్మకపు పన్ను GST లో కలిసిపోయిన పాత పన్ను, దాన్ని బయలుదేరిన రాష్ట్రమే ఉంచుకునేది. IGST వల్ల క్రెడిట్ గొలుసు తెగదు, ఆంధ్రప్రదేశ్ షాపు ఆ క్రెడిట్‌ను వాడుకోగలదు.

6. GST పరిధిలోకి తేవడానికి రాజ్యాంగ సవరణ అవసరమయ్యే ఉత్పత్తి ఏది? (A) హైస్పీడ్ డీజిల్ (B) మానవ వినియోగానికి మద్యం (C) విమాన ఇంధనం (ATF) (D) సహజ వాయువు

సమాధానం

(B) మానవ వినియోగానికి మద్యం. ఆర్టికల్ 366(12A) లోని GST నిర్వచనమే మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యం సరఫరాపై పన్నును మినహాయిస్తుంది, కాబట్టి దాన్ని GST లోకి తేవాలంటే నిర్వచనాన్నే మార్చాలి. డీజిల్, విమాన ఇంధనం, సహజ వాయువు పరిస్థితి వేరు. ఆర్టికల్ 279A(5) ప్రకారం ఈ ఐదు పెట్రోలియం ఉత్పత్తులపై GST ఏ తేదీ నుంచి విధించాలో కౌన్సిల్ సిఫారసు చేస్తే చాలు. అంటే అవి తాత్కాలికంగా బయట ఉన్నాయి, మద్యం నిర్వచనపరంగా బయట ఉంది.

7. GST పాలనలో పొగాకు, పొగాకు ఉత్పత్తులపై పన్ను విధానం ఏది? (A) GST పరిధిలో లేవు, రాష్ట్రాలు మాత్రమే పన్ను వేస్తాయి (B) కౌన్సిల్ సిఫారసు చేసే తేదీ వరకు GST పరిధికి బయట ఉంటాయి (C) GST పరిధిలో ఉన్నాయి, కేంద్రం ఎక్సైజ్ సుంకం కూడా వేయగలదు (D) GST పరిధిలో ఉన్నాయి, వాటిపై మరే సుంకమూ వేయలేరు

సమాధానం

(C) GST పరిధిలో ఉన్నాయి, కేంద్రం ఎక్సైజ్ సుంకం కూడా వేయగలదు. CBIC నోట్, FAQ రెండూ పొగాకు ఉత్పత్తులు GST పరిధిలోనే ఉన్నాయని, దానితో పాటు కేంద్రం కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకం వేయగలదని చెబుతాయి. 1 ఫిబ్రవరి 2026 నుంచి పాన్ మసాలా, సిగరెట్లు వంటివి 40% GST లోకి, బీడీ 18% లోకి వచ్చాయి. “కౌన్సిల్ సిఫారసు చేసే తేదీ వరకు బయట” అనేది ఐదు పెట్రోలియం ఉత్పత్తులకు వర్తించే నిబంధన. రాష్ట్రాలు మాత్రమే పన్ను వేసేది మద్యం విషయంలో; పొగాకును ఈ రెండింటితో కలపకూడదు.

8. 22 సెప్టెంబర్ 2025 నుంచి అమలైన GST రేట్ల హేతుబద్ధీకరణలో ప్రధాన రేట్లు ఏవి? (A) ప్రామాణిక రేటు 12%, మెరిట్ రేటు 5%, డీమెరిట్ రేటు 28% (B) ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 12%, డీమెరిట్ రేటు 28% (C) ప్రామాణిక రేటు 12%, మెరిట్ రేటు 5%, డీమెరిట్ రేటు 40% (D) ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 5%, డీమెరిట్ రేటు 40%

సమాధానం

(D) ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 5%, డీమెరిట్ రేటు 40%. 3 సెప్టెంబర్ 2025 న జరిగిన 56వ కౌన్సిల్ సమావేశం 5%, 12%, 18%, 28% అనే నాలుగు శ్లాబుల నిర్మాణాన్ని రెండు రేట్ల నిర్మాణంగా మార్చాలని సిఫారసు చేసింది. ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 5%, ఎంపిక చేసిన కొన్ని విలాస, హానికర వస్తువులు, సేవలకు ప్రత్యేక డీమెరిట్ రేటు 40%. 12%, 28% పాత శ్లాబులు; కొత్త నిర్మాణంలో అవి సాధారణ రేట్లుగా లేవు. 40% రేటు పడే వస్తువుల్లో చాలావాటిపై గతంలో పరిహార సెస్ ఉండేది; ఆ సెస్‌ను GST లో కలపడానికి ఈ ప్రత్యేక రేటు తెచ్చారు.

9. 56వ కౌన్సిల్ సమావేశం తర్వాత మధ్యస్థ, పెద్ద కార్లపై 40% GST పడటానికి కారణం ఏమిటి? (A) పరిహార సెస్ ముగించి, ఆ భారాన్ని 40% GST రేటులో కలిపారు (B) కార్లను GST నుంచి తొలగించి రాష్ట్ర పన్ను పరిధికి ఇచ్చారు (C) కార్లపై 28% GST తో పాటు పరిహార సెస్ కొనసాగించారు (D) కార్లపై కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకం తిరిగి ప్రవేశపెట్టారు

సమాధానం

(A) పరిహార సెస్ ముగించి, ఆ భారాన్ని 40% GST రేటులో కలిపారు. GST వల్ల రాష్ట్రాలు కోల్పోయే ఆదాయం భర్తీ కోసం 28% రేటుపై విలాస వస్తువులకు పరిహార సెస్ వేశారు; కార్లు ఈ కోవలోకి వచ్చేవి. 56వ సమావేశం సెస్‌ను ముగించాలని నిర్ణయించి, చాలా వస్తువులపై పన్ను భారం దాదాపు అదే స్థాయిలో ఉండేలా సెస్‌ను GST రేటులో కలిపింది. అందుకే మధ్యస్థ, పెద్ద కార్లపై ఇప్పుడు సెస్ లేకుండా 40% GST పడుతుంది. పాత రేట్లు, సెస్ కొనసాగింది పాన్ మసాలా, పొగాకు ఉత్పత్తులకు మాత్రమే, అదీ 1 ఫిబ్రవరి 2026 వరకే.

10. GST పోర్టల్ ద్వారా రిజిస్ట్రేషన్, రిటర్నులు, చెల్లింపులు వంటి ఫ్రంట్-ఎండ్ సేవలు అందించే సంస్థ ఏది? (A) GST కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్ (B) GSTN (C) కేంద్ర పరోక్ష పన్నులు, కస్టమ్స్ బోర్డు (CBIC) (D) రాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రుల సాధికార కమిటీ

సమాధానం

(B) GSTN. GSTN కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కలిసి ప్రోత్సహించిన, కంపెనీల చట్టం 2013 సెక్షన్ 8 కింద లాభాపేక్ష లేని కంపెనీ. ఇది పన్ను చెల్లింపుదారులకు, ప్రభుత్వాలకు ఉమ్మడి IT వ్యవస్థ అందిస్తుంది; IGST పరిష్కారం, ITC మ్యాచింగ్ కూడా దీని పనే. CBIC కేంద్రం తరఫున CGST, IGST చట్టాల అమలును చూసే పన్ను పరిపాలన సంస్థ, పోర్టల్ నిర్వాహకురాలు కాదు. కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్ కౌన్సిల్‌కు సహాయం చేస్తుంది, సాధికార కమిటీ GST రూపకల్పన దశలో పనిచేసిన సంఘం.

FAQ

GST కౌన్సిల్‌కు అధ్యక్షత ఎవరు వహిస్తారు?

కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి. ఆర్టికల్ 279A(2) ప్రకారం రెవెన్యూ లేదా ఆర్థిక శాఖ కేంద్ర సహాయ మంత్రి, ప్రతి రాష్ట్ర ఆర్థిక లేదా పన్నుల మంత్రి (లేదా రాష్ట్రం నామినేట్ చేసిన మంత్రి) సభ్యులు. ఉపాధ్యక్షుడిని రాష్ట్రాల సభ్యులే తమలో నుంచి ఎన్నుకుంటారు.

పెట్రోల్, డీజిల్‌పై GST ఎందుకు లేదు?

రాజ్యాంగం వాటిని GST నుంచి శాశ్వతంగా మినహాయించలేదు. ఆర్టికల్ 279A(5) ప్రకారం పెట్రోలియం క్రూడ్, హైస్పీడ్ డీజిల్, పెట్రోల్, సహజ వాయువు, విమాన ఇంధనంపై GST ఏ తేదీ నుంచి విధించాలో GST కౌన్సిల్ సిఫారసు చేయాలి. ఆ సిఫారసు వచ్చేవరకు వాటిపై రాష్ట్రాలు అమ్మకపు పన్ను వేస్తాయి.

మద్యంపై GST ఉందా?

లేదు. ఆర్టికల్ 366(12A) లోని GST నిర్వచనమే మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యం సరఫరాపై పన్నును మినహాయిస్తుంది. దానిపై పన్ను వేసే అధికారం రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 54 ద్వారా రాష్ట్రాలకే ఉంది.

ప్రస్తుతం GST రేట్లు ఎన్ని?

56వ GST కౌన్సిల్ సిఫారసుల ప్రకారం 22 సెప్టెంబర్ 2025 నుంచి ప్రధాన రేట్లు రెండు: ప్రామాణిక రేటు 18%, మెరిట్ రేటు 5%. కొన్ని విలాస, హానికర వస్తువులు, సేవలకు ప్రత్యేక డీమెరిట్ రేటు 40% ఉంది. దీనికి ముందు 5%, 12%, 18%, 28% అనే నాలుగు శ్లాబులు ఉండేవి.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• CBIC: GST - Concept and Status (December 2016)
• CBIC: Frequently Asked Questions on GST, 3rd Edition (15th December 2018)
• PIB, Ministry of Finance: Recommendations of the 56th Meeting of the GST Council (03 Sep 2025)
• PIB, Ministry of Finance: FAQs on the decisions of the 56th GST Council
• GST Council Secretariat Newsletter, Issue-81, December 2025