ఆర్టికల్ 15: వివక్ష నిషేధం గురించి పరీక్షలకు కావాల్సిన పూర్తి వివరణ
Nookesh Karri ·· 13 min read
ఆర్టికల్ 15 మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం అనే ఐదు ఆధారాల్లో ఏదో ఒకదాని వల్ల “మాత్రమే” రాజ్యం ఏ పౌరుడిపైనా వివక్ష చూపకుండా నిషేధిస్తుంది. దుకాణాలు, హోటళ్లు, బహిరంగ ప్రదేశాల వాడకంలో కూడా ఈ ఆధారాలపై ఆంక్షలు పెట్టకూడదని చెబుతుంది. అదే సమయంలో మహిళలు, పిల్లలు, వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీలు, ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేసే అధికారాన్ని రాజ్యానికి ఇస్తుంది.
క్లాజుల పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, కేసుల వివరాలను సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల పాఠాలు, సుప్రీంకోర్టు అబ్జర్వర్ నుంచి తీసుకున్నాను. మొత్తం ప్రాథమిక హక్కుల చిత్రం కోసం భారత రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.
ఒక్క చూపులో
| క్లాజు | ఏం చెబుతుంది | ఎలా వచ్చింది |
|---|---|---|
| 15(1) | మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా రాజ్యం వివక్ష చూపకూడదు | మూల రాజ్యాంగం |
| 15(2) | దుకాణాలు, హోటళ్లు, బావులు, రోడ్లు వంటి వాటి వాడకంలో ఆంక్షలు ఉండకూడదు | మూల రాజ్యాంగం |
| 15(3) | మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు | మూల రాజ్యాంగం |
| 15(4) | సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు | మొదటి సవరణ, 1951 |
| 15(5) | ప్రైవేట్ సంస్థలతో సహా విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో ఈ వర్గాలకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు | 93వ సవరణ, 2005 |
| 15(6) | ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు, ప్రవేశాల్లో గరిష్ఠంగా 10 శాతం | 103వ సవరణ, 2019 |
ఆర్టికల్ 15(1): రాజ్యంపై నిషేధం
ఏం చెబుతుంది
- “రాజ్యం ఏ పౌరుడిపైనా కేవలం మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం లేదా వీటిలో ఏదైనా కారణంగా వివక్ష చూపకూడదు” అని 15(1) చెబుతుంది.
- ఇక్కడ “రాజ్యం” అంటే ఆర్టికల్ 12 లో చెప్పినట్టు కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలు, ఇతర అధికార సంస్థలు.
“మాత్రమే” అనే పదం ఎందుకు ముఖ్యం
- రాజ్యాంగ పాఠంలో “on grounds only of” అని ఉంది. అంటే ఈ ఐదు ఆధారాల్లో ఒకదాని వల్లే వివక్ష చూపడం నిషిద్ధం.
పౌరులకే వర్తిస్తుంది
- ఆర్టికల్ 14 “ఏ వ్యక్తికీ” సమానత్వాన్ని నిరాకరించకూడదని చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 15 మాత్రం “పౌరుడు” అనే పదం వాడుతుంది.
- కాబట్టి విదేశీయుడు ఆర్టికల్ 15 ను ఆశ్రయించలేడు. అతనికి ఆర్టికల్ 14 రక్షణ మాత్రం ఉంటుంది.
ఆర్టికల్ 15(2): ప్రైవేట్ వ్యక్తులకూ వర్తించే క్లాజు
రెండు రకాల ప్రదేశాలు
- (a) దుకాణాలు, పబ్లిక్ రెస్టారెంట్లు, హోటళ్లు, బహిరంగ వినోద స్థలాల్లోకి ప్రవేశం.
- (b) పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా ప్రభుత్వ నిధులతో నిర్వహించే, లేదా ప్రజల వాడకానికి అంకితం చేసిన బావులు, చెరువులు, స్నాన ఘాట్లు, రోడ్లు, ప్రజా విహార స్థలాల వాడకం.
ఎందుకు ప్రత్యేకం
- 15(1) “రాజ్యం వివక్ష చూపకూడదు” అని చెబితే, 15(2) “ఏ పౌరుడూ ఆంక్షలకు గురికాకూడదు” అని చెబుతుంది. ఇక్కడ ఆంక్ష పెట్టేది ఎవరన్నది పేర్కొనలేదు.
- అందుకే ఒక ప్రైవేట్ హోటల్ యజమాని ఒకరి మతం కారణంగా లోపలికి రానివ్వకపోతే అది 15(2) కిందకు వస్తుంది. పరీక్షల్లో “రాజ్యానికి మాత్రమే కాకుండా ప్రైవేట్ వ్యక్తులకూ వర్తించే క్లాజు ఏది?” అని ఈ తేడానే అడుగుతారు.
- 15(2)(b) లో పాక్షికంగా ప్రభుత్వ నిధులు అందే బావులు, చెరువులు కూడా వస్తాయి. ప్రభుత్వ నిధులు అందకపోయినా ప్రజల వాడకానికి అంకితమైనవి కూడా వస్తాయి.
ఆర్టికల్ 15(3): మహిళలు, పిల్లలు
- “ఈ ఆర్టికల్‌లోని ఏదీ మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయకుండా రాజ్యాన్ని అడ్డుకోదు” అని 15(3) చెబుతుంది.
- లింగ వివక్ష నిషిద్ధమే, కానీ మహిళలకు అనుకూలంగా చేసే ఏర్పాటు ఆ నిషేధం కిందకు రాదు. ఈ క్లాజు మూల రాజ్యాంగంలోనే ఉంది.
ఆర్టికల్ 15(4): చంపకం దొరైరాజన్ కేసు, మొదటి సవరణ
కేసు నేపథ్యం
- మద్రాసు ప్రభుత్వం “కమ్యూనల్ జీవో” ద్వారా వైద్య, ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల సీట్లను వివిధ వర్గాల వారీగా కేటాయించింది.
- మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ కేసులో ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం 9 ఏప్రిల్ 1951 న తీర్పు ఇచ్చింది.
కోర్టు ఏం చెప్పింది
- కమ్యూనల్ జీవో ఆర్టికల్ 29(2) ను స్పష్టంగా ఉల్లంఘిస్తోందని, ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం అది చెల్లదని కోర్టు ప్రకటించింది.
- ఆర్టికల్ 14, 15 ల ప్రభావాన్ని పరిశీలించాల్సిన అవసరం లేదని కోర్టు స్పష్టంగా చెప్పింది. తీర్పు పాఠం 29(2) పైనే ఆధారపడింది.
- ఆర్టికల్ 46 (ఆదేశిక సూత్రం) పార్ట్ III లోని నిబంధనలను అధిగమించలేదని, ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి నడవాలని కోర్టు చెప్పింది.
సవరణ
- ఈ తీర్పు తర్వాత పార్లమెంటు మొదటి సవరణ చట్టం 1951 ద్వారా 15(4) చేర్చింది. ఇది 18 జూన్ 1951 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
- 15(4) ప్రకారం “ఈ ఆర్టికల్ గానీ, ఆర్టికల్ 29(2) గానీ” సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీల అభ్యున్నతి కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయకుండా రాజ్యాన్ని అడ్డుకోవు. 29(2) పేరు ఇందులో నేరుగా ఉండటానికి కారణం చంపకం కేసే.
- ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక హక్కుల సంబంధం గురించి ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల తేడా వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.
ఆర్టికల్ 15(5): విద్యాసంస్థల ప్రవేశాలు
ఏం చెబుతుంది
- సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీల కోసం విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో రాజ్యం “చట్టం ద్వారా” ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు.
- ఇది ప్రభుత్వ సహాయం పొందే, పొందని ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలకూ వర్తిస్తుంది. ఆర్టికల్ 30(1) లో చెప్పిన మైనారిటీ విద్యాసంస్థలకు మాత్రం వర్తించదు.
- ఈ క్లాజు ఆర్టికల్ 19(1)(g) (వృత్తి, వ్యాపార స్వేచ్ఛ) కూడా అడ్డు రాదని చెబుతుంది.
- దీన్ని 93వ సవరణ చట్టం 2005 చేర్చింది. ఇది 20 జనవరి 2006 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
కోర్టులో ఎలా నిలిచింది
- అశోక కుమార్ ఠాకూర్ కేసులో (2008) రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 15(5) ను ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ సంస్థల వరకు చెల్లుబాటు అని తేల్చింది. ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ సంస్థల ప్రశ్నను తెరిచి ఉంచింది.
- ఆ ప్రశ్నను ప్రమతి ఎడ్యుకేషనల్ అండ్ కల్చరల్ ట్రస్ట్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం 6 మే 2014 న పరిష్కరించింది. 93వ సవరణ రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపాన్ని మార్చదని, చెల్లుబాటు అవుతుందని చెప్పింది.
- అదే తీర్పు విద్యా హక్కు చట్టం 2009 ను ఆర్టికల్ 30(1) కిందకు వచ్చే మైనారిటీ పాఠశాలలకు (ఎయిడెడ్ అయినా, అన్‌ఎయిడెడ్ అయినా) వర్తింపజేయడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని చెప్పింది. ఆ చట్టం సెక్షన్ల కోసం విద్యా హక్కు చట్టం 2009 ముఖ్యమైన సెక్షన్లు చూడండి.
ఆర్టికల్ 15(6): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలు (EWS)
ఏం చెబుతుంది
- 15(4), 15(5) లో చెప్పిన వర్గాలు కాకుండా మిగతా పౌరుల్లో ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల అభ్యున్నతి కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు.
- విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో రిజర్వేషన్ అయితే అది ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా ఉంటుంది. ప్రతి కేటగిరీలోని మొత్తం సీట్లలో గరిష్ఠంగా 10 శాతానికి లోబడి ఉంటుంది.
- ఇక్కడ కూడా ఆర్టికల్ 30(1) మైనారిటీ విద్యాసంస్థలను మినహాయించారు.
- ఆర్టికల్ 15, 16 ల కోసం “ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలు” అంటే కుటుంబ ఆదాయం, ఇతర ఆర్థిక ప్రతికూలత సూచికల ఆధారంగా రాజ్యం ఎప్పటికప్పుడు నోటిఫై చేసే వర్గాలు అని వివరణ చెబుతుంది.
సవరణ, కేసు
- 103వ సవరణ చట్టం 2019 ఆర్టికల్ 15(6) తో పాటు ఉద్యోగాల కోసం ఆర్టికల్ 16(6) కూడా చేర్చింది. రాజ్యాంగ పాఠం ప్రకారం ఇది 14 జనవరి 2019 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
- సుప్రీంకోర్టు అబ్జర్వర్ ప్రకారం పార్లమెంటు దీన్ని 9 జనవరి 2019 న ఆమోదించింది, 12 జనవరి 2019 న రాష్ట్రపతి ఆమోదం, గెజిట్ ప్రచురణ జరిగాయి.
- జన్‌హిత్ అభియాన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో 7 నవంబర్ 2022 న సుప్రీంకోర్టు 3-2 మెజారిటీతో ఈ సవరణను సమర్థించింది. జస్టిస్ దినేష్ మహేశ్వరి, జస్టిస్ బేలా ఎం. త్రివేది, జస్టిస్ జె.బి. పార్దీవాలా మెజారిటీలో ఉన్నారు. జస్టిస్ ఎస్. రవీంద్ర భట్ భిన్నాభిప్రాయం రాయగా, సీజేఐ యు.యు. లలిత్ ఆయనతో ఏకీభవించారు.
- ఆర్టికల్ 15 సవరణల క్రమం మొత్తం ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు జాబితాలో కూడా కనిపిస్తుంది.
పోలిక: 14, 15, 16, 17, 29(2)
| ఆర్టికల్ | ఎవరికి | ఏ ఆధారాలు | ఏ రంగం |
|---|---|---|---|
| 14 | ఏ వ్యక్తికైనా | ఆధారాల జాబితా లేదు; చట్టం ముందు సమానత్వం | చట్టాలు, ప్రభుత్వ చర్యలు అన్నీ |
| 15(1) | పౌరులకు | మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం | రాజ్యం చేసే ఏ వివక్ష అయినా |
| 16(2) | పౌరులకు | మతం, జాతి, కులం, లింగం, వంశం, జన్మస్థలం, నివాసం | రాజ్యం కింద ఉద్యోగాలు |
| 17 | అందరికీ | అంటరానితనం | ఏ రూపంలోనైనా ఆచరణ నిషిద్ధం, శిక్షార్హ నేరం |
| 29(2) | పౌరులకు | మతం, జాతి, కులం, భాష | ప్రభుత్వ లేదా ప్రభుత్వ సహాయం పొందే విద్యాసంస్థల ప్రవేశం |
ఈ పట్టికలో మూడు తేడాలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి. 16(2) లో “వంశం”, “నివాసం” అదనంగా ఉంటాయి, 15(1) లో అవి లేవు. 29(2) లో “భాష” ఉంటుంది కానీ “లింగం”, “జన్మస్థలం” లేవు. ఆర్టికల్ 17 ఒక్కటే అంటరానితనాన్ని రద్దు చేసి, దాని ఆచరణను చట్టప్రకారం శిక్షార్హమైన నేరంగా ప్రకటిస్తుంది.
ఒక కళాశాల ఉదాహరణ
ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కళాశాలలో మూడు నిర్ణయాలు ఉన్నాయనుకుందాం.
- మహిళల కోసం ప్రత్యేక హాస్టల్: ఇది లింగం ఆధారంగా చేసిన ఏర్పాటు. అయినా మహిళలకు అనుకూలంగా ఉంది కాబట్టి 15(3) దీన్ని కాపాడుతుంది.
- ఎస్సీ, ఎస్టీ, వెనుకబడిన తరగతుల విద్యార్థులకు సీట్లలో రిజర్వేషన్: ఇది 15(4), 15(5) కిందకు వస్తుంది. 29(2) అడ్డు రాదని 15(4) స్పష్టంగా చెబుతుంది.
- “ఈ జిల్లాలో పుట్టినవారికే ప్రవేశం” అనే నిబంధన: ఇది కేవలం జన్మస్థలం ఆధారంగా చేసే వివక్ష. 15(1) దీన్ని నిషేధిస్తుంది.
అదే కళాశాల క్యాంటీన్‌ను ఒక ప్రైవేట్ కాంట్రాక్టర్ నడుపుతూ ఒక విద్యార్థిని మతం కారణంగా లోపలికి రానివ్వకపోతే, అది పబ్లిక్ రెస్టారెంట్‌లోకి ప్రవేశానికి సంబంధించిన 15(2)(a) కిందకు వస్తుంది.
పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు
- ఆధారాల జాబితా: “ఆర్టికల్ 15 లో లేని ఆధారం ఏది?” అనే రూపంలో వంశం, నివాసం, భాష వంటి వాటిని ఆప్షన్లుగా ఇస్తారు.
- క్లాజు, సవరణ జత: 15(4) మొదటి సవరణ (1951), 15(5) 93వ సవరణ (2005), 15(6) 103వ సవరణ (2019) అనే జతలను గుర్తుపెట్టుకోవాలి.
- కేసు, ఫలితం: చంపకం దొరైరాజన్ నుంచి మొదటి సవరణ, అశోక కుమార్ ఠాకూర్ నుంచి ప్రమతి వరకు, జన్‌హిత్ అభియాన్ తీర్పు.
- సన్నివేశ ప్రశ్నలు: ప్రైవేట్ హోటల్, ప్రభుత్వ ఉద్యోగం, ప్రభుత్వ కళాశాల ప్రవేశం వంటి సందర్భం ఇచ్చి ఏ ఆర్టికల్ వర్తిస్తుందో అడుగుతారు. ఉద్యోగం అయితే 16, ప్రవేశం అయితే 15 లేదా 29(2) అని విడదీసి ఆలోచించాలి.
మరిన్ని ఆర్టికల్స్ ఒకే చోట కావాలంటే పాలిటీ విభాగం చూడండి.
తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు
- చంపకం కేసు ఏ ఆర్టికల్ మీద: 29(2) మీద, 15(1) మీద కాదు.
- 15(4), 16(4) ఒకటి కాదు: 15(4) ప్రత్యేక ఏర్పాట్ల గురించి, 16(4) ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్ గురించి.
- 15(5) లో మినహాయింపు: మినహాయింపు ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ సంస్థలకు కాదు, ఆర్టికల్ 30(1) మైనారిటీ సంస్థలకు మాత్రమే.
- EWS లో ఎవరు ఉండరు: 15(4), 15(5) లో చెప్పిన వర్గాలు 15(6) పరిధిలోకి రావు.
- 103వ సవరణ తేదీలు: 12 జనవరి 2019 గెజిట్ ప్రచురణ, 14 జనవరి 2019 అమలు తేదీ. ప్రశ్నలో “అమల్లోకి వచ్చిన తేదీ” అని ఉంటే రాజ్యాంగ పాఠంలోని 14 జనవరి 2019 సరైనది.
నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి
నా అభిప్రాయం: ఆర్టికల్ 15 ను ఆరు క్లాజులుగా బట్టీ పట్టకండి. “ఒక నిషేధం, ఒక విస్తరణ, నాలుగు మినహాయింపులు” అని చదవండి. 15(1) నిషేధం, 15(2) దాన్ని ప్రైవేట్ ప్రదేశాలకు విస్తరిస్తుంది, 15(3) నుంచి 15(6) వరకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లకు దారి ఇస్తాయి. ప్రతి మినహాయింపు పక్కన దాని సవరణ, కేసు రాసుకోండి.
ఒక పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, మూడు తీర్పుల సారాంశాల మీద ఆధారపడింది. జన్‌హిత్ అభియాన్ తీర్పులో మెజారిటీ, మైనారిటీ న్యాయమూర్తుల కారణాలు ఇక్కడ లేవు. ఆ వాదనల మీద మెయిన్స్ ప్రశ్నకు సిద్ధమవుతుంటే పూర్తి తీర్పు చదవాల్సిందే.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ఒక ప్రైవేట్ రెస్టారెంట్ యజమాని ఒక భారత పౌరుడిని అతని మతం కారణంగా లోపలికి రానివ్వలేదు. ఈ సందర్భానికి నేరుగా వర్తించే రాజ్యాంగ నిబంధన ఏది? (A) ఆర్టికల్ 15(1) (B) ఆర్టికల్ 15(2) (C) ఆర్టికల్ 14 (D) ఆర్టికల్ 29(2)
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 15(2). 15(2) దుకాణాలు, పబ్లిక్ రెస్టారెంట్లు, హోటళ్లు, బహిరంగ వినోద స్థలాల్లోకి ప్రవేశం విషయంలో మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా ఏ పౌరుడూ ఆంక్షలకు గురికాకూడదని చెబుతుంది. ఆంక్ష పెట్టేది ఎవరన్నది ఈ క్లాజు పేర్కొనలేదు కాబట్టి ప్రైవేట్ యజమాని చర్య కూడా దీని కిందకు వస్తుంది. 15(1) మాత్రం “రాజ్యం వివక్ష చూపకూడదు” అని రాజ్యాన్నే కట్టడి చేస్తుంది, కాబట్టి ప్రైవేట్ వ్యక్తి చర్యకు అది నేరుగా వర్తించదు. 29(2) ప్రభుత్వ లేదా ప్రభుత్వ సహాయం పొందే విద్యాసంస్థల ప్రవేశానికే పరిమితం.
- మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ (1951) కేసులో కమ్యూనల్ జీవో చెల్లదని సుప్రీంకోర్టు ఏ ఆర్టికల్ ఉల్లంఘన ఆధారంగా ప్రకటించింది? (A) ఆర్టికల్ 15(1) (B) ఆర్టికల్ 16(4) (C) ఆర్టికల్ 29(2) (D) ఆర్టికల్ 46
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 29(2). వైద్య, ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల సీట్లను వర్గాల వారీగా కేటాయించిన కమ్యూనల్ జీవో ఆర్టికల్ 29(2) ను స్పష్టంగా ఉల్లంఘిస్తోందని, ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం చెల్లదని కోర్టు ప్రకటించింది. ఆర్టికల్ 14, 15 ల ప్రభావాన్ని పరిశీలించాల్సిన అవసరం లేదని తీర్పే స్పష్టంగా చెప్పింది, కాబట్టి 15(1) అనేది తరచుగా చేసే పొరపాటు సమాధానం. ఆర్టికల్ 46 ను ప్రభుత్వం తన వాదనకు ఆధారంగా చూపింది, కానీ ఆదేశిక సూత్రం పార్ట్ III ని అధిగమించలేదని కోర్టు తిరస్కరించింది. అందుకే తర్వాత వచ్చిన 15(4) లో 29(2) పేరు నేరుగా చేర్చారు.
- ఆర్టికల్ 15(4) ను రాజ్యాంగంలో చేర్చడానికి నేరుగా దారి తీసిన పరిణామం ఏది? (A) చంపకం దొరైరాజన్ కేసు తీర్పు (B) అశోక కుమార్ ఠాకూర్ కేసు తీర్పు (C) ప్రమతి ట్రస్ట్ కేసు తీర్పు (D) జన్‌హిత్ అభియాన్ కేసు తీర్పు
సమాధానం
(A) చంపకం దొరైరాజన్ కేసు తీర్పు. 9 ఏప్రిల్ 1951 న వచ్చిన ఈ తీర్పు మద్రాసు ప్రభుత్వ కమ్యూనల్ జీవోను కొట్టివేసింది, దాంతో వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రవేశాల్లో ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేసే మార్గం మూసుకుపోయింది. దాన్ని తెరవడానికి పార్లమెంటు మొదటి సవరణ చట్టం 1951 ద్వారా 15(4) చేర్చింది, ఇది 18 జూన్ 1951 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. అశోక కుమార్ ఠాకూర్, ప్రమతి కేసులు దశాబ్దాల తర్వాత 15(5) చెల్లుబాటుపై వచ్చాయి. జన్‌హిత్ అభియాన్ కేసు 15(6) లోని EWS నిబంధనకు సంబంధించింది.
- ఆర్టికల్ 15(5) కింద విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో ప్రత్యేక ఏర్పాట్ల నుంచి మినహాయింపు పొందిన సంస్థలు ఏవి? (A) ప్రభుత్వ సహాయం పొందని ప్రైవేట్ సంస్థలు (B) ప్రభుత్వ సహాయం పొందే ప్రైవేట్ సంస్థలు (C) పూర్తిగా ప్రభుత్వం నిర్వహించే సంస్థలు (D) ఆర్టికల్ 30(1) లోని మైనారిటీ సంస్థలు
సమాధానం
(D) ఆర్టికల్ 30(1) లోని మైనారిటీ సంస్థలు. 15(5) ప్రభుత్వ సహాయం పొందే, పొందని ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలతో సహా అన్ని విద్యాసంస్థలకూ వర్తిస్తుందని పాఠమే చెబుతుంది. ఒక్క ఆర్టికల్ 30(1) లో చెప్పిన మైనారిటీ విద్యాసంస్థలను మాత్రమే అది మినహాయించింది. మతపరమైన, భాషాపరమైన మైనారిటీలకు తమకు నచ్చిన విద్యాసంస్థలను స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కును కాపాడటమే ఈ మినహాయింపు ఉద్దేశం. ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ సంస్థలకు మినహాయింపు ఉందనుకోవడం సాధారణ పొరపాటు; వాటికి కూడా 15(5) వర్తిస్తుందని ప్రమతి కేసు స్పష్టం చేసింది.
- అశోక కుమార్ ఠాకూర్ కేసు (2008) తెరిచి ఉంచిన ఆర్టికల్ 15(5) చెల్లుబాటు ప్రశ్నను ప్రమతి ట్రస్ట్ కేసు (2014) ఏ సంస్థల విషయంలో పరిష్కరించింది? (A) ప్రభుత్వం నిర్వహించే విద్యాసంస్థలు (B) ప్రభుత్వ సహాయం పొందని ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలు (C) ప్రభుత్వ సహాయం పొందే ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలు (D) కేంద్ర ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయాలు
సమాధానం
(B) ప్రభుత్వ సహాయం పొందని ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలు. అశోక కుమార్ ఠాకూర్ కేసులో రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 15(5) ను ప్రభుత్వం నిర్వహించే, ప్రభుత్వ సహాయం పొందే సంస్థల వరకు చెల్లుబాటు అని తేల్చింది. ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ సంస్థల ప్రశ్నను తెరిచి ఉంచింది. 6 మే 2014 న ప్రమతి కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం 93వ సవరణ మౌలిక స్వరూపాన్ని మార్చదని చెప్పి, నాన్-మైనారిటీ ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ సంస్థల పిటిషన్లను కొట్టివేసింది. ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ సంస్థల ప్రశ్న 2008 లోనే తేలిపోయింది కాబట్టి అవి సరైన సమాధానం కావు.
- ఆర్టికల్ 15(6) ప్రకారం విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో EWS రిజర్వేషన్ ఏ విధంగా ఉంటుంది? (A) ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా, ప్రతి కేటగిరీ మొత్తం సీట్లలో గరిష్ఠంగా 10 శాతం (B) ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్ల లోపలే, ప్రతి కేటగిరీ మొత్తం సీట్లలో గరిష్ఠంగా 10 శాతం (C) ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా, ప్రతి కేటగిరీ మొత్తం సీట్లలో కనీసం 10 శాతం (D) ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్ల లోపలే, ప్రతి కేటగిరీ మొత్తం సీట్లలో కనీసం 10 శాతం
సమాధానం
(A) ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా, ప్రతి కేటగిరీ మొత్తం సీట్లలో గరిష్ఠంగా 10 శాతం. 15(6)(b) ప్రకారం రిజర్వేషన్ రూపంలో ఉండే ప్రత్యేక ఏర్పాటు “ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా” ఉంటుంది, అంటే ఎస్సీ, ఎస్టీ, వెనుకబడిన తరగతుల వాటా నుంచి తీసుకోరు. అదే క్లాజు దీనికి “గరిష్ఠంగా పది శాతం” అనే పై పరిమితిని పెట్టింది, కనీస పరిమితి కాదు. ఈ రెండు పదాలు (అదనంగా, గరిష్ఠంగా) కలిపి గుర్తుంచుకుంటేనే ఈ రకం ప్రశ్నలో తప్పు ఆప్షన్లను తొలగించగలం. ఈ నిబంధనను 103వ సవరణ చట్టం 2019 చేర్చింది.
- ఆర్టికల్ 15, 16 ల ప్రకారం “ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలు” ఎవరో ఎలా నిర్ణయిస్తారు? (A) పార్లమెంటు రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కులాల జాబితాను ప్రకటిస్తుంది (B) సుప్రీంకోర్టు ప్రతి కేసులో విడిగా నిర్ణయిస్తుంది (C) కుటుంబ ఆదాయం, ఇతర ఆర్థిక ప్రతికూలత సూచికల ఆధారంగా రాజ్యం నోటిఫై చేస్తుంది (D) జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ సిఫార్సుతో రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు
సమాధానం
(C) కుటుంబ ఆదాయం, ఇతర ఆర్థిక ప్రతికూలత సూచికల ఆధారంగా రాజ్యం నోటిఫై చేస్తుంది. 103వ సవరణ ఆర్టికల్ 15 కి చేర్చిన వివరణ, ఆర్టికల్ 15, 16 రెండింటి కోసం ఈ నిర్వచనాన్ని ఇస్తుంది. ఈ వర్గాలను రాజ్యం ఎప్పటికప్పుడు నోటిఫై చేస్తుంది, కాబట్టి ఇది స్థిరమైన జాబితా కాదు. ఇక్కడ ఆధారం ఆర్థిక స్థితి, కులం కాదు; అందుకే కులాల జాబితాతో కూడిన ఆప్షన్ తప్పు. పైగా 15(4), 15(5) లోని వర్గాలను 15(6) పరిధి నుంచి ప్రత్యేకంగా మినహాయించారు.
- ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో వివక్ష నిషేధం (ఆర్టికల్ 16(2)) లో ఉండి, ఆర్టికల్ 15(1) లో లేని ఆధారాలు ఏవి? (A) వంశం, నివాసం (B) భాష, ప్రాంతం (C) లింగం, జన్మస్థలం (D) మతం, జాతి
సమాధానం
(A) వంశం, నివాసం. 15(1) మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం అనే ఐదు ఆధారాలనే చెబుతుంది. 16(2) ఈ ఐదింటితో పాటు వంశం, నివాసం అనే రెండు ఆధారాలను అదనంగా చేర్చి, రాజ్యం కింద ఉద్యోగాల విషయంలో వివక్షను నిషేధిస్తుంది. లింగం, జన్మస్థలం, మతం, జాతి రెండు ఆర్టికల్స్‌లోనూ ఉన్నాయి కాబట్టి అవి “అదనపు” ఆధారాలు కావు. భాష అనే ఆధారం 29(2) లో కనిపిస్తుంది, 16(2) లో కాదు.
- ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తన కళాశాలల్లో మహిళల కోసం ప్రత్యేక హాస్టళ్లు, ఉచిత బస్ పాస్‌లు ఏర్పాటు చేసింది. లింగం ఆధారంగా చేసిన ఈ ఏర్పాటును కాపాడే క్లాజు ఏది? (A) ఆర్టికల్ 15(4) (B) ఆర్టికల్ 15(6) (C) ఆర్టికల్ 15(5) (D) ఆర్టికల్ 15(3)
సమాధానం
(D) ఆర్టికల్ 15(3). మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయకుండా ఈ ఆర్టికల్‌లోని ఏదీ రాజ్యాన్ని అడ్డుకోదని 15(3) చెబుతుంది. 15(1) లింగం ఆధారంగా వివక్షను నిషేధించినా, మహిళలకు అనుకూలంగా చేసే ప్రత్యేక ఏర్పాటు ఈ మినహాయింపు వల్ల చెల్లుతుంది. 15(4), 15(5) వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీల గురించి, 15(6) ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల గురించి మాత్రమే మాట్లాడతాయి. 15(3) మూల రాజ్యాంగంలోనే ఉంది, ఏ సవరణా దీన్ని చేర్చలేదు.
- చంపకం దొరైరాజన్ కేసులో ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక హక్కుల సంబంధం గురించి సుప్రీంకోర్టు ఏ సూత్రాన్ని చెప్పింది? (A) రెండూ సమాన స్థాయివి, ఘర్షణ వస్తే కోర్టు సమతుల్యం చేయాలి (B) ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి నడవాలి (C) ఆర్టికల్ 46 ను అమలు చేసే చట్టం ప్రాథమిక హక్కులకు అతీతం (D) ఆదేశిక సూత్రాలకు ప్రాథమిక హక్కుల కంటే ప్రాధాన్యం ఉంటుంది
సమాధానం
(B) ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి నడవాలి. వెనుకబడిన వర్గాల ప్రయోజనాల కోసం ఆర్టికల్ 46 ను చూపి కమ్యూనల్ జీవోను సమర్థించుకోవాలని ప్రభుత్వం చూసింది. ఆర్టికల్ 46 పార్ట్ III లోని నిబంధనలను అధిగమించలేదని, ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కుల అధ్యాయానికి అనుగుణంగా, దానికి లోబడి నడవాలని కోర్టు చెప్పింది. ఆర్టికల్ 46 కోసం చేసే చట్టానికి ప్రత్యేక రక్షణ ఉందనే వాదనను కోర్టు ఒప్పుకోలేదు. ఈ వైఖరి వల్లే ప్రవేశాల్లో ప్రత్యేక ఏర్పాట్ల కోసం పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్నే సవరించి 15(4) తేవాల్సి వచ్చింది.
FAQ
ఆర్టికల్ 15 ఏ ఐదు ఆధారాలపై వివక్షను నిషేధిస్తుంది?
మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం. ఈ ఐదింటిలో ఏదో ఒకదాని ఆధారంగా “మాత్రమే” రాజ్యం పౌరుడిపై వివక్ష చూపకూడదని ఆర్టికల్ 15(1) చెబుతుంది.
ఆర్టికల్ 15 ప్రైవేట్ వ్యక్తులకు కూడా వర్తిస్తుందా?
15(1) రాజ్యానికి మాత్రమే వర్తిస్తుంది. 15(2) మాత్రం దుకాణాలు, పబ్లిక్ రెస్టారెంట్లు, హోటళ్లు, వినోద స్థలాలు, ప్రజల వాడకానికి ఉద్దేశించిన బావులు, చెరువులు, స్నాన ఘాట్లు, రోడ్ల వాడకంలో పౌరులపై ఆంక్షలను నిషేధిస్తుంది. అందుకే ఇది ప్రైవేట్ యజమానుల ప్రవర్తనకూ వర్తిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 15(4) ఎప్పుడు, ఎందుకు చేర్చారు?
మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ కేసులో 9 ఏప్రిల్ 1951 న సుప్రీంకోర్టు కమ్యూనల్ జీవోను కొట్టివేసిన తర్వాత, మొదటి సవరణ చట్టం 1951 ద్వారా 15(4) చేర్చారు. ఇది 18 జూన్ 1951 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
ఆర్టికల్ 15(6) లో EWS రిజర్వేషన్ పరిమితి ఎంత?
విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో EWS రిజర్వేషన్ ఇప్పటికే ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా, ప్రతి కేటగిరీలోని మొత్తం సీట్లలో గరిష్ఠంగా 10 శాతం. దీన్ని 103వ సవరణ చట్టం 2019 చేర్చింది.
Sources
- The Constitution of India (as on 1 May 2024), Legislative Department
- The State of Madras vs Srimathi Champakam Dorairajan, 9 April 1951 (Indian Kanoon)
- Pramati Educational & Cultural Trust vs Union of India, 6 May 2014 (Indian Kanoon)
- Supreme Court Observer: EWS Reservation (Janhit Abhiyan v Union of India)
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.