ఆర్టికల్ 19: పౌరులకు ఉన్న ఆరు స్వేచ్ఛలు, వాటిపై సహేతుక పరిమితులు

ఆర్టికల్ 19(1) భారత పౌరులకు ఆరు స్వేచ్ఛలు ఇస్తుంది: వాక్, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ (a), శాంతియుత సమావేశ స్వేచ్ఛ (b), సంఘాలు ఏర్పాటు చేసే స్వేచ్ఛ (c), దేశమంతటా సంచరించే స్వేచ్ఛ (d), ఎక్కడైనా నివసించి స్థిరపడే స్వేచ్ఛ (e), ఏ వృత్తి, వ్యాపారమైనా చేసే స్వేచ్ఛ (g). ఇవి అపరిమితం కావు. క్లాజులు (2) నుంచి (6) వరకు ఒక్కో స్వేచ్ఛపై రాజ్యం ఏ కారణాలతో “సహేతుక పరిమితులు” పెట్టవచ్చో వేర్వేరుగా చెబుతాయి. పరీక్షల్లో ఈ స్వేచ్ఛ-పరిమితి జతల మీద తరచుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.

ఆర్టికల్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, కోర్టు వివరణలను సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల పూర్తి పాఠం నుంచి తీసుకున్నాను. ప్రాథమిక హక్కులన్నింటి స్థూల చిత్రం కోసం ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.

ఒక్క చూపులో: స్వేచ్ఛ, దానిపై పరిమితి

స్వేచ్ఛ (19(1))	పరిమితి క్లాజు	పరిమితి విధించగల కారణాలు
(a) వాక్, భావ ప్రకటన	19(2)	సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత; రాజ్య భద్రత; విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు; పబ్లిక్ ఆర్డర్; మర్యాద లేదా నైతికత; కోర్టు ధిక్కారం; పరువు నష్టం; నేరానికి ప్రేరేపణ
(b) ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుత సమావేశం	19(3)	సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత; పబ్లిక్ ఆర్డర్
(c) సంఘాలు, యూనియన్లు, సహకార సంఘాలు	19(4)	సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత; పబ్లిక్ ఆర్డర్; నైతికత
(d) దేశమంతటా సంచారం	19(5)	సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం; షెడ్యూల్డ్ తెగల ప్రయోజనాల రక్షణ
(e) ఎక్కడైనా నివాసం, స్థిరపడటం	19(5)	సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం; షెడ్యూల్డ్ తెగల ప్రయోజనాల రక్షణ
(g) వృత్తి, ఉద్యోగం, వ్యాపారం	19(6)	సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం; వృత్తి అర్హతలు; రాజ్యం లేదా ప్రభుత్వ సంస్థ నడిపే వ్యాపారం

నిలువుగా చదవండి. ఎక్కువ కారణాలు ఉన్నది వాక్ స్వేచ్ఛపైనే. “షెడ్యూల్డ్ తెగల రక్షణ” అనే కారణం (d), (e) లకు మాత్రమే ఉంది. “సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం” (d), (e), (g) లకు ఉంది కానీ వాక్ స్వేచ్ఛకు లేదు.

ఆర్టికల్ 19 ఎవరికి వర్తిస్తుంది

పౌరులకు మాత్రమే

• ఆర్టికల్ 19(1) “All citizens shall have the right” అనే మాటలతో మొదలవుతుంది. కాబట్టి ఈ స్వేచ్ఛలు భారత పౌరులకే లభిస్తాయి, విదేశీయులకు కాదు.
• ప్రాథమిక హక్కుల్లో కొన్ని “ఏ వ్యక్తికైనా” వర్తిస్తాయి. ఆర్టికల్ 19 ఆ రకం కాదు. పరీక్షల్లో “పౌరులకు మాత్రమే” అనే జాబితాలో దీన్ని గుర్తుంచుకోవాలి.

రాజ్యంపై పరిమితి

• ఈ స్వేచ్ఛలను అడ్డుకునే చట్టం చేయాలంటే రాజ్యం అది క్లాజులు (2) నుంచి (6) లో చెప్పిన కారణాల్లో ఒకదాని కిందకు వస్తుందని, పరిమితి సహేతుకమని చూపాలి.
• ఆ క్లాజుల్లో లేని కారణంతో పెట్టిన పరిమితి నిలవదు.

ఆరు స్వేచ్ఛలు ఒక్కొక్కటిగా

(a) వాక్, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ

• మాట, రాత, ముద్రణ, ఇంటర్నెట్ ద్వారా అభిప్రాయం చెప్పడం దీని కిందకు వస్తుంది. రాజ్యాంగ పాఠంలో “పత్రికా స్వేచ్ఛ” అని విడిగా లేదు.
• రోమేష్ థాపర్ వర్సెస్ మద్రాస్ రాష్ట్రం కేసులో 26 మే 1950 నాటి తీర్పు, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భావాల ప్రచారం కూడా ఉందని, ప్రచురణ స్వేచ్ఛ లాగే పంపిణీ (సర్క్యులేషన్) స్వేచ్ఛ కూడా అంతే అవసరమని చెప్పింది.
• అనురాధ భసీన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో 10 జనవరి 2020 నాటి తీర్పు, ఇంటర్నెట్ ద్వారా భావ ప్రకటన 19(1)(a) లో అంతర్భాగమని చెప్పింది.

(b) శాంతియుత సమావేశ స్వేచ్ఛ

• పౌరులు “ఆయుధాలు లేకుండా, శాంతియుతంగా” సమావేశం కావచ్చు. ఈ రెండు షరతులు పాఠంలోనే ఉన్నాయి.
• దీనిపై పరిమితి కారణాలు రెండే: సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, పబ్లిక్ ఆర్డర్ (19(3)).

(c) సంఘాలు, యూనియన్లు, సహకార సంఘాలు

• రాజకీయ పార్టీలు, కార్మిక సంఘాలు, క్లబ్బులు వంటివి ఏర్పాటు చేసే స్వేచ్ఛ ఇది.
• “సహకార సంఘాలు” అనే మాటను 97వ సవరణ చట్టం, 2011 చేర్చింది. ఇది 8 ఫిబ్రవరి 2012 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• పరిమితి కారణాలు: సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, పబ్లిక్ ఆర్డర్, నైతికత (19(4)).

(d) సంచార స్వేచ్ఛ, (e) నివాస స్వేచ్ఛ

• (d) దేశ భూభాగం అంతటా స్వేచ్ఛగా తిరిగే హక్కు. (e) దేశంలో ఏ ప్రాంతంలోనైనా నివసించి స్థిరపడే హక్కు.
• రెండింటిపై ఒకే క్లాజు 19(5) పరిమితులు పెడుతుంది. కారణాలు: సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం, ఏదైనా షెడ్యూల్డ్ తెగ ప్రయోజనాల రక్షణ.
• గిరిజన ప్రాంతాల్లో బయటివారు స్థిరపడటాన్ని నియంత్రించే చట్టానికి ఈ రెండో కారణాన్ని ఆధారంగా చూపవచ్చు.

(g) వృత్తి, ఉద్యోగం, వ్యాపార స్వేచ్ఛ

• ఏ వృత్తినైనా చేపట్టే, ఏ ఉద్యోగం, వ్యాపారమైనా చేసే హక్కు ఇది. ఇంటర్నెట్ ద్వారా వ్యాపారం చేయడం కూడా 19(1)(g) కింద రక్షణ పొందుతుందని అనురాధ భసీన్ తీర్పు చెప్పింది.
• 19(6) సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం కోసం పరిమితులను అనుమతిస్తుంది. డాక్టర్, లాయర్ వంటి వృత్తులకు అర్హతలు నిర్ణయించే చట్టాలు కూడా దీని కిందే చెల్లుతాయి.
• రాజ్యం లేదా ప్రభుత్వ సంస్థ ఏదైనా వ్యాపారం, పరిశ్రమ, సేవను పౌరులను పూర్తిగా గానీ పాక్షికంగా గానీ మినహాయించి నడపవచ్చని కూడా 19(6) చెబుతుంది.

తొలగించిన 19(1)(f): ఆస్తి హక్కు

ఏం జరిగింది

• మొదట ఆర్టికల్ 19(1) లో (a) నుంచి (g) వరకు ఏడు స్వేచ్ఛలు ఉండేవి. (f) ఆస్తి సంపాదించడం, కలిగి ఉండటం, అమ్మడం గురించినది.
• 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978 (f) ని తొలగించింది. ఈ మార్పు 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. అందుకే ఇప్పుడు ఆరు స్వేచ్ఛలే ఉన్నాయి, కానీ అక్షరాలు (e) తర్వాత నేరుగా (g) కి వెళ్తాయి.

ఆస్తి ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది

• అదే సవరణ ఆర్టికల్ 300A చేర్చింది: “No person shall be deprived of his property save by authority of law.”
• అంటే ఆస్తి ఇప్పుడు పార్ట్ III లోని ప్రాథమిక హక్కు కాదు, 300A కింద రాజ్యాంగ హక్కు.

పరిమితుల చరిత్ర: 1950 నుంచి 1963 వరకు

మొదటి సవరణ ఎందుకు వచ్చింది

• రోమేష్ థాపర్ కేసులో మద్రాస్ ప్రజా భద్రతా నిర్వహణ చట్టం, 1949 లోని సెక్షన్ 9(1-A) కింద “క్రాస్ రోడ్స్” అనే వారపత్రిక పంపిణీని నిషేధించారు.
• అప్పటి 19(2) లో “పబ్లిక్ ఆర్డర్” అనే కారణం విడిగా లేదని, రాజ్య భద్రతను దెబ్బతీసే స్థాయి ప్రమాదం మాత్రమే వాక్ స్వేచ్ఛ పరిమితికి సరిపోతుందని కోర్టు చెప్పింది. సెక్షన్ చెల్లదని ప్రకటించి ఉత్తర్వును రద్దు చేసింది. జస్టిస్ ఫజల్ అలీ భిన్నాభిప్రాయం ఇచ్చారు.
• Scroll.in కథనం ప్రకారం జూన్ 1951 లో తాత్కాలిక పార్లమెంటు 19(2) లో మూడు కొత్త కారణాలు చేర్చింది: పబ్లిక్ ఆర్డర్, విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు, నేరానికి ప్రేరేపణ.
• రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ ప్రకారం మొదటి సవరణ చట్టం, 1951 క్లాజు (2) ని పూర్తిగా మార్చింది, అదీ పూర్వ ప్రభావంతో (retrospective effect).

పదహారో సవరణ

• 16వ సవరణ చట్టం, 1963 “భారత సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత” అనే కారణాన్ని క్లాజులు (2), (3), (4) లో చేర్చింది. ఇది 5 అక్టోబర్ 1963 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• అందుకే ఈ కారణం వాక్, సమావేశ, సంఘ స్వేచ్ఛలకు మాత్రమే ఉంది. సంచార, నివాస, వృత్తి స్వేచ్ఛల క్లాజుల్లో లేదు.

చర్చ, సమర్థన, ప్రేరేపణ: షేర్యా సింఘాల్ తీర్పు

• షేర్యా సింఘాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో 24 మార్చి 2015 న జస్టిస్ ఆర్.ఎఫ్. నారిమన్, జస్టిస్ జె. చలమేశ్వర్ ధర్మాసనం తీర్పు ఇచ్చింది.
• సమాచార సాంకేతిక చట్టం, 2000 లోని సెక్షన్ 66A ను (2009 సవరణతో చేర్చినది) 19(1)(a) కు విరుద్ధమని, 19(2) దాన్ని కాపాడదని చెప్పి రాజ్యాంగ విరుద్ధంగా ప్రకటించింది.
• కోర్టు మూడు భావనలను వేరు చేసింది: చర్చ, సమర్థన, ప్రేరేపణ. ఎంత ప్రజాదరణ లేని వాదనైనా చర్చించడం, సమర్థించడం 19(1)(a) కి గుండె వంటిదని చెప్పింది.
• మాటలు నేరానికి ప్రేరేపించే స్థాయికి చేరినప్పుడు మాత్రమే 19(2) రంగంలోకి వస్తుంది. సెక్షన్ 66A ఈ తేడా చూపలేదని కోర్టు చెప్పింది.

ఉదాహరణ: ఒక కేసును ఆర్టికల్ 19 తో ఎలా విశ్లేషించాలి

ఒక రాష్ట్రం ఒక జిల్లాలో ఇంటర్నెట్‌ను నిరవధికంగా నిలిపివేసిందని అనుకుందాం. అదే జిల్లాలో ఆన్‌లైన్‌లో వస్తువులు అమ్మే ఒక వ్యాపారి, ప్రభుత్వ విధానాన్ని విమర్శిస్తూ బ్లాగ్ రాసే ఒక విద్యార్థి కోర్టుకు వెళ్లారు. పరీక్షలో ఇలాంటి కేసు వస్తే నాలుగు అడుగుల్లో ఆలోచించాలి.

• స్వేచ్ఛ: విద్యార్థి బ్లాగ్ 19(1)(a) కిందకు, వ్యాపారి అమ్మకాలు 19(1)(g) కిందకు వస్తాయి. ఇంటర్నెట్ ద్వారా ఈ రెండూ రక్షణ పొందుతాయని అనురాధ భసీన్ తీర్పు చెప్పింది.
• క్లాజు: విద్యార్థి విషయంలో 19(2), వ్యాపారి విషయంలో 19(6) వర్తిస్తాయి.
• కారణం: ప్రభుత్వం పబ్లిక్ ఆర్డర్ చూపవచ్చు, అది 19(2) లో ఉంది. కానీ విద్యార్థి రాసింది విమర్శ, అంటే “చర్చ” మాత్రమే అయితే, షేర్యా సింఘాల్ ప్రకారం అది ప్రేరేపణ స్థాయికి చేరలేదు.
• సహేతుకత: శాశ్వతంగా పూర్తి నిషేధం విధించడాన్ని అంగీకరించలేమని అనురాధ భసీన్ తీర్పు చెప్పింది. కాబట్టి నిరవధిక నిలిపివేత “సహేతుక” పరీక్షలో నిలవడం కష్టం.

అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 19: 358, 359

ఆర్టికల్ 358

• యుద్ధం లేదా బయటి దురాక్రమణ కారణంగా ఎమర్జెన్సీ ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు ఆర్టికల్ 19 రాజ్యం చేసే చట్టాలను, తీసుకునే చర్యలను అడ్డుకోదు. దీనికి రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ఉత్తర్వు అవసరం లేదు.
• “యుద్ధం లేదా బయటి దురాక్రమణ” అనే మాటలను 44వ సవరణ, 1978 చేర్చింది. అంతకుముందు ఏ ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనైనా సరిపోయేది.
• 358(2) ప్రకారం ఆ చట్టంలో అది ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనకు సంబంధించినదని స్పష్టంగా చెప్పే ప్రకటన (రిసైటల్) ఉండాలి. అలాంటి ప్రకటన లేని చట్టానికి, అలాంటి చట్టం కింద కాకుండా తీసుకున్న చర్యకు ఈ మినహాయింపు వర్తించదు.
• ఎమర్జెన్సీ ముగియగానే అలా చేసిన చట్టం, ఆర్టికల్ 19 కు విరుద్ధమైనంత మేరకు, పనిచేయడం ఆగిపోతుంది.

ఆర్టికల్ 359

• ఇది రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా పనిచేస్తుంది. ఉత్తర్వులో పేర్కొన్న పార్ట్ III హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్స్ 20, 21 ను మాత్రం ఈ ఉత్తర్వుతో కూడా నిలిపివేయలేరు. ఎమర్జెన్సీ నిబంధనల పూర్తి వివరాలు అత్యవసర నిబంధనలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

సవరణల క్రమం ఒక్క చోట

సవరణ	సంవత్సరం	ఆర్టికల్ 19 పై ప్రభావం
మొదటి	1951	క్లాజు (2) మార్పు; పబ్లిక్ ఆర్డర్, విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు, నేరానికి ప్రేరేపణ చేరిక
16వ	1963	(2), (3), (4) లో సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత చేరిక
44వ	1978	19(1)(f) తొలగింపు; ఆర్టికల్ 300A చేరిక; 358 ను యుద్ధం, బయటి దురాక్రమణకు పరిమితం చేయడం
97వ	2011	19(1)(c) లో “సహకార సంఘాలు” చేరిక

ఇతర ముఖ్యమైన సవరణల కోసం ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు చూడండి.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• జత కూర్పు: “షెడ్యూల్డ్ తెగల రక్షణ కోసం ఏ స్వేచ్ఛపై పరిమితి పెట్టవచ్చు?” జవాబు (d), (e) మాత్రమే.
• సవరణలు: ఏ సవరణ ఏ కారణాన్ని చేర్చింది, (f) ఎప్పుడు పోయింది, సహకార సంఘాలు ఎప్పుడు చేరాయి.
• తీర్పులు: రోమేష్ థాపర్ (పంపిణీ స్వేచ్ఛ, 1950), షేర్యా సింఘాల్ (సెక్షన్ 66A, 2015), అనురాధ భసీన్ (ఇంటర్నెట్, 2020).
• అన్వయం: ఒక సన్నివేశం ఇచ్చి, ఏ క్లాజు కింద పరిమితి చెల్లుతుందో అడుగుతారు.

తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు

• ఆరా, ఏడా: ఇప్పుడు ఆరు స్వేచ్ఛలు. అక్షరాలు (a) నుంచి (g) వరకు ఉన్నా (f) తొలగించారు.
• సాయుధ సమావేశం: (b) “ఆయుధాలు లేకుండా” అనే షరతుతోనే వస్తుంది. ఆయుధాలతో సమావేశం హక్కు కాదు.
• పబ్లిక్ ఆర్డర్ ఎక్కడ: (2), (3), (4) లో ఉంది. (5), (6) లో లేదు. సంచార, నివాస, వృత్తి స్వేచ్ఛలకు “సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం” అనే విస్తృత కారణం ఉంది.
• నైతికత ఎక్కడ: (2) లో “మర్యాద లేదా నైతికత”, (4) లో “నైతికత” ఉన్నాయి. సమావేశ స్వేచ్ఛ క్లాజు (3) లో నైతికత లేదు.
• 358 vs 359: 358 కేవలం ఆర్టికల్ 19 గురించి, ఆటోమేటిక్‌గా పనిచేస్తుంది. 359 పార్ట్ III హక్కుల గురించి, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో పనిచేస్తుంది, 20, 21 ను మినహాయిస్తుంది.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

పరిమితి కారణాలను ఒకే జాబితాగా బట్టీ పట్టడం తప్పు. ఆర్టికల్ 19 మీద విద్యార్థులు మార్కులు పోగొట్టుకునేది అక్కడే. మొదటి పట్టికను స్వేచ్ఛ-క్లాజు-కారణం అనే మూడు నిలువు వరుసలుగా రాసుకుని, “ఈ కారణం ఏ స్వేచ్ఛకు లేదు” అని ప్రశ్నించుకుంటూ చదవండి. జత కూర్పు ప్రశ్నల్లో తప్పులు బాగా తగ్గుతాయి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, మూడు తీర్పుల మీద మాత్రమే ఆధారపడింది. “సహేతుకత” ను కోర్టులు ఎలా కొలుస్తాయో చెప్పే విస్తృత కేసు చట్టం ఇందులో లేదు. గ్రూప్-1 మెయిన్స్ వంటి వ్యాస రూప పరీక్షలకు ప్రామాణిక పాలిటీ పుస్తకం కూడా చదవాలి. మిగతా పాలిటీ వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగంలో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక రాష్ట్రం గిరిజన ప్రాంతాల్లో బయటి వ్యక్తులు స్థిరపడటాన్ని నియంత్రిస్తూ చట్టం చేసింది. “షెడ్యూల్డ్ తెగల ప్రయోజనాల రక్షణ” అనే కారణంతో రాజ్యాంగం పరిమితి పెట్టడానికి అనుమతించే స్వేచ్ఛ ఏది? (A) సంఘాలు, యూనియన్లు ఏర్పాటు చేసే స్వేచ్ఛ (B) శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ (C) దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించే, స్థిరపడే స్వేచ్ఛ (D) ఏ వృత్తి, వ్యాపారమైనా చేసే స్వేచ్ఛ

సమాధానం

(C) దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించే, స్థిరపడే స్వేచ్ఛ. ఆర్టికల్ 19(5) సంచార స్వేచ్ఛ (d), నివాస స్వేచ్ఛ (e) లపై రెండు కారణాలతో పరిమితులను అనుమతిస్తుంది: సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం, ఏదైనా షెడ్యూల్డ్ తెగ ప్రయోజనాల రక్షణ. ఈ రెండో కారణం ఆర్టికల్ 19 లో మరే క్లాజులోనూ లేదు. వృత్తి స్వేచ్ఛపై 19(6) సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాన్ని చూపుతుంది కానీ షెడ్యూల్డ్ తెగల రక్షణను ప్రస్తావించదు. సంఘ, సమావేశ స్వేచ్ఛల క్లాజుల్లో కూడా ఈ కారణం లేదు.

2. 1950 లో మద్రాస్ ప్రభుత్వం ఒక వారపత్రికను రాష్ట్రంలోకి రావడం, పంపిణీ కావడం నిషేధించింది. ఈ నిషేధాన్ని కొట్టివేస్తూ సుప్రీంకోర్టు చెప్పిన సూత్రం ఏది? (A) ప్రచురణ స్వేచ్ఛ లాగే పంపిణీ స్వేచ్ఛ కూడా భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భాగం (B) పత్రిక పంపిణీ ఒక వ్యాపారం కాబట్టి అది వృత్తి స్వేచ్ఛ కిందకే వస్తుంది (C) పబ్లిక్ ఆర్డర్ కారణంగా పెట్టే ఏ పరిమితినైనా కోర్టు అంగీకరిస్తుంది (D) పత్రికా స్వేచ్ఛ రాజ్యాంగంలో విడిగా రాసి ఉన్నందున దాన్ని అడ్డుకోలేరు

సమాధానం

(A) ప్రచురణ స్వేచ్ఛ లాగే పంపిణీ స్వేచ్ఛ కూడా భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భాగం. రోమేష్ థాపర్ కేసులో 26 మే 1950 నాటి తీర్పు భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భావాల ప్రచారం ఉందని, పంపిణీ స్వేచ్ఛ ప్రచురణ స్వేచ్ఛ అంతే అవసరమని చెప్పింది. అందుకే “క్రాస్ రోడ్స్” పత్రికపై నిషేధం 19(1)(a) ను ఉల్లంఘించిందని తేల్చింది. అప్పటి 19(2) లో పబ్లిక్ ఆర్డర్ అనే కారణం విడిగా లేదు కాబట్టి ఆ నిషేధాన్ని కాపాడలేకపోయింది. రాజ్యాంగ పాఠంలో “పత్రికా స్వేచ్ఛ” అని విడిగా లేదు, అది వాక్ స్వేచ్ఛలోనే భాగంగా రక్షణ పొందుతుంది.

3. వాక్ స్వేచ్ఛపై పరిమితి కారణంగా “పబ్లిక్ ఆర్డర్” ఆర్టికల్ 19(2) లో ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేరింది? (A) 16వ సవరణ చట్టం, 1963 (B) 44వ సవరణ చట్టం, 1978 (C) 97వ సవరణ చట్టం, 2011 (D) మొదటి సవరణ చట్టం, 1951

సమాధానం

(D) మొదటి సవరణ చట్టం, 1951. రోమేష్ థాపర్ వంటి కేసుల్లో పబ్లిక్ ఆర్డర్ 19(2) లో లేని కారణమని సుప్రీంకోర్టు చెప్పిన తర్వాత, మొదటి సవరణ క్లాజు (2) ను పూర్వ ప్రభావంతో మార్చింది. అదే సవరణతో విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు, నేరానికి ప్రేరేపణ అనే కారణాలు కూడా చేరాయి. 16వ సవరణ, 1963 చేర్చింది “సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత” అనే వేరే కారణాన్ని. 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును తొలగించింది, 97వ సవరణ సహకార సంఘాలను చేర్చింది.

4. ఆర్టికల్ 19 ప్రకారం వాక్, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛపై పరిమితి పెట్టడానికి ఉపయోగపడే, కానీ శాంతియుత సమావేశ స్వేచ్ఛపై పరిమితికి ఉపయోగపడని కారణం ఏది? (A) పబ్లిక్ ఆర్డర్ (B) పరువు నష్టం (C) భారత సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత (D) సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం

సమాధానం

(B) పరువు నష్టం. 19(2) వాక్ స్వేచ్ఛపై ఎనిమిది రకాల కారణాలు చూపుతుంది, వాటిలో కోర్టు ధిక్కారం, పరువు నష్టం, నేరానికి ప్రేరేపణ కూడా ఉన్నాయి. సమావేశ స్వేచ్ఛ కోసం ఉన్న 19(3) లో కేవలం సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, పబ్లిక్ ఆర్డర్ మాత్రమే ఉన్నాయి. కాబట్టి పబ్లిక్ ఆర్డర్, సార్వభౌమత్వం రెండు స్వేచ్ఛలకూ ఉమ్మడి. సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం అనేది సంచార, నివాస, వృత్తి స్వేచ్ఛల క్లాజుల్లో ఉంది, వాక్ స్వేచ్ఛ క్లాజులో లేదు.

5. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978 తర్వాత ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగంలో ఏ రూపంలో ఉంది? (A) 19(1)(f) కింద, 19(5) పరిమితులతో ప్రాథమిక హక్కుగా (B) ఆదేశిక సూత్రాల్లో ఒక సూత్రంగా (C) చట్టం ద్వారా తప్ప ఆస్తి తీసుకోకూడదనే ఆర్టికల్ 300A గా (D) వృత్తి, వ్యాపార స్వేచ్ఛ అయిన 19(1)(g) లో భాగంగా

సమాధానం

(C) చట్టం ద్వారా తప్ప ఆస్తి తీసుకోకూడదనే ఆర్టికల్ 300A గా. 44వ సవరణ 19(1)(f) ను తొలగించి, అదే సమయంలో ఆర్టికల్ 300A చేర్చింది. ఈ రెండు మార్పులూ 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి. 300A చట్టం ద్వారా తప్ప ఎవరి ఆస్తినీ తీసుకోకూడదని మాత్రమే చెబుతుంది, కాబట్టి ఆస్తి ఇప్పుడు ప్రాథమిక హక్కు కాదు, రాజ్యాంగ హక్కు. 19(1)(f) అనే రూపం సవరణకు ముందు ఉన్న స్థితి, ఇప్పుడు ఆ సబ్-క్లాజు ఖాళీగా ఉంది.

6. యుద్ధం కారణంగా జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉంది. ఆ కాలంలో ఆర్టికల్ 19 అడ్డు లేకుండా ఒక చట్టం చేయాలంటే, ఆర్టికల్ 358(2) ప్రకారం ఆ చట్టంలో తప్పనిసరిగా ఏముండాలి? (A) రాష్ట్రపతి జారీ చేసిన ప్రత్యేక ఉత్తర్వు (B) పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదం (C) సుప్రీంకోర్టు ముందస్తు అనుమతి (D) ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనకు సంబంధించిన చట్టమని చెప్పే ప్రకటన

సమాధానం

(D) ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనకు సంబంధించిన చట్టమని చెప్పే ప్రకటన. 358(2) ప్రకారం, ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనకు సంబంధించిన చట్టమని స్పష్టంగా చెప్పే రిసైటల్ లేని చట్టానికి 358(1) మినహాయింపు వర్తించదు. అలాంటి చట్టం కింద కాకుండా తీసుకునే కార్యనిర్వాహక చర్యకు కూడా వర్తించదు. ఆర్టికల్ 358 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు లేకుండానే పనిచేస్తుంది, ఉత్తర్వు అవసరమయ్యేది ఆర్టికల్ 359 కి. ఈ షరతును 44వ సవరణ చేర్చింది.

7. ఎమర్జెన్సీ కాలంలో ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా కూడా కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయలేని ఆర్టికల్స్ ఏవి? (A) ఆర్టికల్స్ 20, 21 (B) ఆర్టికల్స్ 19, 21 (C) ఆర్టికల్స్ 19, 20 (D) ఆర్టికల్స్ 21, 300A

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్స్ 20, 21. ఆర్టికల్ 359(1) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులో పేర్కొన్న పార్ట్ III హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయడానికి అనుమతిస్తుంది, కానీ “ఆర్టికల్స్ 20, 21 తప్ప” అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 19 ఈ మినహాయింపులో లేదు, అది 358 కింద యుద్ధం లేదా బయటి దురాక్రమణ ఎమర్జెన్సీలో ఆటోమేటిక్‌గానే రాజ్యాన్ని అడ్డుకోవడం ఆపుతుంది. ఆర్టికల్ 300A పార్ట్ III లో లేదు, కాబట్టి 359 దానికి సంబంధించినది కాదు. ఆర్టికల్ 20 నేరాలకు శిక్షల రక్షణ, 21 జీవన, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ.

8. షేర్యా సింఘాల్ కేసు (2015) తీర్పు ప్రకారం, ఒక పౌరుడి మాటలపై 19(2) కింద రాజ్యం ఎప్పుడు పరిమితి పెట్టవచ్చు? (A) ఒక వివాదాస్పద అంశాన్ని బహిరంగంగా చర్చించినప్పుడు (B) ప్రజాదరణ లేని వాదనను బలంగా సమర్థించినప్పుడు (C) మాటలు నేరానికి ప్రేరేపించే స్థాయికి చేరినప్పుడు (D) ఇతరులకు చికాకు కలిగించేలా సందేశం పంపినప్పుడు

సమాధానం

(C) మాటలు నేరానికి ప్రేరేపించే స్థాయికి చేరినప్పుడు. షేర్యా సింఘాల్ తీర్పు చర్చ, సమర్థన, ప్రేరేపణ అనే మూడు భావనలను వేరు చేసింది. ఎంత ప్రజాదరణ లేని వాదననైనా చర్చించడం, సమర్థించడం 19(1)(a) కి గుండె వంటిదని, ప్రేరేపణ స్థాయికి చేరినప్పుడే 19(2) రంగంలోకి వస్తుందని చెప్పింది. చికాకు కలిగించే సందేశాలను శిక్షించిన సెక్షన్ 66A ఈ తేడాను చూపలేదని కూడా కోర్టు చెప్పింది. కాబట్టి (A), (B) రక్షణ పొందే మాటలు, (D) 19(2) లోని ఏ కారణం కిందకూ రాదు.

9. ఇంటర్నెట్ ద్వారా వ్యాపారం చేసే హక్కు ఆర్టికల్ 19 లోని ఏ సబ్-క్లాజు కింద రాజ్యాంగ రక్షణ పొందుతుందని అనురాధ భసీన్ కేసు (2020) తీర్పు చెప్పింది? (A) 19(1)(a) (B) 19(1)(g) (C) 19(1)(d) (D) 19(1)(c)

సమాధానం

(B) 19(1)(g). అనురాధ భసీన్ తీర్పు రెండు వేర్వేరు విషయాలు చెప్పింది: ఇంటర్నెట్ ద్వారా భావ ప్రకటన 19(1)(a) లో అంతర్భాగం, ఇంటర్నెట్ ద్వారా వ్యాపారం 19(1)(g) కింద రక్షణ పొందుతుంది. ప్రశ్న వ్యాపారం గురించి కాబట్టి జవాబు 19(1)(g). 19(1)(a) ఇదే తీర్పులో కనిపించినా అది భావ ప్రకటనకు సంబంధించినది. అందువల్ల ఈ హక్కుపై పరిమితి కూడా 19(6) లోని సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం కోణంలో చూడాలి.

10. ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ కొన్ని మార్గాల్లో ప్రైవేటు ఆపరేటర్లను పూర్తిగా మినహాయించి బస్సు సేవలు నడపాలని చట్టం చేసింది. ఆర్టికల్ 19 ప్రకారం ఈ చట్టం స్థితి ఏమిటి? (A) 19(6) రాజ్యం లేదా ప్రభుత్వ సంస్థ పౌరులను మినహాయించి వ్యాపారం నడపడాన్ని అనుమతిస్తుంది కాబట్టి చెల్లుతుంది (B) 19(1)(g) వ్యాపార స్వేచ్ఛ ఇస్తుంది కాబట్టి పూర్తి మినహాయింపు ఎప్పుడూ చెల్లదు (C) 19(5) లోని సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనం కారణంతో మాత్రమే చెల్లుతుంది (D) పాక్షిక మినహాయింపు చెల్లుతుంది, పూర్తి మినహాయింపు మాత్రం చెల్లదు

సమాధానం

(A) 19(6) రాజ్యం లేదా ప్రభుత్వ సంస్థ పౌరులను మినహాయించి వ్యాపారం నడపడాన్ని అనుమతిస్తుంది కాబట్టి చెల్లుతుంది. 19(6) లోని రెండో భాగం రాజ్యం గానీ, రాజ్యం యాజమాన్యంలోని లేదా నియంత్రణలోని సంస్థ గానీ ఏదైనా వ్యాపారం, పరిశ్రమ, సేవను నడపడానికి సంబంధించిన చట్టాన్ని 19(1)(g) అడ్డుకోదని చెబుతుంది. పౌరులను “పూర్తిగా గానీ పాక్షికంగా గానీ” మినహాయించవచ్చని పాఠమే చెబుతుంది, కాబట్టి (D) తప్పు. 19(5) సంచార, నివాస స్వేచ్ఛలకు సంబంధించిన క్లాజు, వృత్తి స్వేచ్ఛకు కాదు. ఈ నిబంధన రాజ్యం ప్రజా సేవలను గుత్తాధిపత్యంగా నడపడానికి రాజ్యాంగ ఆధారం ఇస్తుంది.

11. భారత పౌరుడు కాని ఒక విదేశీ విద్యార్థి ఆర్టికల్ 19(1)(b) కింద శాంతియుత సమావేశ హక్కును కోర్టులో కోరాడు. ఆర్టికల్ 19 పాఠం ప్రకారం సరైన స్థితి ఏది? (A) శాంతియుతంగా, ఆయుధాలు లేకుండా ఉంటే ఎవరైనా ఈ హక్కు కోరవచ్చు (B) భారతదేశంలో చట్టబద్ధంగా నివసిస్తున్న ఏ వ్యక్తికైనా ఈ హక్కు ఉంటుంది (C) పబ్లిక్ ఆర్డర్‌కు భంగం లేనంతవరకు విదేశీయులకూ ఈ హక్కు ఉంటుంది (D) ఆర్టికల్ 19 స్వేచ్ఛలు పౌరులకు మాత్రమే, కాబట్టి ఈ హక్కు కోరలేడు

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 19 స్వేచ్ఛలు పౌరులకు మాత్రమే, కాబట్టి ఈ హక్కు కోరలేడు. ఆర్టికల్ 19(1) “All citizens shall have the right” అనే మాటలతో మొదలవుతుంది. అంటే ఈ ఆరు స్వేచ్ఛలు భారత పౌరులకే వర్తిస్తాయి. “శాంతియుతంగా, ఆయుధాలు లేకుండా” అనేది సమావేశ హక్కుకు ఉన్న షరతు మాత్రమే, హక్కు ఎవరికి ఉందో అది చెప్పదు. పబ్లిక్ ఆర్డర్ అనేది పౌరుడి హక్కుపై పరిమితి కారణం, విదేశీయుడికి హక్కు ఇచ్చే ఆధారం కాదు.

FAQ

ఆర్టికల్ 19 లో ఉన్న ఆరు స్వేచ్ఛలు ఏవి?

19(1)(a) వాక్, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ; (b) ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ; (c) సంఘాలు, యూనియన్లు, సహకార సంఘాలు ఏర్పాటు చేసే స్వేచ్ఛ; (d) దేశమంతటా స్వేచ్ఛగా సంచరించే స్వేచ్ఛ; (e) దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించే, స్థిరపడే స్వేచ్ఛ; (g) ఏ వృత్తి, ఉద్యోగం, వ్యాపారమైనా చేసే స్వేచ్ఛ.

ఆర్టికల్ 19 విదేశీయులకు వర్తిస్తుందా?

వర్తించదు. ఆర్టికల్ 19(1) “All citizens shall have the right” అని మొదలవుతుంది. కాబట్టి ఈ ఆరు స్వేచ్ఛలు భారత పౌరులకు మాత్రమే లభిస్తాయి.

19(1)(f) ఎందుకు కనిపించదు?

19(1)(f) ఆస్తి హక్కు. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978 దాన్ని తొలగించింది, ఈ మార్పు 20 జూన్ 1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. అదే సవరణ ఆర్టికల్ 300A చేర్చింది. చట్టం ద్వారా తప్ప ఎవరి ఆస్తినీ తీసుకోకూడదని అది చెబుతుంది.

అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 19 ఏమవుతుంది?

యుద్ధం లేదా బయటి దురాక్రమణ కారణంగా ఎమర్జెన్సీ ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు ఆర్టికల్ 358 ప్రకారం ఆర్టికల్ 19 రాజ్యం చేసే చట్టాలను, చర్యలను అడ్డుకోదు. ప్రకటన ముగియగానే అలా చేసిన చట్టం ఆర్టికల్ 19 కు విరుద్ధమైనంత మేరకు పనిచేయడం ఆగిపోతుంది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1 May 2024), Legislative Department
• Romesh Thappar vs The State of Madras, 26 May 1950 (Indian Kanoon)
• Shreya Singhal vs Union of India, 24 March 2015 (Indian Kanoon)
• Anuradha Bhasin vs Union of India, 10 January 2020 (Indian Kanoon)
• Scroll.in: Freedom of expression was once wide-ranging in India. Then Jawaharlal Nehru asked for changes