ఆర్టికల్ 32: రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు, ఐదు రిట్లు ఎప్పుడు ఎవరిపై జారీ అవుతాయి?

ఆర్టికల్ 32 అంటే ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనకు గురైన వ్యక్తి నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే హక్కు, ఆ హక్కుకే రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చింది. హక్కును అమలు చేయడానికి సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, రిట్లు జారీ చేయవచ్చు. వాటిలో ఐదు ప్రసిద్ధ రిట్లు: హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరీ, కో వారెంటో. ఈ హక్కు భాగం III లోనే ఉంది కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు.

ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి తీసుకున్నాను. రిట్ల అర్థాలు, పరిమితులను CSJM విశ్వవిద్యాలయ న్యాయ పాఠ్య నోట్స్ తో సరిచూశాను. ప్రాథమిక హక్కులన్నింటి సమగ్ర చిత్రం కోసం ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసం చూడండి.

ఒక్క చూపులో

అంశం	వివరం
ఆర్టికల్	32, భాగం III, శీర్షిక “Right to Constitutional Remedies”
హక్కు	సుప్రీంకోర్టుకు నేరుగా వెళ్లే హక్కు (32(1))
అధికారం	ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, ఐదు రకాల రిట్లు (32(2))
ఇతర కోర్టులు	పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఇతర కోర్టులకు ఈ అధికారం ఇవ్వవచ్చు (32(3))
నిలిపివేత	రాజ్యాంగం చెప్పిన సందర్భంలో తప్ప నిలిపివేయలేరు (32(4))
హైకోర్టు సమాన అధికారం	ఆర్టికల్ 226
ఇతర ప్రయోజనాలకు సుప్రీంకోర్టు రిట్లు	ఆర్టికల్ 139 (పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా)
ఎమర్జెన్సీ నిలిపివేత	ఆర్టికల్ 359 (ఆర్టికల్స్ 20, 21 మినహా)

ఆర్టికల్ 32 లోని నాలుగు క్లాజులు

32(1): హక్కుకే హామీ

• భాగం III ఇచ్చిన హక్కుల అమలు కోసం తగిన విచారణ ప్రక్రియ ద్వారా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే హక్కుకు రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చింది.
• పౌరుడు దీన్ని హక్కుగా కోరతాడు; కోర్టు దయ మీద ఆధారపడదు.

32(2): రిట్లు జారీ చేసే అధికారం

• సుప్రీంకోర్టు “ఆదేశాలు లేదా ఉత్తర్వులు లేదా రిట్లు” జారీ చేయవచ్చు, ఐదు రిట్లు వాటిలో భాగం మాత్రమే.
• “including” అనే పదం వల్ల కోర్టు ఈ ఐదింటికే పరిమితం కాదు, తగిన ఏ ఆదేశమైనా ఇవ్వగలదు.

32(3): ఇతర కోర్టులకు అధికారం

• సుప్రీంకోర్టు అధికారాలకు భంగం లేకుండా, ఇతర ఏ కోర్టుకైనా తన స్థానిక పరిధిలో ఈ అధికారాలు ఇస్తూ పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.
• ఈ అధికారం పార్లమెంటుది, రాష్ట్ర శాసనసభలది కాదు.

32(4): నిలిపివేతపై పరిమితి

• రాజ్యాంగం స్వయంగా చెప్పిన సందర్భంలో తప్ప ఈ హక్కును నిలిపివేయలేరు.
• ఆ సందర్భం ఆర్టికల్ 359, అంటే జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్రపతి ఇచ్చే ఉత్తర్వు.

అంబేడ్కర్ ఎందుకు “హృదయం, ఆత్మ” అన్నారు

ముసాయిదా రాజ్యాంగంలో ఇది ఆర్టికల్ 25. రాజ్యాంగ సభ చర్చల సంపుటం 7, 1948 డిసెంబర్ 9 చర్చ లో అంబేడ్కర్ ఇలా అన్నారు: రాజ్యాంగంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్టికల్ ఏదని అడిగితే, ఇది లేకపోతే రాజ్యాంగం నిరర్థకం అవుతుందని, తాను ఈ ఆర్టికల్‌నే చూపిస్తానని, ఇది రాజ్యాంగానికి “very soul” (ఆత్మ), “very heart” (హృదయం) అని చెప్పారు. అదే రోజు సవరణలతో ముసాయిదా ఆర్టికల్ 25 ను సభ ఆమోదించింది.

అమలు మార్గం లేని హక్కులు కాగితం మీదే ఉంటాయి. ఆ మార్గాన్ని రాజ్యాంగమే ఇచ్చింది, కాబట్టి సాధారణ చట్టంతో తీసేయలేరు.

సుప్రీంకోర్టు “రక్షకుడు, హామీదారు”

రొమేష్ థాపర్ వర్సెస్ మద్రాస్ రాష్ట్రం కేసులో 1950 మే 26 న సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు ఈ ఆర్టికల్‌కు పునాది వేసింది. జస్టిస్ పతంజలి శాస్త్రి రాసిన మెజారిటీ అభిప్రాయం ప్రకారం:

• ఆర్టికల్ 32 కింద పరిహారం కోరడమే ఒక ప్రాథమిక హక్కు.
• సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల “protector and guarantor” (రక్షకుడు, హామీదారు).
• ఆ బాధ్యత ఉన్నందున, హక్కుల ఉల్లంఘనపై వచ్చిన దరఖాస్తులను స్వీకరించడానికి కోర్టు నిరాకరించలేదు.

హైకోర్టుకు వెళ్లే అవకాశం ఉంది కదా అని సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 పిటిషన్‌ను తిరస్కరించకూడదనే ఆలోచన ఇక్కడి నుంచే వచ్చింది.

ఐదు రిట్లు: అర్థం, ఎవరిపై, ఎప్పుడు

1. హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus)

• అర్థం “శరీరాన్ని హాజరుపరచండి”. చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధించిన వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచమని నిర్బంధించిన వ్యక్తికి లేదా అధికారికి కోర్టు ఆదేశిస్తుంది.
• నిర్బంధానికి చట్టబద్ధమైన కారణం చూపలేకపోతే కోర్టు ఆ వ్యక్తిని వెంటనే విడుదల చేస్తుంది.
• సునీల్ బత్రా వర్సెస్ ఢిల్లీ అడ్మినిస్ట్రేషన్ కేసులో జైలులో ఖైదీలపై అమానవీయ ప్రవర్తన నుంచి రక్షణకు కూడా ఈ రిట్ వాడవచ్చని కోర్టు చెప్పింది.

2. మాండమస్ (Mandamus)

• అర్థం “మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాం”. చట్టప్రకారం చేయాల్సిన విధిని చేయని ప్రభుత్వ అధికారి, ప్రభుత్వ సంస్థ, కార్పొరేషన్, కింది కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్‌ను ఆ విధి చేయమని ఆదేశిస్తుంది.
• ప్రైవేట్ వ్యక్తి లేదా ప్రైవేట్ సంస్థపై, కాంట్రాక్టు బాధ్యతల అమలుకు, చట్టబద్ధత లేని శాఖాపరమైన సూచనల అమలుకు ఇది జారీ కాదు.
• రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర గవర్నర్లపై, న్యాయపరమైన హోదాలో ఉన్న హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిపై కూడా జారీ కాదు. రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ తమ అధికార విధుల నిర్వహణకు ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కాదని ఆర్టికల్ 361(1) చెబుతుంది.
• ఇది విచక్షణాధికార పరిహారం, ప్రత్యామ్నాయ పరిహారం ఉంటే కోర్టు నిరాకరించవచ్చు.

3. ప్రొహిబిషన్ (Prohibition)

• అర్థం “నిషేధించు”. పై కోర్టు కింది కోర్టుకు లేదా ట్రైబ్యునల్‌కు తన పరిధి దాటి వ్యవహరించవద్దని, లేదా పరిధి లేని కేసును విచారించవద్దని ఆదేశిస్తుంది.
• విచారణ కొనసాగుతున్నప్పుడే జారీ అవుతుంది కాబట్టి ఇది నివారణ (preventive) రిట్.
• న్యాయ, అర్ధ-న్యాయ సంస్థలపై మాత్రమే జారీ అవుతుంది. పరిపాలనా అధికారులు, శాసన సంస్థలు, ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై జారీ కాదు.

4. సెర్షియోరరీ (Certiorari)

• అర్థం “ధృవీకరించబడాలి” లేదా “తెలియజేయబడాలి”. కింది కోర్టు, ట్రైబ్యునల్ లేదా అర్ధ-న్యాయ సంస్థ కేసు రికార్డును పై కోర్టుకు పంపమని ఆదేశించి, సాధారణంగా ఆ తీర్పును రద్దు చేస్తుంది.
• కారణాలు: పరిధి లేకపోవడం లేదా పరిధి దాటడం, చట్టంలో తప్పు.
• వ్యక్తుల హక్కులు ప్రభావితమైనప్పుడు పరిపాలనా అధికారులపై కూడా జారీ చేయవచ్చు. సమాన లేదా పై కోర్టుపై జారీ కాదు.

5. కో వారెంటో (Quo Warranto)

• అర్థం “ఏ అధికారంతో”. ప్రభుత్వ పదవిని చట్టవిరుద్ధంగా ఆక్రమించిన వ్యక్తిని, ఏ అధికారంతో ఆ పదవిలో ఉన్నావని కోర్టు ప్రశ్నిస్తుంది.
• ఆ పదవి చట్టం లేదా రాజ్యాంగం ద్వారా ఏర్పడిన ప్రభుత్వ పదవి కావాలి.
• “ministerial office” పై, ప్రైవేట్ పదవిపై జారీ కాదు. (ఇక్కడ ministerial అంటే మంత్రి పదవి అని అర్థం కాదు.)

ఐదు రిట్ల పోలిక పట్టిక

రిట్	పదానికి అర్థం	ఎవరిపై	ఎవరిపై కాదు / ముఖ్య షరతు
హెబియస్ కార్పస్	శరీరాన్ని హాజరుపరచండి	నిర్బంధించిన వ్యక్తి లేదా అధికారి	నిర్బంధానికి చట్టబద్ధ కారణం ఉంటే విడుదల ఉండదు
మాండమస్	మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాం	ప్రభుత్వ సంస్థ, కార్పొరేషన్, కింది కోర్టు, ట్రైబ్యునల్, ప్రభుత్వం	ప్రైవేట్ వ్యక్తి, రాష్ట్రపతి, గవర్నర్, కాంట్రాక్టు బాధ్యత
ప్రొహిబిషన్	నిషేధించు	కింది కోర్టు, న్యాయ/అర్ధ-న్యాయ సంస్థ	పరిపాలనా, శాసన సంస్థలు; విచారణ కొనసాగుతుండగానే
సెర్షియోరరీ	తెలియజేయబడాలి	కింది కోర్టు, ట్రైబ్యునల్, అర్ధ-న్యాయ సంస్థ; హక్కులు ప్రభావితమైతే పరిపాలనా అధికారులు	సమాన లేదా పై కోర్టు; సాధారణంగా తీర్పు వచ్చిన తర్వాత
కో వారెంటో	ఏ అధికారంతో	చట్టం/రాజ్యాంగం సృష్టించిన ప్రభుత్వ పదవిని ఆక్రమించిన వ్యక్తి	ministerial office, ప్రైవేట్ పదవి

ఆర్టికల్ 32 వర్సెస్ ఆర్టికల్ 226

హైకోర్టుల రిట్ అధికారం ఆర్టికల్ 226 లో ఉంది. ఇది “ఆర్టికల్ 32 లో ఏమున్నప్పటికీ” అనే మాటతో మొదలవుతుంది.

అంశం	ఆర్టికల్ 32	ఆర్టికల్ 226
కోర్టు	సుప్రీంకోర్టు	హైకోర్టు
ప్రయోజనం	ప్రాథమిక హక్కుల అమలు మాత్రమే	ప్రాథమిక హక్కులు, “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా”
భౌగోళిక పరిధి	దేశమంతా	తన ప్రాదేశిక పరిధి; కారణం పాక్షికంగా అక్కడ జరిగినా సరిపోతుంది (226(2))
స్వభావం	స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు (భాగం III)	భాగం VI లోని రాజ్యాంగ అధికారం
ఎమర్జెన్సీ	ఆర్టికల్ 359 ఉత్తర్వుతో నిలిపివేయవచ్చు	అదే ఉత్తర్వు వర్తిస్తుంది, ఎందుకంటే ఉత్తర్వు “ఏ కోర్టుకైనా” వెళ్లే హక్కును నిలిపివేస్తుంది

ఆర్టికల్ 226 ను 42వ సవరణ (1976) తిరిగి రాసింది. ప్రస్తుత “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” పాఠం 44వ సవరణ (1978) ద్వారా వచ్చింది. హైకోర్టుకు ఆర్టికల్ 227 కింద తన పరిధిలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం కూడా ఉంది. సుప్రీంకోర్టు పరిధుల పూర్తి చిత్రం కోసం సుప్రీంకోర్టు అధికార పరిధి చూడండి.

ప్రాథమిక హక్కులు కాని ఇతర ప్రయోజనాలకు సుప్రీంకోర్టు రిట్లు జారీ చేయాలంటే, ఆర్టికల్ 139 కింద పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఆ అధికారం ఇవ్వాలి. ఆర్టికల్ 32(3) వేరే విషయం: అది సుప్రీంకోర్టు అధికారాన్ని ఇతర కోర్టులకు ఇవ్వడం గురించి.

ఎమర్జెన్సీలో ఆర్టికల్ 32: ఏడీఎం జబల్‌పూర్ పాఠం

ఏడీఎం జబల్‌పూర్ వర్సెస్ శివకాంత్ శుక్లా కేసులో 1976 ఏప్రిల్ 28 న ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం 4:1 మెజారిటీతో తీర్పు ఇచ్చింది. 1975 జూన్ 27 నాటి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమల్లో ఉండగా, నిర్బంధాన్ని సవాలు చేస్తూ హైకోర్టులో హెబియస్ కార్పస్ కోరే అర్హత ఎవరికీ లేదని మెజారిటీ చెప్పింది. జస్టిస్ హెచ్.ఆర్. ఖన్నా ఒక్కరే విభేదించారు. జీవం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు ఆర్టికల్ 21 ఒక్కటే ఆధారం కాదని ఆయన అన్నారు.

ఈ అనుభవం తర్వాత 44వ సవరణ (1978) ఆర్టికల్ 359(1) ను మార్చింది. ఇప్పుడు ఎమర్జెన్సీలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఆర్టికల్స్ 20, 21 అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయలేదు. 2017 లో తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల పుట్టస్వామి ధర్మాసనం ఏడీఎం జబల్‌పూర్ తీర్పును తోసిపుచ్చింది. ఎమర్జెన్సీ నిబంధనల వివరాలకు అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు వ్యాసం చూడండి.

ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL): ఎవరు పిటిషన్ వేయవచ్చు

సంప్రదాయ నియమం ప్రకారం తన హక్కు ఉల్లంఘనకు గురైన వ్యక్తే (locus standi) ఆర్టికల్ 32 కింద కోర్టుకు వెళ్లాలి. రెండు తీర్పులు దీన్ని సడలించాయి.

• ఏబీఎస్‌కే సంఘ్ (రైల్వే) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1981) కేసులో రిజిస్టర్ కాని సంఘం కూడా ఉమ్మడి సమస్యపై ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ పిటిషన్ వేయవచ్చని కోర్టు చెప్పింది.
• ఎస్.పి. గుప్తా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1982) లో జస్టిస్ భగవతి, కోర్టుకు రాలేని వ్యక్తులు లేదా వర్గాల తరఫున ప్రజల్లో ఎవరైనా ఆర్టికల్ 226 లేదా 32 కింద పిటిషన్ వేయవచ్చని చెప్పారు.
• అదే సమయంలో పిటిషనర్ సదుద్దేశంతో వ్యవహరించాలని, వ్యక్తిగత లేదా రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం కాదని ఆయన హెచ్చరించారు.

ఒక ఉదాహరణ: ఏ రిట్ ఎంచుకోవాలి

ఒక విద్యార్థి సోదరుడిని పోలీసులు ఒక రాత్రి తీసుకెళ్లారని అనుకుందాం. 24 గంటలు దాటినా మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచలేదు, ఎక్కడ ఉంచారో కూడా చెప్పడం లేదు. ఆర్టికల్ 22(2) ప్రకారం అరెస్టయిన వ్యక్తిని 24 గంటల్లో (ప్రయాణ సమయం మినహా) సమీప మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచాలి.

• ఉల్లంఘనకు గురైంది ఆర్టికల్స్ 21, 22 లోని ప్రాథమిక హక్కులు, కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు, లేదా ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.
• సమస్య చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం, కాబట్టి సరైన రిట్ హెబియస్ కార్పస్.
• కోర్టు ఆ వ్యక్తిని హాజరుపరచమని, నిర్బంధానికి కారణం చూపమని పోలీసులను ఆదేశిస్తుంది. చట్టబద్ధ కారణం లేకపోతే విడుదల చేస్తుంది.

అదే కుటుంబం, ఒక రిక్రూట్‌మెంట్ బోర్డు చట్టప్రకారం ప్రకటించాల్సిన ఫలితాలను ప్రకటించడం లేదని ఫిర్యాదు చేస్తే సరైన రిట్ మాండమస్. అర్హత లేని వ్యక్తిని చట్టబద్ధ ప్రభుత్వ పదవిలో నియమించారని సవాలు చేస్తే కో వారెంటో.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• సందర్భ ప్రశ్నలు: ఒక పరిస్థితి ఇచ్చి “ఏ రిట్?” అని అడుగుతారు. కీలక పదం (నిర్బంధం, విధి చేయకపోవడం, పరిధి, పదవి) పట్టుకోవాలి.
• పదాల అర్థాలు: “to have the body”, “we command”, “by what authority” వంటి అర్థాలతో రిట్‌ను జతచేయడం.
• 32 వర్సెస్ 226: ఎవరి పరిధి విస్తృతం, ఏ ఆర్టికల్ “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” అంటుంది.
• ఎమర్జెన్సీ: ఆర్టికల్ 359, 44వ సవరణ, ఆర్టికల్స్ 20, 21 మినహాయింపు.
• వ్యక్తులు, కేసులు: అంబేడ్కర్ “హృదయం, ఆత్మ” వ్యాఖ్య, రొమేష్ థాపర్, ఏడీఎం జబల్‌పూర్.

మిగతా పాలిటీ అంశాలు పాలిటీ విభాగంలో ఉన్నాయి.

తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు

• ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరీ: రెండూ కింది కోర్టులపైనే. విచారణ కొనసాగుతుండగా ఆపడం ప్రొహిబిషన్, సాధారణంగా తీర్పు వచ్చాక రద్దు చేయడం సెర్షియోరరీ.
• మాండమస్, కో వారెంటో: మాండమస్ “ఈ విధి చేయి” అంటుంది. కో వారెంటో “ఈ పదవిలో ఉండే హక్కు నీకుందా” అని అడుగుతుంది.
• ఆర్టికల్ 32(3), ఆర్టికల్ 139: 32(3) ఇతర కోర్టులకు అధికారం ఇవ్వడం గురించి. 139 సుప్రీంకోర్టుకే ఇతర ప్రయోజనాలకు అధికారం ఇవ్వడం గురించి.
• ముసాయిదా సంఖ్య: ముసాయిదాలో ఇది ఆర్టికల్ 25, నేటి ఆర్టికల్ 25 మత స్వేచ్ఛకు సంబంధించినది. రెండింటినీ కలపవద్దు.
• ఆర్టికల్ 32A: ఇది 43వ సవరణ (1977) తో తొలగిపోయింది. ప్రస్తుత పాఠంలో లేదు.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: రిట్ల పేర్లు, అర్థాలు బట్టీ పట్టడం సమయం వృథా. “ఎవరిపై జారీ కాదు” అనే వరుస నేర్చుకోండి. తప్పు ఆప్షన్లు అక్కడి నుంచే వస్తాయి: ప్రైవేట్ వ్యక్తిపై మాండమస్, శాసన సంస్థపై ప్రొహిబిషన్. పట్టికలోని చివరి నిలువు వరుసను ఒక్కసారి చేత్తో రాయండి.

ఒక పరిమితి: ఈ వ్యాసంలోని రిట్ల పరిధులు పాఠ్య పుస్తక నియమాలు మాత్రమే. ప్రైవేట్ సంస్థ ప్రజా విధి నిర్వహిస్తున్నప్పుడు మాండమస్ వర్తిస్తుందా వంటి సూక్ష్మ అంశాలపై కోర్టులు కేసును బట్టి నిర్ణయిస్తాయి. గ్రూప్-1 మెయిన్స్ వ్యాసరచనకు ఆ తీర్పులను విడిగా చదవాలి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక వ్యక్తిని పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకుని రెండు రోజులైనా మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచలేదు. కుటుంబ సభ్యులు హైకోర్టును ఆశ్రయిస్తే ఏ రిట్ అత్యంత సరైనది? (A) మాండమస్ (B) హెబియస్ కార్పస్ (C) సెర్షియోరరీ (D) కో వారెంటో

సమాధానం

(B) హెబియస్ కార్పస్. ఇక్కడ సమస్య చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం, దానికి ప్రత్యేకంగా ఉద్దేశించిన రిట్ హెబియస్ కార్పస్. ఈ రిట్ ద్వారా కోర్టు నిర్బంధించిన వ్యక్తిని తన ముందు హాజరుపరచమని, నిర్బంధానికి కారణం చూపమని పోలీసులను ఆదేశిస్తుంది. ఆర్టికల్ 22(2) ప్రకారం అరెస్టయిన వ్యక్తిని 24 గంటల్లో మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచాలి, కాబట్టి ఈ నిర్బంధానికి చట్టబద్ధ కారణం కనిపించదు. మాండమస్ కూడా అధికారిని ఏదో ఒక విధి చేయమని ఆదేశిస్తుంది, కానీ వ్యక్తి స్వేచ్ఛను నేరుగా కాపాడే రిట్ హెబియస్ కార్పస్ మాత్రమే.

2. ఒక ట్రైబ్యునల్ తన చట్టబద్ధ పరిధిలో లేని కేసును విచారిస్తోంది, తీర్పు ఇంకా రాలేదు. ఆ విచారణను ఆపడానికి పై కోర్టు ఏ రిట్ జారీ చేస్తుంది? (A) సెర్షియోరరీ (B) మాండమస్ (C) హెబియస్ కార్పస్ (D) ప్రొహిబిషన్

సమాధానం

(D) ప్రొహిబిషన్. ప్రొహిబిషన్ అంటే “నిషేధించు”, పై కోర్టు కింది కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్‌ను తన పరిధి దాటి వ్యవహరించవద్దని ఆదేశించే రిట్ ఇది. విచారణ కొనసాగుతుండగానే జారీ అవుతుంది కాబట్టి దీన్ని నివారణ రిట్ అంటారు. సెర్షియోరరీ కూడా పరిధి లోపం ఉన్నప్పుడే జారీ అవుతుంది, కానీ అది సాధారణంగా ఇప్పటికే ఇచ్చిన తీర్పు లేదా ఉత్తర్వును రద్దు చేయడానికి. ఈ ప్రశ్నలో తీర్పు ఇంకా రాలేదు కాబట్టి సరైన రిట్ ప్రొహిబిషన్.

3. ఒక చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన ప్రభుత్వ పదవిలో, ఆ చట్టం కోరిన అర్హతలు లేని వ్యక్తిని నియమించారు. ఆ నియామకాన్ని సవాలు చేయడానికి ఏ రిట్ సరైనది? (A) కో వారెంటో (B) ప్రొహిబిషన్ (C) మాండమస్ (D) సెర్షియోరరీ

సమాధానం

(A) కో వారెంటో. కో వారెంటో అంటే “ఏ అధికారంతో”, ప్రభుత్వ పదవిలో ఉన్న వ్యక్తిని ఆ పదవిలో ఉండే చట్టబద్ధ హక్కు ఏమిటని కోర్టు ప్రశ్నిస్తుంది. దీనికి షరతు, ఆ పదవి చట్టం లేదా రాజ్యాంగం సృష్టించిన ప్రభుత్వ పదవి కావాలి, ఈ ప్రశ్నలో అదే ఉంది. మాండమస్ ఒక అధికారిని తన విధి చేయమని ఆదేశిస్తుంది, పదవిలో ఉండే హక్కును ప్రశ్నించదు. ministerial office, ప్రైవేట్ పదవి అయితే కో వారెంటో జారీ కాదు.

4. ఒక పౌరుడు ఒక అధికారిపై మాండమస్ కోరుతున్నాడు. ఆర్టికల్ 361(1) వల్ల ఏ అధికారిపై మాండమస్ జారీ కాదు? (A) జిల్లా కలెక్టర్ (B) మున్సిపల్ కమిషనర్ (C) రాష్ట్ర గవర్నర్ (D) రవాణా శాఖ కమిషనర్

సమాధానం

(C) రాష్ట్ర గవర్నర్. ఆర్టికల్ 361(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర గవర్నర్ తమ పదవి అధికారాలు, విధుల నిర్వహణకు ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కాదు. అందుకే రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లపై మాండమస్ జారీ చేయలేరు. కలెక్టర్, మున్సిపల్ కమిషనర్, రవాణా కమిషనర్ ప్రభుత్వ అధికారులు, చట్టప్రకారం చేయాల్సిన విధిని చేయకపోతే వారిపై మాండమస్ జారీ అవుతుంది. అడ్డంకి ఆర్టికల్ 361(1) ఇచ్చిన ప్రత్యేక రక్షణ.

5. ఒక వ్యక్తి ఒక రాష్ట్ర చట్టం ఇచ్చిన సాధారణ (ప్రాథమిక హక్కు కాని) హక్కు అమలు కోసం రిట్ కోరుతున్నాడు. పార్లమెంటు ప్రత్యేక చట్టం లేని పరిస్థితిలో అతను ఏ నిబంధన కింద ఏ కోర్టుకు వెళ్లాలి? (A) ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు (B) ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు (C) ఆర్టికల్ 139 కింద సుప్రీంకోర్టుకు (D) ఆర్టికల్ 32(3) కింద జిల్లా కోర్టుకు

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు. ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టుకు భాగం III హక్కులతో పాటు “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తుంది, కాబట్టి సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కుకూ ఇది వర్తిస్తుంది. ఆర్టికల్ 32 కేవలం ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకే పరిమితం. ఆర్టికల్ 139 కింద ఇతర ప్రయోజనాలకు సుప్రీంకోర్టు రిట్లు జారీ చేయాలంటే పార్లమెంటు చట్టం కావాలి, ఆ చట్టం లేదని ప్రశ్నలోనే ఉంది. ఆర్టికల్ 32(3) కూడా పార్లమెంటు చట్టం లేకుండా ఏ కోర్టుకూ అధికారం ఇవ్వదు.

6. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉంది. రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 359 కింద ఉత్తర్వు ఇచ్చి ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేశారు. 44వ సవరణ తర్వాత కూడా నిర్బంధితుడు ఏ ఆర్టికల్ అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు? (A) ఆర్టికల్ 19 (B) ఆర్టికల్ 14 (C) ఆర్టికల్ 22 (D) ఆర్టికల్ 21

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 21. 44వ సవరణ (1978) ఆర్టికల్ 359(1) లో “ఆర్టికల్స్ 20, 21 మినహా” అనే మాటలు చేర్చింది. కాబట్టి ఎమర్జెన్సీలో కూడా ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయలేరు. ఆర్టికల్ 22 కూడా నిర్బంధానికి సంబంధించినదే అయినా ఈ మినహాయింపు జాబితాలో లేదు, ఇదే చాలామంది తప్పు చేసే చోటు. ఈ సవరణకు ముందు, 1976 లో ఏడీఎం జబల్‌పూర్ కేసులో ఎమర్జెన్సీ ఉత్తర్వు అమల్లో ఉండగా నిర్బంధాన్ని హెబియస్ కార్పస్ ద్వారా హైకోర్టులో సవాలు చేయలేరని తీర్పు వచ్చింది.

7. ప్రాథమిక హక్కులు కాని ఇతర ప్రయోజనాల కోసం కూడా సుప్రీంకోర్టు రిట్లు జారీ చేయాలని పార్లమెంటు భావిస్తోంది. ఏ ఆర్టికల్ కింద చట్టం చేసి ఆ అధికారం ఇవ్వవచ్చు? (A) ఆర్టికల్ 32(3) (B) ఆర్టికల్ 226 (C) ఆర్టికల్ 139 (D) ఆర్టికల్ 227

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 139. ఆర్టికల్ 32(2) లో చెప్పిన ప్రయోజనాలు కాకుండా ఇతర ప్రయోజనాల కోసం సుప్రీంకోర్టుకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తూ పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చని ఆర్టికల్ 139 చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 32(3) దీనికి వ్యతిరేక దిశలో పనిచేస్తుంది, అది సుప్రీంకోర్టు అధికారాన్ని ఇతర కోర్టులకు ఇవ్వడం గురించి. ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టుల రిట్ అధికారం, ఆర్టికల్ 227 హైకోర్టుల పర్యవేక్షణ అధికారం. రెండూ సుప్రీంకోర్టు అధికారాన్ని పెంచవు.

8. పౌరుల హక్కులు ప్రభావితమైనప్పుడు పరిపాలనా అధికారి ఇచ్చిన ఉత్తర్వును రద్దు చేయడానికి కూడా ఏ రిట్ జారీ చేయవచ్చు? (A) సెర్షియోరరీ (B) ప్రొహిబిషన్ (C) కో వారెంటో (D) హెబియస్ కార్పస్

సమాధానం

(A) సెర్షియోరరీ. సెర్షియోరరీ సాధారణంగా కింది కోర్టు, ట్రైబ్యునల్ లేదా అర్ధ-న్యాయ సంస్థ ఇచ్చిన ఉత్తర్వును రద్దు చేయడానికి జారీ అవుతుంది. వ్యక్తుల హక్కులు ప్రభావితమైనప్పుడు దాన్ని పరిపాలనా అధికారులపై కూడా జారీ చేయవచ్చు. ప్రొహిబిషన్ కూడా పరిధి లోపాన్నే సరిదిద్దుతుంది, కానీ అది న్యాయ, అర్ధ-న్యాయ సంస్థలపై మాత్రమే జారీ అవుతుంది, పరిపాలనా అధికారులపై కాదు.

9. రొమేష్ థాపర్ వర్సెస్ మద్రాస్ రాష్ట్రం (1950) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 గురించి చెప్పిన ప్రధాన సూత్రం ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 32 పిటిషన్ వేయాలంటే ముందు హైకోర్టుకు వెళ్లి ఉండాలి (B) ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్లు ఇవ్వడం పూర్తిగా కోర్టు విచక్షణకు సంబంధించినది (C) ఆర్టికల్ 32 హక్కును సాధారణ చట్టంతో నిలిపివేయవచ్చు (D) సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల రక్షకుడు కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 దరఖాస్తులను తిరస్కరించలేదు

సమాధానం

(D) సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల రక్షకుడు కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 దరఖాస్తులను తిరస్కరించలేదు. ఈ కేసులో జస్టిస్ పతంజలి శాస్త్రి రాసిన మెజారిటీ అభిప్రాయం సుప్రీంకోర్టును ప్రాథమిక హక్కుల “protector and guarantor” గా వర్ణించింది. ఆర్టికల్ 32 కింద పరిహారం కోరడమే ప్రాథమిక హక్కు కాబట్టి, హక్కుల ఉల్లంఘనపై వచ్చిన దరఖాస్తులను కోర్టు స్వీకరించడానికి నిరాకరించలేదని చెప్పింది. ముందు హైకోర్టుకు వెళ్లాలనే షరతును ఈ తీర్పు అంగీకరించలేదు. మాండమస్ వంటి రిట్‌ను విచక్షణాధికార పరిహారం అంటారు, కానీ ఆర్టికల్ 32 కింద కోర్టుకు వెళ్లే హక్కు మాత్రం హామీ ఇవ్వబడిన హక్కు.

10. ఒక రైల్వే ఉద్యోగుల సంఘం రిజిస్టర్ కాలేదు. తన సభ్యుల ఉమ్మడి సమస్యపై అది ఆర్టికల్ 32 కింద పిటిషన్ వేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు ఏ సూత్రం ఆధారంగా అంగీకరించింది? (A) అధికార విభజన సూత్రం (B) సడలించిన లోకస్ స్టాండై (పిటిషన్ అర్హత) నియమం (C) సహజ న్యాయ సూత్రం (D) మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం

సమాధానం

(B) సడలించిన లోకస్ స్టాండై (పిటిషన్ అర్హత) నియమం. సంప్రదాయంగా తన హక్కు ఉల్లంఘనకు గురైన వ్యక్తే ఆర్టికల్ 32 కింద కోర్టుకు రావాలనే నియమం ఉండేది. ఏబీఎస్‌కే సంఘ్ (రైల్వే) కేసులో 1981 లో రిజిస్టర్ కాని సంఘం కూడా ఉమ్మడి సమస్యపై రిట్ పిటిషన్ వేయవచ్చని కోర్టు చెప్పి ఆ నియమాన్ని సడలించింది. 1982 లో ఎస్.పి. గుప్తా కేసు ఈ ఆలోచనను మరింత విస్తరించి ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యానికి దారి తీసింది. సహజ న్యాయం విచారణ ప్రక్రియలోని న్యాయానికి సంబంధించినది, ఎవరు పిటిషన్ వేయవచ్చనే ప్రశ్నకు కాదు.

FAQ

ఆర్టికల్ 32 ను రాజ్యాంగ హృదయం, ఆత్మ అని ఎవరు అన్నారు?

డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ 1948 డిసెంబర్ 9న రాజ్యాంగ సభలో ముసాయిదా ఆర్టికల్ 25 (నేటి ఆర్టికల్ 32) పై మాట్లాడుతూ ఇది లేకపోతే రాజ్యాంగం నిరర్థకం అవుతుందని, ఇది రాజ్యాంగానికి ఆత్మ, హృదయం అని అన్నారు.

ఆర్టికల్ 32, ఆర్టికల్ 226 మధ్య ప్రధాన తేడా ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం మాత్రమే రిట్లు జారీ చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు జారీ చేయగలదు. కాబట్టి హైకోర్టు రిట్ పరిధి విషయ పరంగా విస్తృతం.

ఎమర్జెన్సీలో ఆర్టికల్ 32 హక్కును నిలిపివేయవచ్చా?

ఆర్టికల్ 32(4) ప్రకారం రాజ్యాంగం చెప్పిన సందర్భంలో తప్ప ఈ హక్కును నిలిపివేయలేరు. ఆర్టికల్ 359 కింద జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో కొన్ని హక్కుల అమలు కోసం కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును నిలిపివేయవచ్చు. 44వ సవరణ తర్వాత ఆర్టికల్స్ 20, 21 ను ఈ నిలిపివేత నుంచి మినహాయించారు.

మాండమస్ రిట్‌ను ఎవరిపై జారీ చేయలేరు?

ప్రైవేట్ వ్యక్తులు, ప్రైవేట్ సంస్థలపై, చట్టబద్ధత లేని శాఖాపరమైన సూచనల అమలుకు, రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర గవర్నర్లపై, న్యాయపరమైన హోదాలో వ్యవహరిస్తున్న హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిపై మాండమస్ జారీ కాదు.

ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరీ మధ్య తేడా ఏమిటి?

కింది కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్ తన పరిధి దాటి విచారణ చేస్తుంటే, విచారణ కొనసాగుతుండగానే ఆపేందుకు ప్రొహిబిషన్ జారీ చేస్తారు. అది నివారణ రిట్. ఇప్పటికే ఇచ్చిన తీర్పు లేదా ఉత్తర్వును రద్దు చేయడానికి సాధారణంగా సెర్షియోరరీ జారీ చేస్తారు.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department
• Constituent Assembly Debates, Volume 7, 09 Dec 1948
• Romesh Thappar vs The State of Madras, 26 May 1950
• Right to constitutional remedies [Article 32], CSJM University
• ADM Jabalpur v. Shivkant Shukla, Wikipedia
• Writ, Wikipedia