భారత రాజ్యాంగం ముఖ్య లక్షణాలు ఏమిటి? పరీక్షల కోసం పూర్తి వివరణ
Nookesh Karri ·· 15 min read
భారత రాజ్యాంగం ముఖ్య లక్షణాలను పరీక్షల కోసం ఇలా గుర్తుపెట్టుకోవచ్చు: ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద లిఖిత రాజ్యాంగం, అనేక దేశాల నుంచి, 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం నుంచి తీసుకున్న అంశాలు, దృఢత్వం-అదృఢత్వం కలయిక, బలమైన కేంద్రంతో కూడిన సమాఖ్య (“రాష్ట్రాల యూనియన్”), పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, ఏక పౌరసత్వం, ఏకీకృత స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, న్యాయ సమీక్ష. వీటితో పాటు ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు, సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు, లౌకికవాదం, స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థలు, అత్యవసర నిబంధనలు, మూడంచెల ప్రభుత్వం కూడా ముఖ్య లక్షణాలే.
ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, వివరణను NCERT 11వ తరగతి “Indian Constitution at Work” పుస్తకం నుంచి, రాజ్యాంగ నిర్మాతల ఉద్దేశాన్ని 4 నవంబర్ 1948 న అంబేద్కర్ చేసిన ప్రసంగం నుంచి తీసుకున్నాను. ఈ అధికారిక పాఠం 106వ సవరణ (2023) వరకు ఉన్న మార్పులను కలుపుకుంది.
ఒక్క చూపులో
| లక్షణం | ఆధారం (ఆర్టికల్ / మూలం) | గుర్తుపెట్టుకోవాల్సిన ఒక్క మాట |
|---|---|---|
| అతి పెద్ద లిఖిత రాజ్యాంగం | PIB, NCERT | 395 ఆర్టికల్స్, 22 భాగాలు, 8 షెడ్యూళ్లతో ప్రారంభం |
| అనేక మూలాలు | 1935 చట్టం, బ్రిటన్, అమెరికా, ఐర్లాండ్, ఫ్రాన్స్, కెనడా | అనుకరణ కాదు, అవసరానికి తగ్గ మార్పు |
| దృఢ-అదృఢ కలయిక | ఆర్టికల్ 368 | సవరణకు మూడు మార్గాలు |
| ఏకకేంద్ర మొగ్గు ఉన్న సమాఖ్య | ఆర్టికల్ 1 | “రాష్ట్రాల యూనియన్” |
| పార్లమెంటరీ విధానం | ఆర్టికల్ 74, 75 | మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టి బాధ్యత |
| ఏక పౌరసత్వం | ఆర్టికల్ 5 నుంచి 11 | రాష్ట్ర పౌరసత్వం లేదు |
| సమీకృత న్యాయవ్యవస్థ | ఆర్టికల్ 124, 141 | సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు ఒకే వ్యవస్థ |
| న్యాయ సమీక్ష | ఆర్టికల్ 13 | హక్కులకు విరుద్ధ చట్టం చెల్లదు |
| వయోజన ఓటు హక్కు | ఆర్టికల్ 326 | 18 ఏళ్ల పౌరులందరికీ ఓటు |
| అత్యవసర నిబంధనలు | ఆర్టికల్ 352, 356, 360 | సమాఖ్య ఏకకేంద్రంగా మారుతుంది |
| మూడంచెల ప్రభుత్వం | ఆర్టికల్ 243B, భాగం IXA | 73వ, 74వ సవరణలు (1992) |
1. ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద లిఖిత రాజ్యాంగం
పరిమాణం
- అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు భారత రాజ్యాంగంలో 395 ఆర్టికల్స్, 22 భాగాలు, 8 షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయని, ఇది ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద లిఖిత రాజ్యాంగం అని PIB ఫ్యాక్ట్షీట్ చెబుతుంది.
- మూల ప్రతిని ముద్రించలేదు, ఇంగ్లీష్, హిందీ రెండు భాషల్లో చేతితో రాశారు. అందులో సుమారు 90,000 పదాలు ఉన్నాయని PIB పేర్కొంది.
- ఇప్పటి అధికారిక పాఠంలో షెడ్యూళ్లు పన్నెండుకు పెరిగాయి. ఆర్టికల్ 51A, 243B వంటి అక్షరం కలిసిన ఆర్టికల్స్ సవరణల ద్వారా చేరాయి, కానీ చివరి ఆర్టికల్ నంబరు ఇప్పటికీ 395 (రద్దుల ఆర్టికల్).
ఎందుకు ఇంత పెద్దది
- చాలా దేశాలు ఎన్నికల సంఘం, సివిల్ సర్వీస్ కమిషన్ వంటి సంస్థల వివరాలను రాజ్యాంగం బయట ఉంచుతాయి. భారతదేశం వాటిని రాజ్యాంగ పత్రంలోనే చేర్చడం వల్ల పరిమాణం పెరిగిందని NCERT 10వ అధ్యాయం వివరిస్తుంది.
- 1935 చట్టం నుంచి తీసుకున్నవి ఎక్కువగా పరిపాలనా వివరాలే అని అంబేద్కర్ స్వయంగా ఒప్పుకున్నారు.
తయారీ కాలం
- రాజ్యాంగ సభ డిసెంబర్ 1946 నుంచి నవంబర్ 1949 మధ్య రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించింది. సభ రెండు సంవత్సరాల పదకొండు నెలల కాలంలో 166 రోజులు సమావేశమైందని NCERT 1వ అధ్యాయం చెబుతుంది.
- 26 నవంబర్ 1949 న ఆమోదించారు, 26 జనవరి 1950 న అమల్లోకి వచ్చింది. 24 జనవరి 1950 న 284 మంది సభ్యులు సంతకాలు చేశారు.
2. అనేక మూలాల నుంచి తీసుకున్న అంశాలు
1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం
- ముసాయిదా రాజ్యాంగం 1935 చట్టంలోని చాలా భాగాన్ని పునరుత్పత్తి చేసిందన్న ఆరోపణకు తాను క్షమాపణ చెప్పనని అంబేద్కర్ 4 నవంబర్ 1948 రాజ్యాంగ సభ చర్చలో స్పష్టంగా చెప్పారు.
- రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక ఆలోచనలపై ఎవరికీ పేటెంట్ హక్కులు ఉండవని, అరువు తెచ్చుకోవడంలో సిగ్గుపడాల్సిందేమీ లేదని ఆయన వాదించారు.
- రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చాక ఆర్టికల్ 395 ద్వారా 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టాన్ని, దాన్ని సవరించిన చట్టాలను, 1947 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టాన్ని రద్దు చేశారు. ప్రివీ కౌన్సిల్ అధికార పరిధి రద్దు చట్టం, 1949 ను మాత్రం ఈ రద్దు నుంచి మినహాయించారు.
ఇతర దేశాల రాజ్యాంగాలు (NCERT పట్టిక)
| దేశం | తీసుకున్న అంశాలు |
|---|---|
| బ్రిటన్ | పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, ఎక్కువ ఓట్లు వచ్చిన వారే గెలిచే (ఫస్ట్ పాస్ట్ ద పోస్ట్) ఎన్నిక విధానం, చట్టబద్ధ పాలన, స్పీకర్ పదవి, శాసన ప్రక్రియ |
| అమెరికా | ప్రాథమిక హక్కుల పట్టిక, న్యాయ సమీక్ష అధికారం, న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం |
| ఐర్లాండ్ | ఆదేశిక సూత్రాలు |
| ఫ్రాన్స్ | స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం |
| కెనడా | బలమైన కేంద్రంతో కూడిన పాక్షిక సమాఖ్య, అవశిష్ట అధికారాల ఆలోచన |
- ఈ అరువు “బానిస అనుకరణ కాదు” అని, ప్రతి నిబంధనను భారతదేశ సమస్యలకు సరిపోతుందని నిరూపించాకే స్వీకరించారని NCERT చెబుతుంది.
- ఇంత ఆలస్యంగా రాస్తున్న రాజ్యాంగంలో కొత్తదనం అంటే దేశ అవసరాలకు తగ్గ మార్పులే అని అంబేద్కర్ అన్నారు.
- తర్వాత భారత రాజ్యాంగమే ఇతర దేశాలకు, ముఖ్యంగా దక్షిణాఫ్రికాకు, ఆదర్శంగా నిలిచిందని NCERT గుర్తుచేస్తుంది.
పరీక్షలో తరచుగా వచ్చే గందరగోళం
- “స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం” ప్రవేశికలో ఉన్నందుకు వాటిని అమెరికా నుంచి అనుకుంటారు. NCERT ప్రకారం అవి ఫ్రాన్స్ నుంచి వచ్చాయి.
- న్యాయ సమీక్ష అమెరికా నుంచి వచ్చింది. చట్టబద్ధ పాలన, పార్లమెంటరీ విధానం బ్రిటన్ నుంచి వచ్చాయి. రెండూ “కోర్టు, చట్టం” మాటలతో ఉన్నందుకు విద్యార్థులు కలిపేస్తారు.
- బలమైన కేంద్రం ఉన్న సమాఖ్య కెనడా నుంచి వచ్చింది, అమెరికా నుంచి కాదు. అమెరికా సమాఖ్య రాజ్యాంగపరంగా సమానంగా (సిమెట్రిక్) ఉంటుందని NCERT చెబుతుంది.
ప్రవేశికలోని ప్రతి పదం గురించి భారత రాజ్యాంగ ప్రవేశిక వివరణ వ్యాసంలో చదవండి.
3. దృఢత్వం, అదృఢత్వం కలయిక
అర్థం
- సులభంగా మార్చగలిగే రాజ్యాంగాన్ని అదృఢమైనది (ఫ్లెక్సిబుల్) అని, మార్చడం కష్టమైన దాన్ని దృఢమైనది (రిజిడ్) అని అంటారు. భారత రాజ్యాంగం రెండు లక్షణాలనూ కలుపుకుందని NCERT 9వ అధ్యాయం చెబుతుంది.
- పొరపాట్లు సులభంగా సరిదిద్దాలి. రాష్ట్రాల హక్కులు మాత్రం ఒక్క పార్లమెంటు ఓటుతో మారకూడదు.
సవరణకు మూడు మార్గాలు
| మార్గం | ఏమి కావాలి | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| సాధారణ మెజారిటీ | సాధారణ చట్టంలాగే పార్లమెంటు ఆమోదం; ఆర్టికల్ 368 ప్రక్రియ అవసరం లేదు | ఆర్టికల్ 2, 3 (కొత్త రాష్ట్రాలు, సరిహద్దులు) |
| ప్రత్యేక మెజారిటీ | ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు | ప్రాథమిక హక్కుల సవరణలు |
| ప్రత్యేక మెజారిటీ + రాష్ట్రాల ఆమోదం | పైదానికి తోడు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల తీర్మానం | ఏడవ షెడ్యూల్ జాబితాలు, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, ఆర్టికల్ 368 స్వయంగా |
- సవరణ బిల్లును పార్లమెంటులోనే ప్రవేశపెట్టాలి, రాష్ట్రాలు ప్రతిపాదించలేవు. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ అవసరం లేదు, సవరణ బిల్లుకు ఉమ్మడి సమావేశం ఉండదు.
- సవరణ బిల్లును పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపే అధికారం రాష్ట్రపతికి లేదు అని NCERT చెబుతుంది.
- రాష్ట్రాల ఆమోదం కావాల్సిన చోట కూడా సగం రాష్ట్రాలు, ఆ శాసనసభల్లో సాధారణ మెజారిటీ చాలు.
- 1973 కేశవానంద భారతి తీర్పు మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతాన్ని తెచ్చింది: మౌలిక నిర్మాణాన్ని మార్చలేరు, మిగతా ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు.
- 26 జనవరి 2024 నాటికి 74 ఏళ్లలో రాజ్యాంగం 106 సార్లు సవరణ పొందిందని NCERT పేర్కొంది. ముఖ్యమైన సవరణల జాబితాకు ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు చూడండి.
4. ఏకకేంద్ర మొగ్గు ఉన్న సమాఖ్య: “రాష్ట్రాల యూనియన్”
ఆర్టికల్ 1 భాష
- ఆర్టికల్ 1(1) “ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్” అని చెబుతుంది. రాజ్యాంగంలో “ఫెడరేషన్” అనే పదమే లేదని NCERT 7వ అధ్యాయం గుర్తుచేస్తుంది.
- “యూనియన్” అనే పదం ఉద్దేశపూర్వకంగా వాడారని అంబేద్కర్ చెప్పారు. భారత సమాఖ్య రాష్ట్రాల ఒప్పందంతో ఏర్పడలేదు కాబట్టి ఏ రాష్ట్రానికీ విడిపోయే హక్కు లేదు, అందుకే ఇది నాశనం చేయలేని యూనియన్.
సమాఖ్య లక్షణాలు
- కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ తమకు కేటాయించిన రంగాల్లో అధికారం కలిగి ఉంటాయి. దీన్ని అంబేద్కర్ “ద్వంద్వ పాలనా వ్యవస్థ” అన్నారు.
- అధికారాల విభజన రాతపూర్వక రాజ్యాంగంలో ఉంటుంది, దాన్ని మార్చడానికి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్రాల ఆమోదం కావాలి.
ఏకకేంద్ర మొగ్గు (NCERT చెప్పిన కారణాలు)
- కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు, సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చే అధికారం పార్లమెంటుదే. రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయం మాత్రమే తీసుకుంటారు.
- ఆదాయం ఎక్కువగా వచ్చే అంశాలు కేంద్రం చేతిలో ఉన్నాయి, రాష్ట్రాలు కేంద్ర గ్రాంట్లపై ఆధారపడతాయి.
- రాష్ట్ర బిల్లును రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు గవర్నర్ రిజర్వ్ చేయవచ్చు. రాజ్యసభ ఆమోదిస్తే రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై కూడా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.
- ఆర్టికల్ 257(1) ప్రకారం రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం కేంద్ర అధికారానికి అడ్డు రాకూడదు, కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
- IAS, IPS వంటి అఖిల భారత సర్వీసుల అధికారులు రాష్ట్రాల్లో పనిచేసినా వారిని తొలగించే అధికారం రాష్ట్రాలకు లేదు.
- NCERT తీర్పు: “రాజ్యాంగానికి ఏకకేంద్ర మొగ్గు ఉంది.” అయినా ఆర్టికల్ 371 వంటి ప్రత్యేక నిబంధనలతో కొన్ని రాష్ట్రాలకు భిన్న హోదా ఇవ్వడం “అసమాన సమాఖ్య” లక్షణం అని NCERT 10వ అధ్యాయం చెబుతుంది.
5. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం
- ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా ఇస్తుంది, రాష్ట్రపతి ఆ సలహా ప్రకారం పనిచేస్తారు.
- ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. ఇదే పార్లమెంటరీ విధానానికి గుండె.
- రాష్ట్రపతి దేశాధినేత మాత్రమే, కార్యనిర్వాహక అధిపతి కాదని, ఆయన దేశానికి ప్రతీక అని అంబేద్కర్ వివరించారు.
- అమెరికా, స్విట్జర్లాండ్ విధానాలు ఎక్కువ స్థిరత్వం, తక్కువ బాధ్యత ఇస్తాయి. బ్రిటిష్ విధానం ఎక్కువ బాధ్యత, తక్కువ స్థిరత్వం ఇస్తుంది. భారతదేశం బాధ్యతకే ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
- ప్రశ్నలు, తీర్మానాలు, అవిశ్వాస తీర్మానాల ద్వారా ప్రభుత్వ బాధ్యతను “రోజువారీ” అంచనా వేయడం పార్లమెంటరీ విధానంలోనే సాధ్యమని అంబేద్కర్ వాదించారు.
6. ఏక పౌరసత్వం
- భారత రాజ్యాంగం “ద్వంద్వ పాలన, కానీ ఏక పౌరసత్వం” కలిగి ఉంది అని అంబేద్కర్ అన్నారు. రాష్ట్ర పౌరసత్వం అనేది లేదు, ఏ రాష్ట్రంలో నివసించినా ప్రతి భారతీయుడికీ ఒకే పౌర హక్కులు.
- కొన్ని సమాఖ్య దేశాల్లో ద్వంద్వ పౌరసత్వం ఉంటుంది, భారతదేశంలో లేదని NCERT చెబుతుంది. పౌరసత్వ నిబంధనలు భాగం II లో ఆర్టికల్ 5 నుంచి 11 వరకు ఉన్నాయి.
7. ఏకీకృత, స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, న్యాయ సమీక్ష
ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ
- అమెరికాలో సమాఖ్య కోర్టులు, రాష్ట్ర కోర్టులు వేర్వేరు. భారతదేశంలో సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు కలిసి ఒకే సమీకృత న్యాయవ్యవస్థగా ఉంటాయని అంబేద్కర్ చెప్పారు.
- ఆర్టికల్ 141 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం దేశంలోని అన్ని కోర్టులకు కట్టుబాటు.
- స్వాతంత్ర్యం కోసం, ప్రభుత్వ సర్వీసుల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి వేరు చేయాలని ఆర్టికల్ 50 (ఆదేశిక సూత్రం) రాష్ట్రాన్ని ఆదేశిస్తుంది.
న్యాయ సమీక్ష
- ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కులను హరించే లేదా తగ్గించే చట్టం విరుద్ధమైన మేరకు చెల్లదు. కోర్టులు చట్టాలను కొట్టివేసేది ఈ ఆధారంతోనే. రిట్లు జారీ చేసేది సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 కింద, హైకోర్టులు ఆర్టికల్ 226 కింద.
- పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించగలదు, కానీ ఒక సవరణ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘిస్తుందో లేదో తుది నిర్ణయం న్యాయవ్యవస్థదే అని NCERT చెబుతుంది.
8. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు
- ప్రాథమిక హక్కులు (భాగం III) కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించుకోవచ్చు. ఆదేశిక సూత్రాలు (భాగం IV) పాలనకు మార్గదర్శకాలు, కోర్టులో అమలు చేయించలేం.
- పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం కోసం రాసిన రాజ్యాంగంలో ఆదేశిక సూత్రాలు ఉండటం కొత్త లక్షణమని, అలాంటిది ఐరిష్ ఫ్రీ స్టేట్ రాజ్యాంగంలో మాత్రమే ఉందని అంబేద్కర్ చెప్పారు.
- ప్రాథమిక విధులు (భాగం IVA, ఆర్టికల్ 51A) మూల రాజ్యాంగంలో లేవు. 42వ సవరణ (1976) వాటిని చేర్చింది, క్లాజ్ (k) ను 86వ సవరణ (2002) చేర్చింది.
- రెండింటి తేడాకు ప్రాథమిక హక్కులు vs ఆదేశిక సూత్రాలు వ్యాసం చదవండి.
9. సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు
- ఆర్టికల్ 326 ప్రకారం లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలు వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారంగా జరుగుతాయి. 18 ఏళ్లు నిండిన, అనర్హత లేని ప్రతి పౌరుడు ఓటరుగా నమోదు కావచ్చు.
- మొదట వయస్సు 21 సంవత్సరాలు. 61వ సవరణ చట్టం, 1988 దాన్ని 18 కి తగ్గించింది.
- పాశ్చాత్య దేశాల్లో మహిళలకు, కార్మికులకు ఓటు ఆలస్యంగా వచ్చింది. భారతదేశం మొదటి రోజు నుంచే అందరికీ ఓటు ఇచ్చింది, దీన్ని NCERT గొప్ప విజయం అంటుంది. 1895 కాన్‌స్టిట్యూషన్ ఆఫ్ ఇండియా బిల్లు, 1928 మోతీలాల్ నెహ్రూ నివేదిక నుంచే ఈ ఆలోచన ఉంది.
10. లౌకికవాదం
- “సెక్యులర్” అనే పదాన్ని 42వ సవరణ (1976) ప్రవేశికలో చేర్చింది. కానీ ఆ పదం లేకముందు కూడా రాజ్యాంగం లౌకికమైనదేనని NCERT చెబుతుంది.
- పాశ్చాత్య లౌకికవాదం అంటే ప్రభుత్వం, మతం పూర్తిగా వేరుగా ఉండటం. భారత లౌకికవాదం “సూత్రబద్ధమైన దూరం”: స్వేచ్ఛ, సమానత్వం కోసం అవసరమైతే ప్రభుత్వం మత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోవచ్చు, మత సంస్థల విద్యాసంస్థలకు సాయం కూడా చేయవచ్చు.
11. స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థలు
- ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 324), కాగ్ (ఆర్టికల్ 148), కేంద్ర, రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు (ఆర్టికల్ 315) రాజ్యాంగమే సృష్టించిన సంస్థలు.
- కాగ్‌ను సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే తొలగించాలి. ఇది ఆ పదవి స్వతంత్రతను కాపాడుతుంది.
12. అత్యవసర నిబంధనలు
- జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352), రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం (ఆర్టికల్ 356), ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 360) అనే మూడు రకాలు ఉన్నాయి.
- సాధారణ కాలంలో సమాఖ్యగా, యుద్ధ కాలంలో ఏకకేంద్రంగా పనిచేసేలా రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించామని అంబేద్కర్ చెప్పారు. ఇతర సమాఖ్యలు అలా మారలేవు.
- వివరాలకు అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు చూడండి.
13. మూడంచెల ప్రభుత్వం
- మూల రాజ్యాంగం కేంద్రం, రాష్ట్రాలు అనే రెండు అంచెలనే రూపొందించింది. 73వ సవరణ (1992) భాగం IX ద్వారా పంచాయతీలను, 74వ సవరణ (1992) భాగం IXA ద్వారా మున్సిపాలిటీలను రాజ్యాంగ సంస్థలుగా చేసింది.
- ఆర్టికల్ 243B ప్రకారం ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రామ, మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయిల్లో పంచాయతీలు ఉండాలి. జనాభా ఇరవై లక్షలు దాటని రాష్ట్రంలో మధ్యస్థ స్థాయి అవసరం లేదు.
ఒక సవరణ బిల్లు ఎలా వెళ్తుంది
రాష్ట్ర జాబితాలోని ఒక అంశాన్ని కేంద్ర జాబితాకు మార్చే సవరణ బిల్లును తీసుకోండి. ఇది ఆర్టికల్ 368(2) నిబంధనలోని “ఏడవ షెడ్యూల్ జాబితాలు” కిందకు వస్తుంది. లోక్‌సభ, రాజ్యసభ రెండూ ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి. తర్వాత కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభలు సాధారణ మెజారిటీతో తీర్మానం చేయాలి. ఆ తర్వాతే రాష్ట్రపతి ఆమోదం. ఈ ఒక్క బిల్లులో మూడు లక్షణాలు కనిపిస్తాయి: దృఢత్వం (రాష్ట్రాల ఆమోదం), సమాఖ్య (రాష్ట్రాల హక్కుల రక్షణ), పార్లమెంటు ఆధిక్యం (బిల్లు పార్లమెంటులోనే మొదలవుతుంది). కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటుకైతే ఆర్టికల్ 3 కింద సాధారణ చట్టం చాలు. అక్కడ ఏకకేంద్ర మొగ్గు బయటపడుతుంది.
మూలాల మధ్య తేడాలు, పరిమితులు
- NCERT పట్టికలో బ్రిటన్, అమెరికా, ఐర్లాండ్, ఫ్రాన్స్, కెనడా అనే ఐదు దేశాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. చాలా గైడ్లు ఆస్ట్రేలియా, జర్మనీ, రష్యా, జపాన్ వంటి మరిన్ని దేశాల పేర్లను కూడా ఇస్తాయి. వాటిని నేను అధికారిక మూలంలో ధృవీకరించలేదు కాబట్టి ఈ వ్యాసంలో చేర్చలేదు. పరీక్షలో అవి వస్తే మీ ప్రామాణిక పుస్తకాన్ని అనుసరించండి.
- అంబేద్కర్ ప్రసంగం అధికారిక లోక్‌సభ డిజిటల్ లైబ్రరీలో ఉంది, కానీ అది అందుబాటులో లేకపోవడంతో constitutionofindia.net లోని అదే చర్చల పాఠాన్ని వాడాను.
- ఆర్టికల్స్ సంఖ్య ఇప్పుడు ఎంత అనేది మూలాలను బట్టి మారుతుంది, ఎందుకంటే 51A, 243B వంటి ఆర్టికల్స్‌ను ఎలా లెక్కిస్తారో ఒక్కో పుస్తకం ఒక్కోలా చేస్తుంది. అందుకే పరీక్షలో ఎక్కువగా అడిగే “ప్రారంభంలో 395, 22, 8” మీదే దృష్టి పెట్టండి.
నా అభిప్రాయం: “ఏ లక్షణం ఏ దేశం నుంచి” జాబితాను బట్టీ పట్టడం సమయం వృథా. “ఎందుకు తీసుకున్నారు” తెలిస్తే జాబితా దానంతట అదే గుర్తుంటుంది. కెనడా నుంచి బలమైన కేంద్రం తీసుకోవడానికి కారణం ఖండం లాంటి విశాల దేశంలో ఐక్యత కాపాడటం, సంస్థానాలను విలీనం చేయడం అని తెలిస్తే, అమెరికా-కెనడా గందరగోళం రాదు.
ఒక పరిమితి: పై లక్షణాల జాబితా రాజ్యాంగ బలాలను మాత్రమే చూపిస్తుంది. NCERT మూడు లోపాలను ఒప్పుకుంటుంది: జాతీయ ఐక్యతపై కేంద్రీకృత ఆలోచన, కుటుంబంలో లింగ న్యాయాన్ని పట్టించుకోకపోవడం, కొన్ని సామాజిక-ఆర్థిక హక్కులను ప్రాథమిక హక్కులుగా కాకుండా ఆదేశిక సూత్రాల్లో ఉంచడం. మెయిన్స్‌లో “ముఖ్య లక్షణాలు” అడిగితే ఈ విమర్శ రాయకపోతే సమాధానం అసంపూర్ణం.
మరిన్ని పాలిటీ వ్యాసాలకు పాలిటీ విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- NCERT పట్టిక ప్రకారం న్యాయ సమీక్ష అధికారం, న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుంచి తీసుకున్నారు? (A) బ్రిటన్ (B) కెనడా (C) అమెరికా (D) ఐర్లాండ్
సమాధానం
(C) అమెరికా. NCERT 1వ అధ్యాయంలోని పట్టిక ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కుల పట్టిక, న్యాయ సమీక్ష అధికారం, న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం అమెరికా రాజ్యాంగం నుంచి వచ్చాయి. బ్రిటన్ నుంచి వచ్చినది చట్టబద్ధ పాలన, పార్లమెంటరీ విధానం. బ్రిటన్‌లో పార్లమెంటు సార్వభౌమత్వం ఉంటుంది కాబట్టి అక్కడ కోర్టులు చట్టాలను కొట్టివేసే న్యాయ సమీక్ష లేదు. అందుకే “కోర్టు” అనే మాట ఉన్నా ఈ రెండింటినీ కలపకూడదు.
- రాజ్యాంగ ముసాయిదా 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టంలోని చాలా నిబంధనలను తీసుకుందన్న విమర్శకు అంబేద్కర్ ఇచ్చిన సమాధానం ఏమిటి? (A) అరువు తెచ్చుకోవడంలో సిగ్గులేదు, అవి ఎక్కువగా పరిపాలనా వివరాలు (B) ఆ చట్టంలోని ఒక్క నిబంధన కూడా ముసాయిదాలో లేదు (C) ఆ నిబంధనలన్నీ తాత్కాలికం, ఐదేళ్లలో తొలగిస్తారు (D) ఆ నిబంధనలను బ్రిటిష్ పార్లమెంటు ఆమోదంతో చేర్చారు
సమాధానం
(A) అరువు తెచ్చుకోవడంలో సిగ్గులేదు, అవి ఎక్కువగా పరిపాలనా వివరాలు. 4 నవంబర్ 1948 న అంబేద్కర్ ఈ ఆరోపణకు తాను క్షమాపణ చెప్పనన్నారు. రాజ్యాంగ ప్రాథమిక ఆలోచనలపై ఎవరికీ పేటెంట్ ఉండదని వాదించారు. 1935 చట్టం నుంచి తీసుకున్నవి ఎక్కువగా పరిపాలనా వివరాలు కావడం మాత్రమే తనకు బాధగా ఉందని కూడా అంగీకరించారు.
- రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాన్ని కేంద్ర జాబితాకు మార్చే రాజ్యాంగ సవరణకు ఏమి అవసరం? (A) పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీ మాత్రమే (B) పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీ మాత్రమే (C) పార్లమెంటు ఉమ్మడి సమావేశంలో మూడింట రెండు వంతులు (D) ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు కనీసం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం
సమాధానం
(D) ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు కనీసం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం. ఆర్టికల్ 368(2) నిబంధన ప్రకారం ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని జాబితాల్లో మార్పు చేస్తే రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం తప్పనిసరి. రాష్ట్రాల అధికారాలు కేంద్రం దయపై ఆధారపడకూడదనే సమాఖ్య సూత్రమే దీనికి కారణం. కేవలం ప్రత్యేక మెజారిటీ రాష్ట్రాల హక్కులతో సంబంధం లేని సవరణలకే సరిపోతుంది. సవరణ బిల్లుకు ఉమ్మడి సమావేశం అనే ప్రక్రియే లేదు.
- ఆర్టికల్ 1 లో “రాష్ట్రాల యూనియన్” అనే మాట వాడటానికి అంబేద్కర్ చెప్పిన కారణం ఏమిటి? (A) దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగ పదజాలాన్ని అనుసరించడానికి (B) సమాఖ్య రాష్ట్రాల ఒప్పందంతో ఏర్పడలేదు కాబట్టి విడిపోయే హక్కు లేదని చెప్పడానికి (C) రాష్ట్రాలకు అవశిష్ట అధికారాలు ఇవ్వడానికి (D) ఏక పౌరసత్వం స్థానంలో ద్వంద్వ పౌరసత్వం తేవడానికి
సమాధానం
(B) సమాఖ్య రాష్ట్రాల ఒప్పందంతో ఏర్పడలేదు కాబట్టి విడిపోయే హక్కు లేదని చెప్పడానికి. “యూనియన్” అనే పదం ఉద్దేశపూర్వకంగా వాడామని అంబేద్కర్ స్పష్టం చేశారు. రాష్ట్రాలు ఒప్పందం చేసుకుని ఏర్పరచిన సమాఖ్యలో విడిపోయే వాదన పుట్టవచ్చు, భారతదేశంలో అలాంటి అవకాశం లేదు. అందుకే ఇది నాశనం చేయలేని యూనియన్ అని ఆయన అన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా యూనియన్ అనే పేరు ఉన్నా అది ఏకకేంద్ర దేశం అని ఆయనే చెప్పారు, కాబట్టి దాని అనుకరణ కారణం కాదు.
- NCERT ప్రకారం భారత రాజ్యాంగానికి ఏకకేంద్ర మొగ్గు ఉందని చెప్పడానికి ఆధారమైన అంశం ఏది? (A) రాష్ట్ర సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉండటం (B) రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు రాజ్యాంగాలు ఉండటం (C) రాష్ట్రాలు సవరణ బిల్లును ప్రతిపాదించగలగటం (D) హైకోర్టులు సుప్రీంకోర్టు నుంచి వేరుగా ఉండటం
సమాధానం
(A) రాష్ట్ర సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉండటం. ఒక రాష్ట్రం ఉనికి, భూభాగం పార్లమెంటు చేతిలో ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది. రక్షణగా సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయం మాత్రమే తీసుకుంటారు. భారతదేశంలో రాష్ట్రాలు సవరణ బిల్లు ప్రతిపాదించలేవు, హైకోర్టులు సుప్రీంకోర్టుతో కలిసి ఒకే వ్యవస్థగా ఉంటాయి. కాబట్టి మిగిలిన ఎంపికలు నిజానికి వ్యతిరేక పరిస్థితిని చెబుతున్నాయి.
- అంబేద్కర్ ప్రకారం భారతదేశం అమెరికా అధ్యక్ష విధానానికి బదులు పార్లమెంటరీ విధానాన్ని ఎంచుకోవడానికి కారణం ఏమిటి? (A) పార్లమెంటరీ విధానం ఎక్కువ స్థిరత్వం ఇస్తుంది (B) పార్లమెంటరీ విధానంలో రాష్ట్రపతి కార్యనిర్వాహక అధిపతి (C) పార్లమెంటరీ విధానంలో ఎన్నికలు రెండేళ్లకు ఒకసారి జరుగుతాయి (D) పార్లమెంటరీ విధానం ఎక్కువ బాధ్యత ఇస్తుంది
సమాధానం
(D) పార్లమెంటరీ విధానం ఎక్కువ బాధ్యత ఇస్తుంది. అమెరికా, స్విట్జర్లాండ్ విధానాలు ఎక్కువ స్థిరత్వం, తక్కువ బాధ్యత ఇస్తాయని, బ్రిటిష్ విధానం ఎక్కువ బాధ్యత, తక్కువ స్థిరత్వం ఇస్తుందని అంబేద్కర్ విశ్లేషించారు. ప్రశ్నలు, తీర్మానాలు, అవిశ్వాస తీర్మానాల ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని రోజూ జవాబుదారీ చేయడం పార్లమెంటరీ విధానంలోనే సాధ్యం. ఈ విధానంలో రాష్ట్రపతి దేశాధినేత మాత్రమే, కార్యనిర్వాహక అధిపతి కాదు. స్థిరత్వం అనేది అధ్యక్ష విధానపు బలం, పార్లమెంటరీ విధానానిది కాదు.
- అమెరికా సమాఖ్యకు, భారత సమాఖ్యకు మధ్య న్యాయవ్యవస్థ విషయంలో ఉన్న తేడా ఏమిటి? (A) భారతదేశంలో కేంద్ర కోర్టులు, రాష్ట్ర కోర్టులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి (B) అమెరికాలో సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు రాష్ట్ర కోర్టులపై చెల్లవు (C) భారతదేశంలో సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు ఒకే సమీకృత వ్యవస్థ (D) భారతదేశంలో హైకోర్టులకు రిట్ అధికారం లేదు
సమాధానం
(C) భారతదేశంలో సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు ఒకే సమీకృత వ్యవస్థ. భారతదేశం ద్వంద్వ పాలనా వ్యవస్థ అయినా ద్వంద్వ న్యాయవ్యవస్థ లేదని అంబేద్కర్ చెప్పారు. అమెరికాలో సమాఖ్య న్యాయవ్యవస్థ, రాష్ట్ర న్యాయవ్యవస్థ వేర్వేరుగా, స్వతంత్రంగా ఉంటాయి. చట్టాల్లో, పరిష్కారాల్లో వైవిధ్యాన్ని తొలగించడానికే భారతదేశం ఏకీకృత వ్యవస్థను ఎంచుకుంది. ఆర్టికల్ 141 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం అన్ని కోర్టులకు కట్టుబాటు కావడం ఈ ఐక్యతకు నిదర్శనం.
- రాజ్యాంగం ప్రారంభంలో వయోజన ఓటు హక్కు వయస్సు ఎంత ఉండేది, దాన్ని ఏ సవరణ మార్చింది? (A) 21 సంవత్సరాలు, 42వ సవరణ (B) 21 సంవత్సరాలు, 61వ సవరణ (C) 18 సంవత్సరాలు, 61వ సవరణ (D) 21 సంవత్సరాలు, 73వ సవరణ
సమాధానం
(B) 21 సంవత్సరాలు, 61వ సవరణ. ఆర్టికల్ 326 మొదట ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు అని చెప్పింది. 61వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1988 దాన్ని పద్దెనిమిది సంవత్సరాలుగా మార్చింది. 42వ సవరణ (1976) ప్రవేశికలో “సెక్యులర్” పదం, ప్రాథమిక విధులు చేర్చిన సవరణ. 73వ సవరణ (1992) పంచాయతీలకు సంబంధించినది, ఓటు వయస్సుతో దానికి సంబంధం లేదు.
- NCERT ప్రకారం భారత లౌకికవాదాన్ని పాశ్చాత్య లౌకికవాదం నుంచి వేరు చేసే భావన ఏది? (A) సూత్రబద్ధమైన దూరం (B) మతం, ప్రభుత్వం పరస్పర బహిష్కరణ (C) ఒకే అధికార మతం (D) మత సంస్థలకు పూర్తి నిషేధం
సమాధానం
(A) సూత్రబద్ధమైన దూరం. పాశ్చాత్య లౌకికవాదం ప్రభుత్వం, మతం ఒకదాని వ్యవహారాల్లో మరొకటి జోక్యం చేసుకోకూడదనే పరస్పర బహిష్కరణపై ఆధారపడుతుంది. భారత లౌకికవాదంలో ప్రభుత్వం అన్ని మతాలకు దూరంగా ఉంటూనే, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం కోసం అవసరమైతే జోక్యం చేసుకోవచ్చు. మత సంస్థలు నడిపే విద్యాసంస్థలకు సాయం చేయడం దీనికి ఉదాహరణ. పరస్పర బహిష్కరణ అనేది భారత పద్ధతికి సరిగ్గా వ్యతిరేకం.
- రాజ్యాంగంలోని ఏ లక్షణం సాధారణ కాలంలో సమాఖ్యగా ఉన్న వ్యవస్థను ఏకకేంద్ర వ్యవస్థగా మారుస్తుంది? (A) న్యాయ సమీక్ష నిబంధనలు (B) ఆదేశిక సూత్రాలు (C) మూడంచెల ప్రభుత్వ నిబంధనలు (D) అత్యవసర నిబంధనలు
సమాధానం
(D) అత్యవసర నిబంధనలు. ఇతర సమాఖ్యలు ఏ పరిస్థితిలోనూ ఏకకేంద్రంగా మారలేవని, భారత రాజ్యాంగం మాత్రం యుద్ధ కాలంలో ఏకకేంద్రంగా పనిచేస్తుందని అంబేద్కర్ చెప్పారు. అత్యవసర పరిస్థితిలో అధికారం చట్టబద్ధంగా కేంద్రీకృతమై, రాష్ట్ర అంశాలపై కూడా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయగలదని NCERT వివరిస్తుంది. మూడంచెల ప్రభుత్వం అధికారాన్ని కిందికి పంచుతుంది, అంటే దానికి వ్యతిరేక దిశ. న్యాయ సమీక్ష చట్టాలను పరిశీలిస్తుంది కానీ వ్యవస్థ స్వభావాన్ని మార్చదు.
- ఆర్టికల్ 395 పాత చట్టాలను రద్దు చేస్తూ, రద్దు నుంచి స్పష్టంగా మినహాయించిన చట్టం ఏది? (A) 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (B) 1947 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం (C) 1949 ప్రివీ కౌన్సిల్ అధికార పరిధి రద్దు చట్టం (D) 1935 చట్టాన్ని సవరించిన చట్టాలు
సమాధానం
(C) 1949 ప్రివీ కౌన్సిల్ అధికార పరిధి రద్దు చట్టం. ఆర్టికల్ 395 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం, 1947 ను, భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 ను, దాన్ని సవరించిన లేదా అనుబంధంగా ఉన్న అన్ని చట్టాలను రద్దు చేసింది. ప్రివీ కౌన్సిల్ అధికార పరిధి రద్దు చట్టం, 1949 ను మాత్రం “కలుపుకోకుండా” అని స్పష్టంగా మినహాయించింది. 1935 చట్టం నుంచి ఎన్నో పరిపాలనా నిబంధనలు తీసుకున్నా, ఆ చట్టం స్వయంగా ఇక అమల్లో ఉండదు. సవరణ చట్టాలు కూడా రద్దు జాబితాలోనే ఉన్నాయి కాబట్టి అవి మినహాయింపు కాదు.
FAQ
భారత రాజ్యాంగం ప్రారంభంలో ఎన్ని ఆర్టికల్స్, భాగాలు, షెడ్యూళ్లు ఉండేవి?
PIB ఫ్యాక్ట్షీట్ ప్రకారం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు 395 ఆర్టికల్స్, 22 భాగాలు, 8 షెడ్యూళ్లు ఉండేవి. ఇప్పటి అధికారిక పాఠంలో చివరి షెడ్యూల్ పన్నెండవది.
రాజ్యాంగంలో ‘సమాఖ్య’ అనే పదం ఉందా?
లేదు. ఆర్టికల్ 1 భారతదేశాన్ని ‘రాష్ట్రాల యూనియన్’ అని మాత్రమే అంటుంది. రాష్ట్రాల ఒప్పందంతో ఏర్పడలేదు కాబట్టి ఏ రాష్ట్రానికీ విడిపోయే హక్కు లేదని అంబేద్కర్ వివరించారు.
ఆదేశిక సూత్రాలను ఏ దేశం నుంచి తీసుకున్నారు?
ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుంచి. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం కోసం రాసిన రాజ్యాంగాల్లో ఇలాంటి సూత్రాలు ఉన్నది ఐరిష్ ఫ్రీ స్టేట్ రాజ్యాంగంలో మాత్రమే అని అంబేద్కర్ చెప్పారు.
ఓటు వయస్సును 21 నుంచి 18 కి తగ్గించిన సవరణ ఏది?
61వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1988. ఇది ఆర్టికల్ 326 లో ‘ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు’ స్థానంలో ‘పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు’ అని మార్చింది.
భారత రాజ్యాంగం దృఢమైనదా, అదృఢమైనదా?
రెండింటి కలయిక. కొన్ని భాగాలను సాధారణ మెజారిటీతో, చాలా భాగాలను ఆర్టికల్ 368 కింద ప్రత్యేక మెజారిటీతో, సమాఖ్య అంశాలను ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు సగం రాష్ట్రాల ఆమోదంతో సవరిస్తారు.
Sources
- The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Ministry of Law and Justice, Legislative Department
- NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 1: Constitution: Why and How?
- NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 7: Federalism
- NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 9: Constitution as a Living Document
- NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 10: The Philosophy of the Constitution
- Constituent Assembly Debates, Volume VII, 4 November 1948 (Dr. B.R. Ambedkar moving the Draft Constitution)
- PIB Factsheet: Constitution of India (Interesting Facts)
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.