ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య తేడా ఏమిటి?
ప్రాథమిక హక్కులు (భాగం III, ఆర్టికల్ 12-35) పౌరులు కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించుకోగల హక్కులు; వాటిని హరించే చట్టం చెల్లదు. ఆదేశిక సూత్రాలు (భాగం IV, ఆర్టికల్ 36-51) ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన విధాన మార్గదర్శకాలు; ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఇవి ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావు, కానీ దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి. సరళంగా చెప్పాలంటే, హక్కులు ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా ఆపుతాయి, ఆదేశిక సూత్రాలు కొన్ని పనులు చేయమని ప్రభుత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి.
ఈ వ్యాసంలోని ఆర్టికల్ పాఠాలు, సవరణ వివరాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి తీసుకున్నవి. వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘Indian Constitution at Work’ రెండో అధ్యాయం, తొమ్మిదో అధ్యాయం ఆధారంగా ఉన్నాయి.
పరీక్షల్లో ఈ అంశం ఎక్కడ వస్తుంది
APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 లో మెయిన్స్ పేపర్-I, సెక్షన్ B (భారత రాజ్యాంగం, 75 మార్కులు) సిలబస్‌లో “ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, వాటి మధ్య సంబంధం” అని నేరుగా ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ లో పేపర్-II లో ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు ఒకే అంశంగా ఉన్నాయి.
ప్రశ్నలు సాధారణంగా మూడు రకాలుగా వస్తాయి. ఒక అంశం (ఉదా: సమాన పనికి సమాన వేతనం) హక్కా, సూత్రమా అని అడుగుతారు. ఒక ఆదేశిక సూత్రం ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉందో అడుగుతారు. లేదా రెండింటి మధ్య ఘర్షణ, ఆర్టికల్ 31C, కేశవానంద భారతి, మినర్వా మిల్స్ కేసుల గురించి అడుగుతారు.
ప్రాథమిక హక్కులు: ప్రభుత్వంపై పరిమితి
అమలు చేయించుకునే హక్కు
- ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం భాగం III లోని హక్కులను హరించే లేదా తగ్గించే చట్టాన్ని రాజ్యం చేయకూడదు. అలా చేసిన చట్టం ఆ మేరకు చెల్లదు.
- ఆర్టికల్ 32 ఈ హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కుకు హామీ ఇస్తుంది. హైకోర్టులకు రిట్ అధికారం ఆర్టికల్ 226 ఇస్తుంది.
- ఆదేశిక సూత్రాలకు ఈ మార్గం లేదు.
ప్రాథమిక హక్కుల ఆరు శీర్షికలు, వాటి ఆర్టికల్స్ వివరంగా ప్రాథమిక హక్కుల వ్యాసంలో ఉన్నాయి.
ఆదేశిక సూత్రాలు: ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శనం
ఎందుకు అమలు చేయించలేని విధంగా పెట్టారు
- స్వతంత్ర భారతం ముందు సమానత్వం, అందరి శ్రేయస్సు అనే పెద్ద సవాలు ఉంది. దాని కోసం విధాన దిశ అవసరమని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు.
- అదే సమయంలో భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధానాలకు కట్టిపడేయడం వారికి ఇష్టం లేదు. అందుకే ఈ మార్గదర్శకాలను చట్టబద్ధంగా అమలు చేయించలేనివిగా ఉంచారని NCERT వివరిస్తుంది.
- నైతిక బలం వల్ల ప్రభుత్వాలు వీటిని గంభీరంగా తీసుకుంటాయని, ప్రజలు ప్రభుత్వాలను బాధ్యులను చేస్తారని నిర్మాతలు ఆశించారు.
ఆర్టికల్ 37 ఏమంటుంది
- ఈ భాగంలోని నిబంధనలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు. అయినా వీటిలోని సూత్రాలు దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి.
- చట్టాలు చేసేటప్పుడు ఈ సూత్రాలను పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం. ఆర్టికల్ 36 ప్రకారం ఇక్కడ “రాజ్యం” అంటే భాగం III లో ఉన్న అర్థమే.
ఆదేశిక సూత్రాల్లో మూడు రకాల అంశాలు (NCERT)
- సమాజంగా మనం స్వీకరించాల్సిన లక్ష్యాలు: ప్రజల సంక్షేమం, సామాజిక-ఆర్థిక-రాజకీయ న్యాయం, అంతర్జాతీయ శాంతి.
- ప్రాథమిక హక్కులు కాకుండా వ్యక్తులకు ఉండాల్సిన కొన్ని హక్కులు: తగిన జీవనోపాధి, సమాన పనికి సమాన వేతనం, పని హక్కు. ఇవి అమలు చేయించలేని హక్కులు.
- ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన విధానాలు: ఉమ్మడి పౌరస్మృతి, మద్యపాన నిషేధం, కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం, గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు.
ప్రధాన తేడాలు ఒకే పట్టికలో
| అంశం | ప్రాథమిక హక్కులు | ఆదేశిక సూత్రాలు |
|---|---|---|
| భాగం, ఆర్టికల్స్ | భాగం III, ఆర్టికల్ 12-35 | భాగం IV, ఆర్టికల్ 36-51 |
| కోర్టులో అమలు | అమలు చేయించుకోవచ్చు (ఆర్టికల్ 32, 226) | ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావు (ఆర్టికల్ 37) |
| ప్రభుత్వంపై ప్రభావం | కొన్ని పనులు చేయకుండా ఆపుతాయి | కొన్ని పనులు చేయమని ప్రోత్సహిస్తాయి |
| ప్రధాన దృష్టి | వ్యక్తుల హక్కుల రక్షణ | సమాజం మొత్తం శ్రేయస్సు |
| విరుద్ధమైన చట్టం | ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం ఆ మేరకు చెల్లదు | సూత్రానికి విరుద్ధమని చట్టాన్ని కోర్టు రద్దు చేయదు |
| అత్యవసర పరిస్థితి | ఆర్టికల్ 359 కింద అమలు హక్కును నిలిపివేయవచ్చు, ఆర్టికల్ 20, 21 తప్ప | కోర్టులో అమలు అసలే లేనందున ఈ ప్రశ్న రాదు |
ఈ తేడాలు ఉన్నా రెండింటినీ ఒకదానికొకటి పూరకాలుగా చూడవచ్చని NCERT చెబుతుంది.
ఆదేశిక సూత్రాలు: ఆర్టికల్ వారీగా
| ఆర్టికల్ | అంశం |
|---|---|
| 38 | ప్రజల సంక్షేమం; సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థ; 38(2) ఆదాయ అసమానతలు తగ్గించడం |
| 39 | (a) స్త్రీ పురుషులకు సమానంగా జీవనోపాధి; (b) వనరుల యాజమాన్యం ఉమ్మడి మేలుకు; (c) సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ; (d) సమాన పనికి సమాన వేతనం; (e) కార్మికుల ఆరోగ్యం, పిల్లల రక్షణ; (f) పిల్లల ఆరోగ్యకర వికాసం |
| 39A | సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం |
| 40 | గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు, స్వపరిపాలన విభాగాలుగా అధికారాలు |
| 41 | పని హక్కు, విద్య, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, వైకల్యంలో ప్రభుత్వ సహాయం (ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో) |
| 42 | న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం |
| 43 | జీవన వేతనం; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం |
| 43A | పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం |
| 43B | సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం |
| 44 | దేశమంతా పౌరులకు ఉమ్మడి పౌరస్మృతి |
| 45 | ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్య |
| 46 | ఎస్సీ, ఎస్టీ, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు |
| 47 | పోషకాహార స్థాయి, జీవన ప్రమాణం, ప్రజారోగ్యం; ఔషధ అవసరాలకు తప్ప మత్తు పానీయాల నిషేధం |
| 48 | వ్యవసాయం, పశుపోషణ ఆధునిక పద్ధతుల్లో; ఆవులు, దూడలు, పాడి-వ్యవసాయ పశువుల వధ నిషేధం |
| 48A | పర్యావరణ రక్షణ, అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ |
| 49 | జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారకాల రక్షణ |
| 50 | కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి న్యాయవ్యవస్థను వేరు చేయడం |
| 51 | అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత; వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం |
తర్వాత చేర్చిన సూత్రాలు (రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్స్ ప్రకారం)
- 42వ సవరణ చట్టం, 1976: 39(f) ను మార్చింది; 39A, 43A, 48A లను చేర్చింది. ఇవి 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.
- 44వ సవరణ చట్టం, 1978: ఆర్టికల్ 38 లో క్లాజ్ (2) ను చేర్చింది. ఇది 20-6-1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
- 86వ సవరణ చట్టం, 2002: ఆర్టికల్ 45 ను ఇప్పటి రూపంలోకి మార్చింది. ఇది 1-4-2010 నుంచి అమలు.
- 97వ సవరణ చట్టం, 2011: ఆర్టికల్ 43B ని చేర్చింది. ఇది 15-2-2012 నుంచి అమలు.
రెండింటి మధ్య ఘర్షణ: ఆస్తి హక్కు నుంచి మినర్వా మిల్స్ వరకు
ఘర్షణ ఎలా మొదలైంది
- జమీందారీ వ్యవస్థను రద్దు చేసే చట్టాలు తెచ్చినప్పుడు, అవి ఆస్తి హక్కును ఉల్లంఘిస్తున్నాయని వ్యతిరేకత వచ్చింది. రాజ్యాంగంలో మొదట ఆస్తిని సంపాదించే, కలిగి ఉండే హక్కు ప్రాథమిక హక్కుగా ఉండేది.
- ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం హక్కులను తగ్గించవచ్చని ప్రభుత్వం వాదించింది. ఆదేశిక సూత్రాల కోసం కూడా ప్రాథమిక హక్కులను పరిమితం చేయలేమని కోర్టు భావించింది.
- 1950 నుంచి ఆస్తి హక్కును పరిమితం చేస్తూ ప్రభుత్వం చాలా చట్టాలు చేసింది. 1967 నుంచి 1973 వరకు తీవ్ర వివాదం నడిచిందని NCERT తొమ్మిదో అధ్యాయం చెబుతుంది.
ఆర్టికల్ 31C
- 25వ సవరణ చట్టం, 1971 ఆర్టికల్ 31C ని చేర్చింది (20-4-1972 నుంచి అమలు). మొదట ఇది ఆర్టికల్ 39 లోని (b), (c) క్లాజుల అమలుకు చేసిన చట్టాలకే రక్షణ ఇచ్చింది.
- ఆర్టికల్ 13 లో ఏమున్నా, ఆ సూత్రాల అమలుకు చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో చెల్లదనకూడదని ఇది చెబుతుంది. 44వ సవరణకు ముందు ఈ జాబితాలో ఆర్టికల్ 31 కూడా ఉండేది.
- రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టానికి ఈ రక్షణ రావాలంటే, దాన్ని రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపి ఆమోదం పొందాలి.
- 42వ సవరణ, 1976 ఈ రక్షణను భాగం IV లోని “అన్ని లేదా ఏ సూత్రానికైనా” విస్తరించింది. ఈ మార్పును సుప్రీంకోర్టు మినర్వా మిల్స్ కేసులో చెల్లదని ప్రకటించిందని రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది.
కేశవానంద భారతి, మినర్వా మిల్స్
- 1973 లో కేశవానంద భారతి కేసులో సుప్రీంకోర్టు “మౌలిక నిర్మాణం” సిద్ధాంతాన్ని ఇచ్చింది. ఏ సవరణ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు, ఆ పరిధిలో రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా పార్లమెంట్ సవరించవచ్చు.
- 1973 లోనే ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని, దాన్ని సవరణ ద్వారా తగ్గించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.
- 42వ సవరణ కేశవానంద తీర్పును అధిగమించే ప్రయత్నమని NCERT అంటుంది. మినర్వా మిల్స్ కేసులో (1980) కోర్టు తన పాత వైఖరిని మళ్లీ ధృవీకరించింది.
- 1978 లో 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి తొలగించి, ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది.
ఒక ఉదాహరణ: సూత్రం అమలు, హక్కుతో ఘర్షణ
ఒక రాష్ట్రం, భూమి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా పంపిణీ చేయడానికి ఒక చట్టం తెచ్చింది అనుకుందాం. ఇది ఆర్టికల్ 39(b), (c) లక్ష్యాలకు సరిపోతుంది.
- భూమి కోల్పోయిన వ్యక్తి ఈ చట్టం తనపై వివక్ష చూపుతోందని, ఆర్టికల్ 14 కు విరుద్ధమని కోర్టుకు వెళ్లాడు.
- చట్టం ఆర్టికల్ 39(b) లేదా (c) అమలు కోసమే అయితే, ఆర్టికల్ 31C ప్రకారం ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో దాన్ని చెల్లదనకూడదు.
- కానీ ఇది రాష్ట్ర చట్టం. రాష్ట్రపతి ఆమోదం లేకపోతే 31C రక్షణ వర్తించదు.
- మరోవైపు, ప్రభుత్వం ఈ చట్టం చేయకపోయినా ఏ పౌరుడూ ఆర్టికల్ 39 అమలు చేయమని కోర్టుకు వెళ్లలేడు. ఆర్టికల్ 37 దాన్ని అనుమతించదు.
ఆదేశిక సూత్రాలను ప్రభుత్వాలు ఎలా అమలు చేశాయి
NCERT ఇచ్చిన ఉదాహరణలు ఇవి:
- జమీందారీ రద్దు చట్టాలు, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, ఫ్యాక్టరీ చట్టాలు, కనీస వేతనాల నిర్ణయం.
- కుటీర, చిన్న పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం; ఎస్సీ, ఎస్టీల అభ్యున్నతి కోసం రిజర్వేషన్లు.
- విద్యా హక్కు, దేశమంతా పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలు, ఉపాధి హామీ పథకం కింద పాక్షిక పని హక్కు, మధ్యాహ్న భోజన పథకం.
తరచూ కలిగే గందరగోళాలు
- విద్య: 21A హక్కు, 45 సూత్రం. 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కు. ఆరేళ్లు నిండే వరకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య ఆర్టికల్ 45 కింద ఆదేశిక సూత్రం. రెండింటినీ 86వ సవరణే ఇప్పటి రూపంలోకి తెచ్చింది.
- పని హక్కు ప్రాథమిక హక్కు కాదు. పని హక్కు ఆర్టికల్ 41 లో ఉంది, అది కూడా ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో. పని హక్కును NCERT అమలు చేయించలేని హక్కుల జాబితాలో చూపిస్తుంది.
- పంచాయతీలు: ఆర్టికల్ 40. గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు ఆదేశిక సూత్రం. దీన్ని ఆర్టికల్ 43 లోని కుటీర పరిశ్రమలతో కలపకండి.
- 43, 43A, 43B వేరు. 43 జీవన వేతనం, 43A కార్మికుల భాగస్వామ్యం (42వ సవరణ), 43B సహకార సంఘాలు (97వ సవరణ).
- ప్రాథమిక విధులు వేరే భాగం. ఆర్టికల్ 51A భాగం IVA లో ఉంది, భాగం IV లో కాదు. 1976 లో 42వ సవరణ వీటిని చేర్చినప్పుడు పది విధులు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది.
- 48 పశువులు, 48A పర్యావరణం. రెండూ వ్యవసాయం, ప్రకృతికి సంబంధించినవి కాబట్టి కలిసిపోతాయి. 48A ను 42వ సవరణ చేర్చింది.
పాలిటీలో ఈ అధ్యాయాన్ని ఏ క్రమంలో చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.
నా సూచన, ఒక పరిమితి
నా అభిప్రాయం: ఈ అంశంలో మార్కులు ఎక్కువగా పోయేది “ఈ అంశం హక్కా, సూత్రమా” అనే ప్రశ్నల్లోనే. ఆర్టికల్ 38 నుంచి 51 వరకు పట్టికను ఒక్కసారి మీరే రాసుకోండి. దాని పక్కన విద్య (21A, 45), పని (41), సమాన వేతనం (39(d)) లాంటి జంటలను గుర్తు పెట్టుకోండి. మెయిన్స్ రాసేవాళ్లు 31C, కేశవానంద, మినర్వా మిల్స్ కాలక్రమాన్ని ఒక్క పేరాలో రాసే అభ్యాసం చేయాలి; APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూస్తే ఈ సెక్షన్ బరువు అర్థమవుతుంది.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, NCERT వివరణకే కట్టుబడింది. సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఆదేశిక సూత్రాలను ఆర్టికల్ 21 తో కలిపి ఎలా చదివాయో, ఆర్టికల్ 31C పై తర్వాతి తీర్పులు ఏమన్నాయో ఇక్కడ లేవు. మెయిన్స్ రాసేవాళ్లకు ఈ వ్యాసం ఒక్కటే సరిపోదు; ఆ తీర్పులను విడిగా చదవాలి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ఆదేశిక సూత్రాలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావని, అయినా దేశ పాలనకు మౌలికమైనవని చెప్పే ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 36 (B) ఆర్టికల్ 37 (C) ఆర్టికల్ 38 (D) ఆర్టికల్ 32
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 37. చట్టాలు చేసేటప్పుడు ఈ సూత్రాలను పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యమని కూడా ఆర్టికల్ 37 చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 36 కేవలం “రాజ్యం” అనే పదానికి భాగం III లోని అర్థాన్నే ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 32 దీనికి వ్యతిరేక దిశలో, ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును ఇస్తుంది.
- సమాన పనికి సమాన వేతనం రాజ్యాంగంలో ఏ నిబంధనలో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 39(d) (B) ఆర్టికల్ 16 (C) ఆర్టికల్ 43 (D) ఆర్టికల్ 42
సమాధానం
(A) ఆర్టికల్ 39(d). స్త్రీ పురుషులిద్దరికీ సమాన పనికి సమాన వేతనం అనేది ఆదేశిక సూత్రం, కోర్టు ద్వారా నేరుగా అమలు చేయించలేము. ఆర్టికల్ 16 ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశం ఇచ్చే ప్రాథమిక హక్కు, వేతనం గురించి కాదు. ఆర్టికల్ 43 జీవన వేతనం గురించి, 42 పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం గురించి చెబుతాయి.
- కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో రద్దు చేయకూడదని చెప్పే ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 31A (B) ఆర్టికల్ 13 (C) ఆర్టికల్ 31C (D) ఆర్టికల్ 300A
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 31C. దీన్ని 25వ సవరణ చట్టం, 1971 చేర్చింది; రాష్ట్ర చట్టానికి ఈ రక్షణ రావాలంటే రాష్ట్రపతి ఆమోదం అవసరం. ఆర్టికల్ 13 దీనికి విరుద్ధంగా, హక్కులను హరించే చట్టాలు చెల్లవని చెబుతుంది; 31C ఆ నియమానికి మినహాయింపు. ఆర్టికల్ 300A ఆస్తి హక్కును చట్టబద్ధ హక్కుగా ఉంచే నిబంధన.
- ఆర్టికల్ 31C రక్షణను భాగం IV లోని అన్ని సూత్రాలకు విస్తరించిన 42వ సవరణ మార్పును సుప్రీంకోర్టు ఏ కేసులో చెల్లదని ప్రకటించింది? (A) కేశవానంద భారతి కేసు (B) గోలక్‌నాథ్ కేసు (C) ఎ.కె. గోపాలన్ కేసు (D) మినర్వా మిల్స్ కేసు
సమాధానం
(D) మినర్వా మిల్స్ కేసు. ఈ కేసు 1980 నాటిది; 42వ సవరణ సెక్షన్ 4 ను కోర్టు చెల్లదని ప్రకటించిందని రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది. కేశవానంద భారతి తీర్పు 1973 లో మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం ఇచ్చింది, అది 42వ సవరణ కంటే ముందుదే. మినర్వా మిల్స్ కేసులో కోర్టు కేశవానంద వైఖరినే మళ్లీ ధృవీకరించింది.
- ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్య అందించడానికి రాజ్యం ప్రయత్నించాలని చెప్పే ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 21A (B) ఆర్టికల్ 41 (C) ఆర్టికల్ 45 (D) ఆర్టికల్ 46
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 45. ఇది ఆదేశిక సూత్రం; 86వ సవరణ చట్టం, 2002 దీన్ని ఇప్పటి రూపంలోకి మార్చింది. ఆర్టికల్ 21A 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా ఇస్తుంది. వయసు పరిధి చూస్తే రెండింటినీ సులభంగా వేరు చేయవచ్చు: ఆరేళ్ల లోపు 45, ఆరు నుంచి పద్నాలుగు 21A.
- ఉచిత న్యాయ సహాయం గురించి చెప్పే ఆర్టికల్ 39A ను రాజ్యాంగంలో చేర్చిన సవరణ ఏది? (A) 42వ సవరణ, 1976 (B) 44వ సవరణ, 1978 (C) 25వ సవరణ, 1971 (D) 97వ సవరణ, 2011
సమాధానం
(A) 42వ సవరణ, 1976. ఇదే సవరణ 43A (కార్మికుల భాగస్వామ్యం), 48A (పర్యావరణం) లను కూడా చేర్చింది; ఇవన్నీ 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి. 44వ సవరణ ఆర్టికల్ 38(2) ను చేర్చింది. 97వ సవరణ 43B (సహకార సంఘాలు) ను చేర్చింది. 25వ సవరణ ఆర్టికల్ 31C ని తెచ్చింది.
- గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని చెప్పే ఆదేశిక సూత్రం ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 43 (B) ఆర్టికల్ 40 (C) ఆర్టికల్ 48 (D) ఆర్టికల్ 50
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 40. గ్రామ పంచాయతీలకు స్వపరిపాలన విభాగాలుగా పనిచేసేందుకు అవసరమైన అధికారాలు ఇవ్వాలని ఇది రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. ఆర్టికల్ 43 గ్రామీణ కుటీర పరిశ్రమల గురించి, 48 వ్యవసాయం, పశుపోషణ గురించి చెబుతాయి. ఆర్టికల్ 50 న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడం గురించి.
- సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం గురించి చెప్పే ఆర్టికల్ 43B ను చేర్చిన సవరణ చట్టం ఏది? (A) 86వ సవరణ, 2002 (B) 42వ సవరణ, 1976 (C) 44వ సవరణ, 1978 (D) 97వ సవరణ, 2011
సమాధానం
(D) 97వ సవరణ, 2011. ఇది 15-2-2012 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. 42వ సవరణ చేర్చింది 43A (కార్మికుల భాగస్వామ్యం); నంబర్లు దగ్గరగా ఉండటంతో రెండింటినీ కలిపేస్తారు. 86వ సవరణ విద్యకు సంబంధించిన 21A, 45 మార్పులు చేసింది.
- NCERT వివరణ ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కులకు, ఆదేశిక సూత్రాలకు ఉన్న ప్రధాన తేడాను సరిగ్గా చెప్పే వాక్యం ఏది? (A) హక్కులు ప్రభుత్వాన్ని పనులు చేయమంటాయి, సూత్రాలు ఆపుతాయి (B) హక్కులు సమాజం మేలుకు, సూత్రాలు వ్యక్తుల రక్షణకు (C) హక్కులు ప్రభుత్వాన్ని ఆపుతాయి, సూత్రాలు పనులు చేయమంటాయి (D) హక్కులు, సూత్రాలు రెండూ కోర్టులో సమానంగా అమలవుతాయి
సమాధానం
(C) హక్కులు ప్రభుత్వాన్ని ఆపుతాయి, సూత్రాలు పనులు చేయమంటాయి. ప్రాథమిక హక్కులు ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా నిరోధిస్తాయి, ఆదేశిక సూత్రాలు కొన్ని పనులు చేయమని ప్రోత్సహిస్తాయని NCERT చెబుతుంది. ఆప్షన్ (A), (B) ఈ సంబంధాన్ని తలకిందులు చేశాయి; హక్కులు వ్యక్తులను, సూత్రాలు సమాజాన్ని చూస్తాయి. ఆర్టికల్ 37 వల్ల సూత్రాలు కోర్టులో అమలు కావు కాబట్టి (D) తప్పు.
- 1973 కేశవానంద భారతి తీర్పు ఇచ్చిన ముఖ్య సిద్ధాంతం ఏది? (A) రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం (B) పార్లమెంట్ సర్వాధిపత్య సిద్ధాంతం (C) ఆదేశిక సూత్రాల న్యాయ అమలు సిద్ధాంతం (D) ఆస్తి హక్కు మౌలిక హక్కు సిద్ధాంతం
సమాధానం
(A) రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం. ఏ సవరణ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించకూడదని, ఆ పరిమితిలో పార్లమెంట్ ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చని ఈ తీర్పు చెప్పింది. పార్లమెంట్ సర్వాధిపత్యాన్ని తర్వాత 42వ సవరణ ప్రకటించడానికి ప్రయత్నించింది, కోర్టు దాన్ని అంగీకరించలేదు. 1973 లోనే సుప్రీంకోర్టు ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని చెప్పిందని NCERT అంటుంది కాబట్టి (D) తప్పు.
FAQ
ఆదేశిక సూత్రాలు ఏ భాగంలో, ఏ ఆర్టికల్స్‌లో ఉన్నాయి?
రాజ్యాంగం భాగం IV లో ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు ఆదేశిక సూత్రాలు ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఇవి ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు.
ఆదేశిక సూత్రాలను కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించుకోవచ్చా?
లేదు. ఆర్టికల్ 37 ఇవి ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావని చెబుతుంది. అయినా ఇవి దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి, చట్టాలు చేసేటప్పుడు వీటిని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం.
ఆర్టికల్ 31C ఎందుకు ముఖ్యం?
కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో రద్దు చేయకూడదని ఆర్టికల్ 31C చెబుతుంది. దీన్ని 25వ సవరణ చట్టం, 1971 చేర్చింది.
ఉచిత న్యాయ సహాయం ప్రాథమిక హక్కా, ఆదేశిక సూత్రమా?
ఆదేశిక సూత్రం. ఆర్టికల్ 39A సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం గురించి చెబుతుంది. దీన్ని 42వ సవరణ, 1976 చేర్చింది.
Sources
- The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
- NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 2: Rights in the Indian Constitution
- NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 9: Constitution as a Living Document
- APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
- TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services