హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను ఎలా నియమిస్తారు? హైకోర్టు అధికార పరిధి ఏమిటి?

హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని ఆర్టికల్ 217(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు. ఆచరణలో ప్రతిపాదనను సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో కలిసి మొదలుపెడతారు, సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం సిఫారసు చేసిన పేర్లనే రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; జడ్జీ 62 ఏళ్ల వరకు పదవిలో ఉంటారు. అధికార పరిధి విషయంలో హైకోర్టుకు ఆర్టికల్ 226 కింద ప్రాథమిక హక్కులకే కాక “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు ఇచ్చే అధికారం, ఆర్టికల్ 227 కింద తన పరిధిలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం ఉన్నాయి.

ఈ పోస్టులో ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి నేరుగా చదివి రాశాను. కొలీజియం పద్ధతి వివరాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ పార్లమెంటుకు ఇచ్చిన సమాధానాల ఆధారంగా PIB విడుదల చేసిన ప్రకటనల నుంచి తీసుకున్నాను.

ఒక్క చూపులో: భాగం VI, అధ్యాయం V

రాజ్యాంగంలో భాగం VI (రాష్ట్రాలు) లోని అధ్యాయం V “రాష్ట్రాల్లో హైకోర్టులు”: ఆర్టికల్ 214 నుంచి 231 వరకు.

ఆర్టికల్	విషయం
214	ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక హైకోర్టు
215	హైకోర్టు కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్; తన ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారం
216	హైకోర్టు కూర్పు: ప్రధాన న్యాయమూర్తి, రాష్ట్రపతి అవసరమని భావించినంత మంది జడ్జీలు
217	జడ్జీ నియామకం, పదవీ కాలం, అర్హతలు
218	ఆర్టికల్ 124(4), 124(5) హైకోర్టుకు వర్తింపు (తొలగింపు)
219	గవర్నర్ ఎదుట ప్రమాణం
220	శాశ్వత జడ్జీగా పనిచేసిన తర్వాత ప్రాక్టీస్‌పై ఆంక్ష
221	జీతభత్యాలు
222	ఒక హైకోర్టు నుంచి మరో హైకోర్టుకు బదిలీ
223	తాత్కాలిక (యాక్టింగ్) ప్రధాన న్యాయమూర్తి
224	అదనపు జడ్జీలు, యాక్టింగ్ జడ్జీలు
224A	రిటైర్డ్ జడ్జీలు హైకోర్టు సిటింగ్‌లలో పాల్గొనడం
225	ఇప్పటికే ఉన్న హైకోర్టుల అధికార పరిధి
226	రిట్లు జారీ చేసే అధికారం
227	అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ
228	రాజ్యాంగ ప్రశ్న ఉన్న కేసులను హైకోర్టుకు బదిలీ
229	హైకోర్టు అధికారులు, సిబ్బంది, ఖర్చులు
230	కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు హైకోర్టు పరిధి విస్తరణ
231	రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టు

ఆర్టికల్ 226A, 228A ఒకప్పుడు ఈ అధ్యాయంలో ఉండేవి. వాటిని 43వ సవరణ (1977) తొలగించింది, కాబట్టి ఇప్పుడు అవి పాఠంలో “Omitted” అని మాత్రమే కనిపిస్తాయి.

నియామకం: రాజ్యాంగ పాఠం ఏం చెబుతుంది

ఆర్టికల్ 216 ప్రకారం ప్రతి హైకోర్టులో ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి, రాష్ట్రపతి ఎప్పటికప్పుడు అవసరమని భావించినంత మంది ఇతర జడ్జీలు ఉంటారు. సంఖ్య రాజ్యాంగంలో లేదు.

ఆర్టికల్ 217(1) ప్రకారం ప్రతి హైకోర్టు జడ్జీని రాష్ట్రపతి “తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్” ద్వారా నియమిస్తారు. ఈ క్లాజు అసలు పాఠం ప్రకారం రాష్ట్రపతి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, రాష్ట్ర గవర్నర్‌లను సంప్రదించాలి. ప్రధాన న్యాయమూర్తి కాకుండా ఇతర జడ్జీని నియమించేటప్పుడు సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని కూడా సంప్రదించాలి.

ఇక్కడ పరీక్షల్లో ఒక ఉచ్చు ఉంది. ఇప్పటి అధికారిక పాఠం చదివితే ఆర్టికల్ 217(1)లో “జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC) సిఫారసుపై” అనే మాటలు కనిపిస్తాయి. ఈ మాటలను 99వ సవరణ చట్టం, 2014 చేర్చింది, అది 13 ఏప్రిల్ 2015 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. కానీ సుప్రీంకోర్టు 16 అక్టోబర్ 2015 నాటి తీర్పులో (సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా) ఈ సవరణను కొట్టివేసిందని అదే పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 124A (NJAC) కూడా అదే సవరణతో వచ్చి అదే తీర్పుతో రద్దైంది.

21 మార్చి 2022 నాటి PIB ప్రకటన ప్రకారం ఆ తీర్పు 99వ సవరణను, NJAC చట్టాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించి, అంతకుముందు ఉన్న కొలీజియం వ్యవస్థే అమల్లో ఉంటుందని చెప్పింది. 16 డిసెంబర్ 2015 నాటి మరో ఉత్తర్వుతో, ఉన్న నియామక విధాన పత్రాన్ని (MoP) సుప్రీంకోర్టు కొలీజియంతో సంప్రదించి పూర్తి చేయాలని ప్రభుత్వాన్ని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. ఆ ప్రకటన నాటికి కొత్త MoP ఇంకా “ఖరారు దశలో” ఉంది.

ఒక వైరుధ్యం: 15 డిసెంబర్ 2022 నాటి PIB ప్రకటన NJAC తీర్పు తేదీని 16.12.2015 అని రాసింది. రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్, 21 మార్చి 2022 PIB ప్రకటన రెండూ తీర్పు తేదీ 16.10.2015 అని చెబుతాయి. 21 మార్చి 2022 ప్రకటన ప్రకారం 16.12.2015 అనేది MoP పై ఇచ్చిన తర్వాతి ఉత్తర్వు తేదీ. ఈ పోస్టు అధికారిక రాజ్యాంగ పాఠాన్ని అనుసరించి తీర్పు తేదీగా 16 అక్టోబర్ 2015 నే తీసుకుంటుంది.

ఆచరణలో నియామకం: కొలీజియం, నియామక విధాన పత్రం (MoP)

రాజ్యాంగ పాఠం “రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు” అని మాత్రమే చెబుతుంది. అసలు ఎవరి పేరు ఎలా ఎంపికవుతుందో చెప్పేది నియామక విధాన పత్రం (Memorandum of Procedure, MoP). 25 జులై 2026 నాటి PIB ప్రకటన ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు జడ్జీల నియామకం ఆర్టికల్స్ 124, 217, 224 కింద, 1998లో రూపొందించిన MoP ప్రకారం జరుగుతుంది. ఆ MoP ను 6 అక్టోబర్ 1993 నాటి సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (రెండో జడ్జీల కేసు), 28 అక్టోబర్ 1998 నాటి సలహా అభిప్రాయం (మూడో జడ్జీల కేసు) ఆధారంగా తయారు చేశారు.

అదే ప్రకటన ప్రకారం హైకోర్టు జడ్జీ నియామక దశలు ఇలా ఉంటాయి:

దశ 1: ప్రతిపాదన మొదలు. హైకోర్టు జడ్జీ నియామక ప్రతిపాదనను మొదలుపెట్టే బాధ్యత సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిది. ఆయన ఆ హైకోర్టులోని ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి పేర్లు సిఫారసు చేస్తారు. వీరే హైకోర్టు కొలీజియం. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీల విషయంలో ఈ బాధ్యత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిది.

దశ 2: సమయం. ఖాళీ ఏర్పడటానికి కనీసం ఆరు నెలల ముందే హైకోర్టు సిఫారసులు పంపాలని MoP చెబుతుంది.

దశ 3: రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయం. హైకోర్టు నియామకాలకు సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయాన్ని MoP ప్రకారం తీసుకుంటారు. ప్రభుత్వానికి అందుబాటులో ఉన్న ఇతర నివేదికల వెలుగులో కూడా సిఫారసులను పరిశీలిస్తారు.

దశ 4: సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం సలహా. హైకోర్టు కొలీజియం సిఫారసులు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ, కేంద్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయాలు కలిపి సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం (SCC) సలహా కోసం పంపుతారు.

దశ 5: రాష్ట్రపతి నియామకం. సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం సిఫారసు చేసిన వ్యక్తులను మాత్రమే హైకోర్టు జడ్జీలుగా నియమిస్తారు. 3 ఫిబ్రవరి 2023 నాటి PIB ప్రకటన కూడా ప్రభుత్వం SCC సిఫారసు చేసిన వారినే నియమిస్తుందని స్పష్టంగా చెప్పింది.

ఈ ప్రక్రియను PIB “కార్యనిర్వాహక వర్గం, న్యాయవ్యవస్థ మధ్య నిరంతర, సమగ్ర, సహకార ప్రక్రియ” అని వర్ణించింది. 11 ఫిబ్రవరి 2022 నాటి PIB ప్రకటన ప్రకారం ఆర్టికల్స్ 124, 217, 224 ఏ కులానికి లేదా వర్గానికి రిజర్వేషన్ కల్పించవు. అయితే SC, ST, OBC, మైనారిటీలు, మహిళల నుంచి తగిన అభ్యర్థులను పరిగణించాలని ప్రభుత్వం హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తులను కోరుతోంది.

అర్హతలు: ఆర్టికల్ 217(2)

హైకోర్టు జడ్జీ కావాలంటే వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి, దానితో పాటు కింది రెండింటిలో ఒకటి ఉండాలి:

• భారత భూభాగంలో కనీసం పదేళ్లు న్యాయ పదవి (judicial office) నిర్వహించి ఉండాలి.
• లేదా ఒక హైకోర్టులో గానీ, వరుసగా రెండు అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో గానీ కనీసం పదేళ్లు న్యాయవాదిగా ఉండాలి.

ఈ క్లాజుకు ఉన్న వివరణ (Explanation) లెక్కింపులో ముఖ్యమైనది. న్యాయ పదవి కాలం లెక్కించేటప్పుడు, ఆ పదవి తర్వాత హైకోర్టు న్యాయవాదిగా, ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా లేదా న్యాయ పరిజ్ఞానం అవసరమైన ప్రభుత్వ పదవిలో ఉన్న కాలం కూడా కలుస్తుంది. అలాగే న్యాయవాది కాలం లెక్కించేటప్పుడు, న్యాయవాది అయిన తర్వాత న్యాయ పదవి, ట్రైబ్యునల్ సభ్యత్వం లేదా న్యాయ పరిజ్ఞానం అవసరమైన పదవిలో ఉన్న కాలం కూడా కలుస్తుంది.

42వ సవరణ (1976) ఈ క్లాజులో ఒక మూడో మార్గాన్ని (sub-clause c) చేర్చింది, కానీ 44వ సవరణ (1978) దాన్ని తొలగించింది. ఇప్పటి ఆర్టికల్ 217(2)లో “ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు” మార్గం లేదు. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీకి మాత్రం ఆర్టికల్ 124(3)(c) కింద రాష్ట్రపతి దృష్టిలో ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడైన వ్యక్తి అర్హుడే.

హైకోర్టు జడ్జీకి కనీస వయసు అనే నిబంధన రాజ్యాంగంలో లేదు. పదవీ విరమణ వయసు మాత్రమే ఉంది.

పదవీ కాలం, రాజీనామా, పదవి ఖాళీ

ఆర్టికల్ 217(1) ప్రకారం జడ్జీ 62 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు పదవిలో ఉంటారు. మొదట ఇది 60 ఏళ్లు; 15వ సవరణ చట్టం, 1963 దీన్ని 62 ఏళ్లకు పెంచింది. అదనపు, యాక్టింగ్ జడ్జీల పదవీ కాలం ఆర్టికల్ 224 ప్రకారం ఉంటుంది.

ఆర్టికల్ 217(1) కింది నిబంధనలు (proviso) మూడు పరిస్థితులు చెబుతాయి:

• (a) రాజీనామా: జడ్జీ రాష్ట్రపతిని ఉద్దేశించి స్వహస్తంతో రాసి రాజీనామా చేయవచ్చు. గవర్నర్‌కు కాదు.
• (b) తొలగింపు: సుప్రీంకోర్టు జడ్జీని తొలగించే ఆర్టికల్ 124(4) పద్ధతిలోనే రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
• (c) పదవి ఖాళీ: రాష్ట్రపతి ఆ జడ్జీని సుప్రీంకోర్టు జడ్జీగా నియమించినా, మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేసినా ఆ హైకోర్టులో ఆయన పదవి ఖాళీ అవుతుంది.

వయసుపై వివాదం: హైకోర్టు జడ్జీ వయసుపై ప్రశ్న వస్తే ఆర్టికల్ 217(3) ప్రకారం రాష్ట్రపతి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి నిర్ణయిస్తారు, ఆ నిర్ణయమే అంతిమం. ఈ క్లాజును 15వ సవరణ (1963) పూర్వాపేక్ష ప్రభావంతో చేర్చింది. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ వయసు విషయంలో మాత్రం ఆర్టికల్ 124(2A) ప్రకారం పార్లమెంటు చట్టం నిర్ణయించే అధికారి, పద్ధతి వర్తిస్తాయి. రెండూ ఒకే సవరణతో వచ్చినా పద్ధతి వేరు.

తొలగింపు: ఆర్టికల్ 217(1)(b) నుంచి ఆర్టికల్ 124(4) వరకు

హైకోర్టు జడ్జీని తొలగించే ప్రత్యేక పద్ధతి ఏదీ ఆర్టికల్ 217లో రాయలేదు. అది నేరుగా ఆర్టికల్ 124(4)ను సూచిస్తుంది. ఆర్టికల్ 218 కూడా ఆర్టికల్ 124లోని క్లాజులు (4), (5) హైకోర్టుకు వర్తిస్తాయని చెబుతుంది.

ఆర్టికల్ 124(4) ప్రకారం తొలగింపు ఇలా జరుగుతుంది:

• కారణం “నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన” (proved misbehaviour) లేదా “అసమర్థత” (incapacity) మాత్రమే అయి ఉండాలి.
• పార్లమెంటు ప్రతి సభ ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో మూడింట రెండు వంతులకు తగ్గని మెజారిటీతో తీర్మానం (address) ఆమోదించాలి.
• రెండు సభల తీర్మానాలు ఒకే సెషన్‌లో రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి.
• ఆ తర్వాత రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో జడ్జీ పదవి నుంచి తొలగుతారు.

ఆర్టికల్ 124(5) ప్రకారం తీర్మానం సమర్పణ, దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థత విచారణ, నిరూపణ పద్ధతిని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నియంత్రించవచ్చు. గవర్నర్ జడ్జీని నియమించరు, తొలగించరు. రాష్ట్ర శాసనసభకు కూడా తొలగింపులో పాత్ర లేదు.

ప్రమాణం, ప్రాక్టీస్ ఆంక్ష, జీతభత్యాలు

ప్రమాణం (ఆర్టికల్ 219): హైకోర్టు జడ్జీగా నియమితుడైన వ్యక్తి పదవి చేపట్టే ముందు రాష్ట్ర గవర్నర్ ఎదుట లేదా గవర్నర్ నియమించిన వ్యక్తి ఎదుట మూడో షెడ్యూల్‌లోని నమూనాలో ప్రమాణం చేయాలి. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ ప్రమాణం ఆర్టికల్ 124(6) ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఎదుట జరుగుతుంది. గవర్నర్ ఇతర అధికారాల కోసం మా గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు పోస్టు చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ఆంక్ష (ఆర్టికల్ 220): శాశ్వత హైకోర్టు జడ్జీగా పనిచేసిన వ్యక్తి సుప్రీంకోర్టు, ఇతర హైకోర్టుల్లో తప్ప భారతదేశంలోని మరే కోర్టులోనూ, మరే అధికారి ఎదుటా వాదించకూడదు. అంటే తాను పనిచేసిన హైకోర్టులో, జిల్లా కోర్టుల్లో వాదించలేరు. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీగా పనిచేసిన వ్యక్తికి ఆర్టికల్ 124(7) ఇంకా కఠినంగా, భారత భూభాగంలో ఏ కోర్టులోనూ వాదించకూడదని చెబుతుంది.

జీతభత్యాలు (ఆర్టికల్ 221): జడ్జీల జీతాలను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది; అలాంటి చట్టం వచ్చే వరకు రెండో షెడ్యూల్‌లోని జీతాలు వర్తిస్తాయి. ఈ క్లాజును 54వ సవరణ (1986) మార్చింది. నియామకం తర్వాత జడ్జీ భత్యాలను, సెలవు, పెన్షన్ హక్కులను ఆయనకు నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.

సిబ్బంది, ఖర్చులు (ఆర్టికల్ 229): హైకోర్టు అధికారులు, సిబ్బందిని ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా ఆయన నిర్దేశించిన జడ్జీ లేదా అధికారి నియమిస్తారు. కొన్ని పోస్టులకు రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను సంప్రదించాలని గవర్నర్ నియమం ద్వారా కోరవచ్చు. హైకోర్టు పరిపాలనా ఖర్చులు రాష్ట్ర సంచిత నిధిపై భారం (charged) గా ఉంటాయి.

బదిలీ, తాత్కాలిక నియామకాలు

బదిలీ (ఆర్టికల్ 222): రాష్ట్రపతి ఒక జడ్జీని ఒక హైకోర్టు నుంచి మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేయవచ్చు. అసలు పాఠం ప్రకారం ఇందుకు భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించాలి. బదిలీ అయిన జడ్జీకి జీతంతో పాటు పరిహార భత్యం (compensatory allowance) వస్తుందని 15వ సవరణ (1963) చేర్చిన ఆర్టికల్ 222(2) చెబుతుంది. 25 జులై 2026 PIB ప్రకటన ప్రకారం MoP లో బదిలీ ప్రతిపాదనను భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి మొదలుపెడతారు. రెండు హైకోర్టుల ప్రధాన న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలు, జడ్జీ వ్యక్తిగత పరిస్థితులు, ఆయన ప్రాధాన్య ప్రాంతాలు పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. బదిలీలు ప్రజా ప్రయోజనం కోసమే జరగాలి, MoP బదిలీకి ఎలాంటి కాలపరిమితి నిర్దేశించలేదు.

యాక్టింగ్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (ఆర్టికల్ 223): ప్రధాన న్యాయమూర్తి పదవి ఖాళీగా ఉన్నా, ఆయన గైర్హాజరు వల్ల విధులు నిర్వర్తించలేకపోయినా, ఆ కోర్టులోని ఇతర జడ్జీల్లో ఒకరిని రాష్ట్రపతి ఆ విధుల కోసం నియమిస్తారు.

అదనపు జడ్జీలు (ఆర్టికల్ 224(1)): హైకోర్టులో పని తాత్కాలికంగా పెరిగినా, బకాయి కేసులు పేరుకుపోయినా రాష్ట్రపతి అర్హులైన వ్యక్తులను అదనపు జడ్జీలుగా రెండేళ్లకు మించని కాలానికి నియమించవచ్చు.

యాక్టింగ్ జడ్జీ (ఆర్టికల్ 224(2)): ప్రధాన న్యాయమూర్తి కాని ఒక జడ్జీ గైర్హాజరైనా, తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నియమితుడైనా, శాశ్వత జడ్జీ తిరిగి విధుల్లో చేరే వరకు రాష్ట్రపతి యాక్టింగ్ జడ్జీని నియమించవచ్చు. ఆర్టికల్ 224(3) ప్రకారం అదనపు లేదా యాక్టింగ్ జడ్జీ కూడా 62 ఏళ్ల తర్వాత పదవిలో ఉండకూడదు.

రిటైర్డ్ జడ్జీలు (ఆర్టికల్ 224A): ఒక హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో, ఆ హైకోర్టు లేదా ఇతర ఏ హైకోర్టులోనైనా జడ్జీగా పనిచేసిన వ్యక్తిని తన కోర్టులో కూర్చొని జడ్జీగా వ్యవహరించమని కోరవచ్చు. ఆ వ్యక్తికి జడ్జీ అధికారాలన్నీ ఉంటాయి, కానీ ఇతర విషయాల్లో ఆయనను ఆ హైకోర్టు జడ్జీగా పరిగణించరు. ఆ వ్యక్తి అంగీకరిస్తేనే ఇది సాధ్యం. ఈ ఆర్టికల్‌ను 15వ సవరణ (1963) చేర్చింది.

హైకోర్టు అధికార పరిధి

కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ (ఆర్టికల్ 215): ప్రతి హైకోర్టు కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్, అలాంటి కోర్టుకు ఉండే అధికారాలన్నీ దానికి ఉంటాయి, తన ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారంతో సహా. సుప్రీంకోర్టుకు ఇదే హోదా ఆర్టికల్ 129 ఇస్తుంది.

ఇప్పటికే ఉన్న పరిధి (ఆర్టికల్ 225): రాజ్యాంగం అమలుకు ముందు హైకోర్టులకు ఉన్న అధికార పరిధి, అవి అమలు చేసిన చట్టం, కోర్టు నియమాలు రూపొందించే అధికారం, సింగిల్ బెంచ్, డివిజన్ బెంచ్ సిటింగ్‌ల నియంత్రణ అలాగే కొనసాగుతాయి. ఆదాయ (revenue) వసూళ్లకు సంబంధించిన విషయాల్లో ప్రాథమిక పరిధిపై గతంలో ఉన్న ఆంక్ష ఇకపై వర్తించదని నిబంధన చెబుతుంది. ఈ నిబంధనను 42వ సవరణ తొలగించగా 44వ సవరణ తిరిగి చేర్చింది.

రిట్ పరిధి (ఆర్టికల్ 226): ఆర్టికల్ 32లో ఏమున్నప్పటికీ, ప్రతి హైకోర్టు తన పరిధిలోని భూభాగంలో ఏ వ్యక్తికైనా, అధికారికైనా, తగిన సందర్భాల్లో ప్రభుత్వానికైనా హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, కో వారంటో, సెర్షియోరరి రిట్లు, ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు జారీ చేయవచ్చు. ఇవి భాగం III ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం “మరియు ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” ఇవ్వవచ్చు. ఐదు రిట్ల అర్థం, ఏ రిట్ ఎవరిపై వస్తుందో మా ఆర్టికల్ 32, ఐదు రిట్లు పోస్టులో వివరంగా ఉంది.

ఆర్టికల్ 226లో మరో మూడు క్లాజులు పరీక్షకు ముఖ్యమైనవి:

• 226(2), కారణం ఉద్భవించిన చోటు: కారణం (cause of action) పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా ఒక హైకోర్టు భూభాగంలో ఏర్పడితే, ఆ ప్రభుత్వ కేంద్రం లేదా వ్యక్తి నివాసం ఆ భూభాగం బయట ఉన్నా ఆ హైకోర్టు రిట్ ఇవ్వవచ్చు.
• 226(3), మధ్యంతర ఉత్తర్వు: పిటిషన్ ప్రతులు ఇవ్వకుండా, వాదన వినకుండా ఒక పక్షంపై మధ్యంతర ఉత్తర్వు ఇస్తే, ఆ పక్షం దాన్ని రద్దు చేయమని దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు. హైకోర్టు ఆ దరఖాస్తును రెండు వారాల్లో పరిష్కరించాలి, లేకపోతే మధ్యంతర ఉత్తర్వు దానంతట అదే రద్దవుతుంది.
• 226(4): హైకోర్టుకు ఉన్న ఈ అధికారం ఆర్టికల్ 32(2) కింద సుప్రీంకోర్టుకు ఉన్న అధికారాన్ని తగ్గించదు.

పర్యవేక్షణ (ఆర్టికల్ 227): ప్రతి హైకోర్టుకు తన భూభాగంలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం ఉంది. హైకోర్టు వాటి నుంచి వివరాలు (returns) కోరవచ్చు, వాటి ప్రాక్టీస్, ప్రొసీడింగ్స్‌కు సాధారణ నియమాలు, ఫారాలు నిర్దేశించవచ్చు, ఖాతాల పుస్తకాల నమూనాలు, ఫీజుల పట్టికలు ఖరారు చేయవచ్చు. ఈ నియమాలు, ఫారాలు, పట్టికలకు గవర్నర్ ముందస్తు ఆమోదం అవసరం. సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన చట్టం కింద ఏర్పడిన కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై ఆర్టికల్ 227(4) ప్రకారం హైకోర్టుకు పర్యవేక్షణ అధికారం లేదు.

రాజ్యాంగ ప్రశ్న ఉన్న కేసులు (ఆర్టికల్ 228): దిగువ కోర్టులో పెండింగ్‌లో ఉన్న కేసులో రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన న్యాయ ప్రశ్న ఉండి, ఆ కేసు పరిష్కారానికి అది తేలాల్సి ఉంటే, హైకోర్టు ఆ కేసును తన వద్దకు తెప్పించుకోవాలి. తర్వాత కేసును తానే పరిష్కరించవచ్చు, లేదా ఆ ప్రశ్నను మాత్రమే తేల్చి తీర్పు ప్రతితో కేసును తిరిగి దిగువ కోర్టుకు పంపవచ్చు. అప్పుడు దిగువ కోర్టు ఆ తీర్పుకు అనుగుణంగా కేసును పరిష్కరించాలి.

కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, ఉమ్మడి హైకోర్టు (ఆర్టికల్ 230, 231): పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఒక హైకోర్టు పరిధిని ఏ కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికైనా విస్తరించవచ్చు లేదా తొలగించవచ్చు; ఆ పరిధిని రాష్ట్ర శాసనసభ పెంచలేదు, తగ్గించలేదు, రద్దు చేయలేదు. ఆర్టికల్ 231 ప్రకారం రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు, లేదా రాష్ట్రాలు, ఒక కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి కలిపి పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఉమ్మడి హైకోర్టు ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 214 “ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక హైకోర్టు” అన్నా, ఆర్టికల్ 231 దానికి మినహాయింపు. ఈ రెండు ఆర్టికల్స్‌ను 7వ సవరణ (1956) ప్రస్తుత రూపంలోకి తెచ్చింది.

ఆర్టికల్ 226 వర్సెస్ ఆర్టికల్ 32: అసలు గందరగోళం ఎక్కడ

పూర్తి పోలిక పట్టిక మా ఆర్టికల్ 32 పోస్టులో ఉంది. విద్యార్థులు తడబడేది ఈ నాలుగు చోట్ల:

• “విస్తృతం” అంటే ఏది: ప్రయోజనం పరంగా ఆర్టికల్ 226 విస్తృతం, ఎందుకంటే అది “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్ ఇస్తుంది. భూభాగం పరంగా ఆర్టికల్ 32 విస్తృతం, ఎందుకంటే సుప్రీంకోర్టు దేశమంతటికీ రిట్ ఇస్తుంది. ప్రశ్న ఏ కోణంలో అడిగిందో చూడాలి.
• హక్కు వర్సెస్ అధికారం: ఆర్టికల్ 32 భాగం III లో ఉంది, సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించడం స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు. ఆర్టికల్ 226 భాగం VI లో హైకోర్టుకు ఇచ్చిన రాజ్యాంగ అధికారం.
• సుప్రీంకోర్టుకు ఇతర ప్రయోజనాలు: ప్రాథమిక హక్కులు కాని ఇతర ప్రయోజనాలకు సుప్రీంకోర్టు రిట్లు ఇవ్వాలంటే ఆర్టికల్ 139 కింద పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఆ అధికారం ఇవ్వాలి.
• 226 వర్సెస్ 227: ఆర్టికల్ 226 ఏ వ్యక్తి, అధికారి, ప్రభుత్వంపై అయినా రిట్ ఇచ్చే అధికారం. ఆర్టికల్ 227 కేవలం తన పరిధిలోని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం.

సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ వర్సెస్ హైకోర్టు జడ్జీ: పోలిక పట్టిక

అంశం	సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ	హైకోర్టు జడ్జీ
నియామక ఆర్టికల్	124(2)	217(1)
నియమించేది	రాష్ట్రపతి	రాష్ట్రపతి
ప్రతిపాదన మొదలు (MoP)	భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి	హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో
పదవీ విరమణ వయసు	65 ఏళ్లు	62 ఏళ్లు
వయసు వివాదం	పార్లమెంటు చట్టం నిర్ణయించే అధికారి (124(2A))	భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి రాష్ట్రపతి (217(3))
న్యాయ అనుభవం	కనీసం ఐదేళ్లు హైకోర్టు జడ్జీ	కనీసం పదేళ్లు న్యాయ పదవి
న్యాయవాద అనుభవం	కనీసం పదేళ్లు హైకోర్టు న్యాయవాది	కనీసం పదేళ్లు హైకోర్టు న్యాయవాది
ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు	అర్హుడు (124(3)(c))	ఈ మార్గం లేదు
ప్రమాణం	రాష్ట్రపతి ఎదుట (124(6))	గవర్నర్ ఎదుట (219)
రాజీనామా లేఖ	రాష్ట్రపతికి	రాష్ట్రపతికి
తొలగింపు	124(4)	124(4) ద్వారానే (217(1)(b), 218)
పదవీ విరమణ తర్వాత ప్రాక్టీస్	భారత్‌లో ఏ కోర్టులోనూ కాదు (124(7))	సుప్రీంకోర్టు, ఇతర హైకోర్టుల్లో మాత్రమే (220)
రిట్ ఆర్టికల్	32 (ప్రాథమిక హక్కులకు)	226 (ప్రాథమిక హక్కులు, ఇతర ప్రయోజనాలు)
కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్	129	215

సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక, అప్పీలు, సలహా పరిధుల కోసం మా సుప్రీంకోర్టు అధికార పరిధి పోస్టు చదవండి.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ హైకోర్టులు

ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు అధికారిక వెబ్‌సైట్ ప్రకారం ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి గుంటూరు ప్రధాన పీఠంగా 1954లో 7 మంది జడ్జీలతో హైకోర్టు ఏర్పడింది, జస్టిస్ కోకా సుబ్బారావు తొలి ప్రధాన న్యాయమూర్తి. 1956లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, ఆంధ్ర రాష్ట్రం కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు హైదరాబాద్ ప్రధాన పీఠంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ఏర్పడింది.

తెలంగాణ హైకోర్టు అధికారిక వెబ్‌సైట్ ప్రకారం ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 1919లో ఆరుగురు జడ్జీలతో హైదరాబాద్ హైకోర్టును స్థాపించారు. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద 5 నవంబర్ 1956న ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టుగా మారింది. 1956లో 12 మంది ఉన్న జడ్జీల సంఖ్య 2014 నాటికి 61కి పెరిగింది.

చిన్న వైరుధ్యం: 1956లో జడ్జీల సంఖ్యను తెలంగాణ హైకోర్టు వెబ్‌సైట్ 12 అని, ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు వెబ్‌సైట్ 11 అని చెబుతాయి. రెండూ అధికారిక మూలాలే కాబట్టి పరీక్షలో ఈ సంఖ్య అడిగితే ఆప్షన్లను జాగ్రత్తగా చూడండి; ఈ పోస్టు ఏ ఒక్కదాన్నీ ఖచ్చితమని చెప్పడం లేదు.

విభజన తర్వాత: 2 జూన్ 2014 నుంచి హైదరాబాద్ హైకోర్టు రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి హైకోర్టుగా పనిచేసింది. దానికి “తెలంగాణ రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం కోసం హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు” అని పేరు. 26 డిసెంబర్ 2018న రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులతో దీన్ని రెండుగా విభజించారు: హైదరాబాద్ ప్రధాన పీఠంగా తెలంగాణ హైకోర్టు, అమరావతి ప్రధాన పీఠంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు. ఈ విభజన 1 జనవరి 2019 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు 1 జనవరి 2019 నుంచి 14 మంది జడ్జీలతో పనిచేయడం మొదలుపెట్టింది. ప్రారంభంలో జస్టిస్ సి. ప్రవీణ్ కుమార్ యాక్టింగ్ ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్నారు, ఇది ఆర్టికల్ 223 కింది ఏర్పాటుకు ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ. మొదట విజయవాడలోని తాత్కాలిక భవనంలో నడిచిన హైకోర్టు 18 మార్చి 2019 నుంచి అమరావతిలోని తాత్కాలిక న్యాయ సముదాయం (Interim Judicial Complex) నుంచి పనిచేస్తోంది. విభజన చట్టంలోని హైకోర్టు సెక్షన్ల కోసం మా ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 పోస్టు చూడండి.

ఒక ఉదాహరణ: మూడు పరిస్థితులు, మూడు ఆర్టికల్స్

పరిస్థితి 1, అర్హత లెక్క: హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఒక న్యాయవాది 8 ఏళ్లు హైకోర్టులో ప్రాక్టీస్ చేశారు. ఆ తర్వాత 3 ఏళ్లు ఒక ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా పనిచేశారు. ఆయన హైకోర్టు జడ్జీ పదవికి అర్హుడా? ఆర్టికల్ 217(2) వివరణ ప్రకారం న్యాయవాది అయిన తర్వాత ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా ఉన్న కాలం న్యాయవాది కాలంలో కలుస్తుంది. కాబట్టి మొత్తం 11 ఏళ్లు అవుతుంది, ఆయన అర్హుడే. “పదేళ్లు నిరంతర ప్రాక్టీస్ కావాలి” అనుకుంటే తప్పు సమాధానం వస్తుంది.

పరిస్థితి 2, అదనపు జడ్జీ పదవీ కాలం: 1966లో పుట్టిన ఒక న్యాయవాదిని 2026లో రెండేళ్ల కాలానికి అదనపు జడ్జీగా నియమించారనుకోండి. ఆర్టికల్ 224(1) రెండేళ్ల వరకు అనుమతిస్తుంది, ఆర్టికల్ 224(3) 62 ఏళ్ల తర్వాత పదవిలో ఉండకూడదంటుంది. ఆయనకు 2028లో 62 ఏళ్లు వస్తాయి. రెండేళ్ల కాలం ఆ పుట్టినరోజు తర్వాతకు వెళ్తే, 62 ఏళ్లు నిండగానే ఆయన పదవి ముగుస్తుంది; ఈ రెండు పరిమితుల్లో ఏది ముందు వస్తే అదే వర్తిస్తుంది.

పరిస్థితి 3, రిట్ ఏ కోర్టులో: తెలంగాణలో ఉన్న ఒక కాంట్రాక్టర్‌కు ఢిల్లీలో ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న కేంద్ర ప్రభుత్వ విభాగం బిల్లు చెల్లింపు ఆపేస్తూ ఉత్తర్వు పంపింది. ఆ ఉత్తర్వు హైదరాబాద్‌లో అందింది. ఇందులో ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘన లేకపోతే ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే మార్గం లేదు. ఆర్టికల్ 226 “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్ ఇస్తుంది, ఆర్టికల్ 226(2) ప్రకారం కారణం పాక్షికంగా తెలంగాణలో ఏర్పడింది. కాబట్టి ప్రభుత్వ కేంద్రం ఢిల్లీలో ఉన్నా తెలంగాణ హైకోర్టు ఈ పిటిషన్ విచారించవచ్చు.

పరీక్షల్లో తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు

• నియమించేది గవర్నర్ కాదు: హైకోర్టు రాష్ట్ర స్థాయి కోర్టు అయినా జడ్జీని నియమించేది, తొలగించేది రాష్ట్రపతి. గవర్నర్ పాత్ర ప్రమాణం చేయించడం, నియామక సంప్రదింపుల్లో భాగం కావడం వరకే.
• రాజీనామా లేఖ ఎవరికి: రాష్ట్రపతికి. ప్రమాణం గవర్నర్ ఎదుట కాబట్టి రాజీనామా కూడా గవర్నర్‌కే అనుకోవడం తప్పు.
• NJAC ఇంకా ఉందా: అధికారిక పాఠంలో NJAC మాటలు కనిపిస్తాయి, కానీ 16 అక్టోబర్ 2015 తీర్పు తర్వాత అవి అమల్లో లేవు; కొలీజియం పద్ధతే కొనసాగుతోంది.
• ప్రతిపాదన ఎవరిది: నియామకానికి హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి (ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో); బదిలీకి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (నలుగురు సీనియర్ జడ్జీలతో).

పాలిటీలోని ఇతర అంశాల కోసం మా పాలిటీ విభాగం చూడండి.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: హైకోర్టు ప్రశ్నల్లో మార్కులు పోయేది సుప్రీంకోర్టు నియమాలతో కలిపేయడం వల్లే. ఆర్టికల్ 217ను విడిగా బట్టీ పట్టడం వృథా. ఆర్టికల్ 124 పక్కన పెట్టి ఒక్కో క్లాజును జతగా చదవండి: వయసు 65 వర్సెస్ 62, ప్రమాణం రాష్ట్రపతి వర్సెస్ గవర్నర్, ప్రాక్టీస్ “ఎక్కడా కాదు” వర్సెస్ “సుప్రీంకోర్టు, ఇతర హైకోర్టుల్లో మాత్రమే”.

పరిమితి: నియామక విధాన పత్రం (MoP) పూర్తి పాఠాన్ని నేను నేరుగా చదవలేదు. న్యాయ శాఖ వెబ్‌సైట్ పేజీ నాకు అందుబాటులోకి రాలేదు, కాబట్టి కొలీజియం దశలన్నీ న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ పార్లమెంటు సమాధానాలపై ఆధారపడిన PIB ప్రకటనల నుంచే తీసుకున్నాను. కొత్త MoP ఖరారు కాలేదని 2022 ప్రకటన చెబుతుంది; తర్వాత ఖరారైతే దశల వివరాలు మారవచ్చు. AP, తెలంగాణ హైకోర్టుల్లో ప్రస్తుత జడ్జీల సంఖ్య, ప్రధాన న్యాయమూర్తుల పేర్లు తరచుగా మారతాయి కాబట్టి వాటిని ఈ పోస్టులో ఇవ్వలేదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. నియామక విధాన పత్రం (MoP) ప్రకారం ఒక హైకోర్టులో జడ్జీ నియామక ప్రతిపాదనను ఎవరు మొదలుపెడతారు? (A) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో కలిసి (B) రాష్ట్ర గవర్నర్, ముఖ్యమంత్రి సలహాతో సంప్రదించి (C) ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి (D) కేంద్ర న్యాయ మంత్రి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయం తీసుకుని

సమాధానం

(C) ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి. 25 జులై 2026 PIB ప్రకటన ప్రకారం హైకోర్టు జడ్జీ నియామక ప్రతిపాదన బాధ్యత సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిది, ఆయన ఆ కోర్టులోని ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదిస్తారు. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టు జడ్జీల ప్రతిపాదనను, హైకోర్టు జడ్జీల బదిలీ ప్రతిపాదనను మొదలుపెడతారు, హైకోర్టు నియామకాన్ని కాదు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయం, కేంద్ర ప్రభుత్వ అభిప్రాయం తర్వాతి దశల్లో వస్తాయి.

2. ఒక హైకోర్టు జడ్జీని పదవి నుంచి తొలగించే పద్ధతిని సరిగ్గా వివరించేది ఏది? (A) పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఒకే సెషన్‌లో ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేశాక రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (B) రాష్ట్ర శాసనసభ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేశాక గవర్నర్ ఉత్తర్వు (C) హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి విచారణ నివేదికపై గవర్నర్ సలహాతో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (D) రాష్ట్ర శాసనసభ, పార్లమెంటు రెండూ తీర్మానం చేశాక రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు

సమాధానం

(A) పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఒకే సెషన్‌లో ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేశాక రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు. ఆర్టికల్ 217(1)(b) హైకోర్టు జడ్జీ తొలగింపుకు సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ పద్ధతి అయిన ఆర్టికల్ 124(4)ను వర్తింపజేస్తుంది. దాని ప్రకారం ప్రతి సభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో తీర్మానం చేయాలి, అది ఒకే సెషన్‌లో రాష్ట్రపతికి చేరాలి. హైకోర్టు రాష్ట్రానికి చెందినదే అయినా తొలగింపులో రాష్ట్ర శాసనసభకు, గవర్నర్‌కు ఎలాంటి పాత్ర లేదు. అందుకే శాసనసభ ఉన్న మిగతా ఆప్షన్లు ఆకర్షణీయంగా కనిపించినా తప్పు.

3. ఒక న్యాయవాది 8 ఏళ్లు హైకోర్టులో ప్రాక్టీస్ చేసి, ఆ తర్వాత 3 ఏళ్లు ఒక ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా పనిచేశారు. ఆర్టికల్ 217(2) ప్రకారం హైకోర్టు జడ్జీ పదవికి ఆయన అర్హత గురించి సరైనది ఏది? (A) అర్హుడు కాదు, ఎందుకంటే ట్రైబ్యునల్ సేవ న్యాయవాది కాలంలో కలవదు (B) హైకోర్టుకు అర్హుడు కాదు, ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడిగా మాత్రమే అవకాశం ఉంది (C) అర్హుడు కాదు, ఒకే హైకోర్టులో పదేళ్లు నిరంతర ప్రాక్టీస్ తప్పనిసరి (D) అర్హుడు, న్యాయవాది అయ్యాక ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా ఉన్న కాలం కూడా కలుస్తుంది

సమాధానం

(D) అర్హుడు, న్యాయవాది అయ్యాక ట్రైబ్యునల్ సభ్యుడిగా ఉన్న కాలం కూడా కలుస్తుంది. ఆర్టికల్ 217(2) వివరణ (aa) ప్రకారం న్యాయవాది కాలం లెక్కించేటప్పుడు, న్యాయవాది అయిన తర్వాత న్యాయ పదవి, ట్రైబ్యునల్ సభ్యత్వం లేదా న్యాయ పరిజ్ఞానం అవసరమైన పదవిలో ఉన్న కాలం కలుస్తుంది. కాబట్టి 8 ఏళ్లు, 3 ఏళ్లు కలిపి 11 ఏళ్లు అవుతాయి, పదేళ్ల షరతు నెరవేరుతుంది. ఆర్టికల్ “వరుసగా రెండు అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో” ప్రాక్టీస్‌ను కూడా అనుమతిస్తుంది కాబట్టి “ఒకే హైకోర్టులో నిరంతరం” అనే షరతు లేదు. ఇప్పటి ఆర్టికల్ 217(2)లో ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడి మార్గం లేదు; అది సుప్రీంకోర్టు జడ్జీకి మాత్రమే (ఆర్టికల్ 124(3)(c)).

4. ఒక ప్రైవేట్ కాంట్రాక్టర్ ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టు బిల్లు చెల్లింపుపై ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును సవాలు చేయాలనుకుంటున్నారు; ఇందులో ఏ ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనా లేదు. ఆయనకు అందుబాటులో ఉన్న రిట్ మార్గం ఏది? (A) ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టులో రిట్ పిటిషన్ (B) ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టులో రిట్ పిటిషన్ (C) ఆర్టికల్ 227 కింద హైకోర్టులో పర్యవేక్షణ పిటిషన్ (D) ఆర్టికల్ 228 కింద హైకోర్టుకు కేసు బదిలీ దరఖాస్తు

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టులో రిట్ పిటిషన్. ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టుకు భాగం III హక్కుల అమలుకే కాక “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు ఇచ్చే అధికారం ఇస్తుంది, కాబట్టి సాధారణ చట్టపరమైన హక్కుకు కూడా ఈ మార్గం ఉంది. ఆర్టికల్ 32 కేవలం ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసమే కాబట్టి ఈ సందర్భంలో వర్తించదు. ఆర్టికల్ 227 దిగువ కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణకు, ఆర్టికల్ 228 దిగువ కోర్టులోని రాజ్యాంగ ప్రశ్న ఉన్న కేసులకు సంబంధించినవి.

5. ఢిల్లీలో ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న కేంద్ర ప్రభుత్వ విభాగం ఇచ్చిన ఉత్తర్వు హైదరాబాద్‌లోని ఒక వ్యక్తికి అందింది, దాని ప్రభావం కూడా అక్కడే పడింది. ఆర్టికల్ 226(2) ప్రకారం ఆ వ్యక్తి రిట్ పిటిషన్ గురించి సరైనది ఏది? (A) ప్రభుత్వ కేంద్రం ఢిల్లీలో ఉంది కాబట్టి ఢిల్లీ హైకోర్టు మాత్రమే విచారించగలదు (B) కేంద్ర ప్రభుత్వం పక్షంగా ఉంది కాబట్టి సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారించగలదు (C) కారణం పాక్షికంగా తెలంగాణలో ఏర్పడింది కాబట్టి తెలంగాణ హైకోర్టు విచారించగలదు (D) రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి ఉంటేనే తెలంగాణ హైకోర్టు విచారించగలదు

సమాధానం

(C) కారణం పాక్షికంగా తెలంగాణలో ఏర్పడింది కాబట్టి తెలంగాణ హైకోర్టు విచారించగలదు. ఆర్టికల్ 226(2) ప్రకారం కారణం పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా ఏ హైకోర్టు భూభాగంలో ఏర్పడితే ఆ హైకోర్టు రిట్ ఇవ్వవచ్చు. ప్రభుత్వం లేదా అధికార సంస్థ కేంద్రం, లేదా వ్యక్తి నివాసం ఆ భూభాగం బయట ఉన్నా ఈ అధికారం ఉంటుందని ఆ క్లాజు స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఢిల్లీ హైకోర్టుకు కూడా పరిధి ఉండవచ్చు, కానీ “మాత్రమే” అనడం తప్పు. కేంద్ర ప్రభుత్వం పక్షంగా ఉన్నంత మాత్రాన కేసు సుప్రీంకోర్టుకే పరిమితం కాదు, రాష్ట్రపతి అనుమతి అనే షరతు కూడా ఈ ఆర్టికల్‌లో లేదు.

6. ఒక హైకోర్టు జడ్జీ వయసుపై వివాదం తలెత్తితే దాన్ని ఎవరు, ఎలా నిర్ణయిస్తారు? (A) పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయించిన అధికారి, ఆ చట్టంలోని పద్ధతిలో (B) రాష్ట్ర గవర్నర్, ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి (C) సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం, కేంద్ర ప్రభుత్వ నివేదిక ఆధారంగా (D) రాష్ట్రపతి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి; ఆ నిర్ణయం అంతిమం

సమాధానం

(D) రాష్ట్రపతి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి; ఆ నిర్ణయం అంతిమం. ఆర్టికల్ 217(3) ప్రకారం హైకోర్టు జడ్జీ వయసుపై ప్రశ్న వస్తే రాష్ట్రపతి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించి నిర్ణయిస్తారు, ఆ నిర్ణయమే అంతిమం. ఈ క్లాజును 15వ సవరణ (1963) పూర్వాపేక్ష ప్రభావంతో చేర్చింది. పార్లమెంటు చట్టం నిర్ణయించే అధికారి అనే ఆప్షన్ సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ వయసుకు వర్తించే ఆర్టికల్ 124(2A) నుంచి వచ్చింది, అదే దగ్గరి ఉచ్చు. గవర్నర్‌కు, కొలీజియంకు ఈ విషయంలో రాజ్యాంగం ఎలాంటి పాత్ర ఇవ్వలేదు.

7. ఒక హైకోర్టులో శాశ్వత జడ్జీగా పనిచేసి రిటైర్ అయిన వ్యక్తి న్యాయవాదిగా ఎక్కడ వాదించవచ్చు? (A) సుప్రీంకోర్టులో, తాను పనిచేయని ఇతర హైకోర్టుల్లో మాత్రమే (B) భారతదేశంలో ఏ కోర్టులోనూ, ఏ అధికారి ఎదుటా వాదించకూడదు (C) సుప్రీంకోర్టు తప్ప దేశంలోని అన్ని కోర్టుల్లో (D) తాను పనిచేసిన హైకోర్టు, దాని దిగువ కోర్టుల్లో మాత్రమే

సమాధానం

(A) సుప్రీంకోర్టులో, తాను పనిచేయని ఇతర హైకోర్టుల్లో మాత్రమే. ఆర్టికల్ 220 ప్రకారం శాశ్వత హైకోర్టు జడ్జీగా పనిచేసిన వ్యక్తి సుప్రీంకోర్టు, ఇతర హైకోర్టుల్లో తప్ప భారతదేశంలోని మరే కోర్టులోనూ, మరే అధికారి ఎదుటా వాదించకూడదు. అంటే తాను పనిచేసిన హైకోర్టులో, జిల్లా కోర్టుల్లో వాదించే అవకాశం లేదు. “ఎక్కడా వాదించకూడదు” అనే ఆప్షన్ రిటైర్డ్ సుప్రీంకోర్టు జడ్జీకి వర్తించే ఆర్టికల్ 124(7) నియమం. సొంత హైకోర్టే ఎక్కువగా నిషేధించిన చోటు కాబట్టి (D) పూర్తిగా వ్యతిరేకం.

8. 61 ఏళ్ల వయసులో ఒక వ్యక్తిని ఆర్టికల్ 224(1) కింద రెండేళ్ల కాలానికి హైకోర్టు అదనపు జడ్జీగా నియమించారు. ఆయన ఎంత కాలం పదవిలో ఉండగలరు? (A) పూర్తి రెండేళ్లు, అదనపు జడ్జీకి వయో పరిమితి వర్తించదు (B) రాష్ట్రపతి పొడిగించినంత కాలం, 65 ఏళ్ల వరకు (C) 62 ఏళ్లు వచ్చే వరకు మాత్రమే, ఆ తర్వాత కొనసాగలేరు (D) రెండేళ్లు ముగిశాక శాశ్వత జడ్జీగా 62 ఏళ్ల వరకు

సమాధానం

(C) 62 ఏళ్లు వచ్చే వరకు మాత్రమే, ఆ తర్వాత కొనసాగలేరు. ఆర్టికల్ 224(1) అదనపు జడ్జీని రెండేళ్లకు మించని కాలానికి నియమించవచ్చని చెబుతుంది, ఆర్టికల్ 224(3) అదనపు లేదా యాక్టింగ్ జడ్జీ 62 ఏళ్ల తర్వాత పదవిలో ఉండకూడదని చెబుతుంది. ఈ రెండు పరిమితుల్లో ఏది ముందు వస్తే అదే వర్తిస్తుంది, ఇక్కడ 62 ఏళ్ల పరిమితి ముందు వస్తుంది. 65 ఏళ్లు సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ పదవీ విరమణ వయసు, హైకోర్టుకు సంబంధం లేదు. అదనపు జడ్జీ పదవి ముగియగానే ఆటోమేటిక్‌గా శాశ్వత జడ్జీ కావడం రాజ్యాంగంలో లేదు.

9. ఆర్టికల్ 227 కింద హైకోర్టు పర్యవేక్షణ అధికారం పరిధికి బయట ఉండేది ఏది? (A) హైకోర్టు భూభాగంలోని జిల్లా కోర్టు (B) హైకోర్టు భూభాగంలో పనిచేసే చట్టబద్ధ ట్రైబ్యునల్ (C) హైకోర్టు భూభాగంలోని సివిల్ జడ్జి కోర్టు (D) సాయుధ దళాల చట్టం కింద ఏర్పడిన ట్రైబ్యునల్

సమాధానం

(D) సాయుధ దళాల చట్టం కింద ఏర్పడిన ట్రైబ్యునల్. ఆర్టికల్ 227(1) ప్రకారం హైకోర్టుకు తన భూభాగంలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం ఉంది, కాబట్టి జిల్లా కోర్టు, సివిల్ కోర్టు, సాధారణ ట్రైబ్యునల్ దీని కిందకే వస్తాయి. ఆర్టికల్ 227(4) మాత్రం సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన ఏ చట్టం కింద ఏర్పడిన కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్‌పైనా పర్యవేక్షణ అధికారం ఇవ్వదని స్పష్టంగా చెబుతుంది. “ట్రైబ్యునల్” అనే మాట చూసి (B)ని ఎంచుకోవడం సాధారణ తప్పు. మినహాయింపు ట్రైబ్యునళ్లన్నింటికీ కాదు, సాయుధ దళాల చట్టం కింది వాటికి మాత్రమే.

10. MoP ప్రకారం ఒక హైకోర్టు జడ్జీని మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేసే ప్రతిపాదన ఎలా మొదలవుతుంది? (A) జడ్జీ పనిచేస్తున్న హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో (B) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు సీనియర్ జడ్జీలతో (C) కేంద్ర న్యాయ మంత్రి, రెండు రాష్ట్రాల గవర్నర్లతో సంప్రదించి (D) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో

సమాధానం

(B) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు సీనియర్ జడ్జీలతో. 25 జులై 2026 PIB ప్రకటన ప్రకారం బదిలీ ప్రతిపాదనను భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి మొదలుపెడతారు. రెండు హైకోర్టుల ప్రధాన న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలు, జడ్జీ వ్యక్తిగత పరిస్థితులు, ప్రాధాన్య ప్రాంతాలు కూడా పరిగణిస్తారు. “హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలు” అనే ఆప్షన్ నియామక ప్రతిపాదన పద్ధతి, బదిలీది కాదు. బదిలీకి MoP ఎలాంటి కాలపరిమితి నిర్దేశించలేదని కూడా అదే ప్రకటన చెబుతుంది.

11. ఒక ఆంధ్రప్రదేశ్ నివాసి 2016లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుపై రిట్ పిటిషన్ వేయాలనుకుంటే, ఆ సమయంలో అది ఏ హైకోర్టు పరిధిలోకి వచ్చేది? (A) రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా ఉన్న హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు (B) అమరావతి ప్రధాన పీఠంగా ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు (C) గుంటూరు ప్రధాన పీఠంగా ఉన్న ఆంధ్ర హైకోర్టు (D) విజయవాడ తాత్కాలిక భవనంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు

సమాధానం

(A) రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా ఉన్న హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు. 2 జూన్ 2014 నుంచి హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి హైకోర్టుగా పనిచేసింది; రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టు ఏర్పాటుకు ఆర్టికల్ 231 అవకాశం ఇస్తుంది. 26 డిసెంబర్ 2018 ఉత్తర్వుతో ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు 1 జనవరి 2019 నుంచే పనిచేయడం మొదలుపెట్టింది, మొదట విజయవాడ తాత్కాలిక భవనంలో నడిచింది. కాబట్టి 2016లో అమరావతి లేదా విజయవాడ హైకోర్టు లేదు. గుంటూరు హైకోర్టు 1954లో ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి ఏర్పడినది; 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు హైదరాబాద్ ప్రధాన పీఠంగా కొత్త హైకోర్టు వచ్చింది.

12. ఒక జిల్లా కోర్టులో పెండింగ్‌లో ఉన్న కేసు పరిష్కారానికి రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానంపై గణనీయమైన న్యాయ ప్రశ్న తేలాల్సి ఉందని హైకోర్టు సంతృప్తి చెందింది. ఆర్టికల్ 228 ప్రకారం హైకోర్టు ఏం చేయాలి? (A) ఆ ప్రశ్నను సలహా కోసం సుప్రీంకోర్టుకు పంపాలి (B) కేసును తెప్పించుకుని తానే పరిష్కరించాలి లేదా ప్రశ్న తేల్చి తిరిగి పంపాలి (C) జిల్లా కోర్టుకు ఆర్టికల్ 226 కింద రిట్ జారీ చేయాలి (D) రాష్ట్రపతి ద్వారా ఆ ప్రశ్నను సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయానికి పంపాలి

సమాధానం

(B) కేసును తెప్పించుకుని తానే పరిష్కరించాలి లేదా ప్రశ్న తేల్చి తిరిగి పంపాలి. ఆర్టికల్ 228 ప్రకారం అలాంటి సందర్భంలో హైకోర్టు ఆ కేసును తన వద్దకు తెప్పించుకోవాలి, ఇది తప్పనిసరి. ఆ తర్వాత కేసును తానే పరిష్కరించవచ్చు, లేదా ఆ న్యాయ ప్రశ్నను మాత్రమే తేల్చి తీర్పు ప్రతితో కేసును దిగువ కోర్టుకు తిరిగి పంపవచ్చు; అప్పుడు దిగువ కోర్టు ఆ తీర్పుకు అనుగుణంగా కేసును ముగించాలి. రాష్ట్రపతి ద్వారా సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోరడం ఆర్టికల్ 143 సలహా పరిధి, అది హైకోర్టు చేసే పని కాదు. దిగువ కోర్టులపై హైకోర్టు అధికారం రిట్ ద్వారా కాక ఇక్కడ నేరుగా ఆర్టికల్ 228 ద్వారానే వస్తుంది.

FAQ

హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని ఎవరు నియమిస్తారు?

ఆర్టికల్ 217(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు. ఆచరణలో ప్రతిపాదనను సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జీలతో సంప్రదించి మొదలుపెడతారు; సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం సిఫారసు చేసిన వారినే నియమిస్తారు.

హైకోర్టు జడ్జీ ఏ వయసులో పదవీ విరమణ చేస్తారు?

62 ఏళ్లకు. మొదట ఇది 60 ఏళ్లు; 1963 నాటి 15వ సవరణ దీన్ని 62కు పెంచింది. సుప్రీంకోర్టు జడ్జీకి ఇది 65 ఏళ్లు.

హైకోర్టు జడ్జీని ఎలా తొలగిస్తారు?

ఆర్టికల్ 217(1)(b) సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ తొలగింపు పద్ధతి అయిన ఆర్టికల్ 124(4)ను వర్తింపజేస్తుంది. పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఒకే సెషన్‌లో ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేశాక రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో తొలగిస్తారు. రాష్ట్ర శాసనసభకు ఇందులో పాత్ర లేదు.

ఆర్టికల్ 226, ఆర్టికల్ 32 మధ్య ప్రధాన తేడా ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం రిట్లు ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు ఇవ్వగలదు, కాబట్టి దాని రిట్ పరిధి విస్తృతమైనది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ఎప్పటి నుంచి అమరావతిలో పనిచేస్తోంది?

26 డిసెంబర్ 2018 నాటి ఉత్తర్వుతో ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు 1 జనవరి 2019 నుంచి అమరావతి ప్రధాన పీఠంగా 14 మంది జడ్జీలతో పనిచేయడం మొదలుపెట్టింది. అదే రోజు నుంచి తెలంగాణ హైకోర్టు హైదరాబాద్ ప్రధాన పీఠంగా వేరుగా ఏర్పడింది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• High Court Judges’ Transfers and Appointments Governed by Constitutional Provisions and Memorandum of Procedure, PIB, Ministry of Law and Justice, 25 July 2026
• Supreme Court Collegiums, PIB, Ministry of Law and Justice, 11 February 2022
• Representation of Women in Courts, PIB, Ministry of Law and Justice, 3 February 2023
• Stand of Government on appointment of judges, PIB, Ministry of Law and Justice, 21 March 2022
• Government appoints 165 Judges in High Courts in 2022, PIB, Ministry of Law and Justice, 15 December 2022
• About the High Court, High Court of Andhra Pradesh
• History of High Court for the State of Telangana, High Court for the State of Telangana