సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు, అధికార పరిధి: ప్రాథమిక, అప్పీలు, సలహా, రిట్ పరిధి
Nookesh Karri ·· 13 min read
సుప్రీంకోర్టు అధికార పరిధిని పరీక్షల కోసం నాలుగు భాగాలుగా చదవవచ్చు (సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ మాత్రం ప్రాథమిక, అప్పీలు, సలహా అని మూడుగానే చెప్పి, రిట్ పరిధిని ప్రాథమిక పరిధిలో భాగంగా చూపుతుంది). కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలను నేరుగా విచారించే ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి (ఆర్టికల్ 131), ప్రాథమిక హక్కుల కోసం రిట్లు జారీ చేసే పరిధి (ఆర్టికల్ 32), హైకోర్టులు, ఇతర కోర్టుల తీర్పులపై అప్పీలు పరిధి (ఆర్టికల్ 132 నుంచి 136), రాష్ట్రపతి అడిగిన ప్రశ్నలపై సలహా పరిధి (ఆర్టికల్ 143). వీటికి తోడు కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ హోదా (129), సొంత తీర్పుల సమీక్ష (137), దేశంలోని అన్ని కోర్టులను కట్టుబడే తీర్పులు (141), “సంపూర్ణ న్యాయం” కోసం ప్రత్యేక అధికారం (142) ఉన్నాయి.
ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, ఆచరణలో అవి ఎలా పనిచేస్తాయో సుప్రీంకోర్టు అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లోని “Jurisdiction” పేజీ నుంచి తీసుకున్నాను.
ఒక్క చూపులో
| పరిధి | ఆర్టికల్ | ఎవరి మధ్య / ఏ విషయం |
|---|---|---|
| ప్రత్యేక ప్రాథమిక | 131 | కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు |
| రిట్ (ప్రాథమిక హక్కులు) | 32 | ప్రాథమిక హక్కుల అమలు |
| అప్పీలు (సర్టిఫికెట్‌తో) | 132, 133, 134 | హైకోర్టు తీర్పులపై రాజ్యాంగ, సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లు |
| ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీలు | 136 | దేశంలోని ఏ కోర్టు, ట్రైబ్యునల్ తీర్పుపైనైనా |
| సలహా | 143 | రాష్ట్రపతి పంపే ప్రశ్నలు |
| కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ | 129 | ధిక్కార శిక్ష |
| సమీక్ష | 137 | సొంత తీర్పుల పునఃపరిశీలన |
సుప్రీంకోర్టు 26 జనవరి 1950 న ఉనికిలోకి వచ్చింది, 28 జనవరి 1950 న ప్రారంభ కార్యక్రమం జరిగిందని వికీపీడియా నమోదు చేసింది. ఇది అప్పటి ఫెడరల్ కోర్టు, ప్రివీ కౌన్సిల్ జ్యుడీషియల్ కమిటీ స్థానాన్ని తీసుకుంది. ఫెడరల్ కోర్టుకు ఉన్న పాత అధికారాలు కొనసాగడానికి ఆర్టికల్ 135 వీలు కల్పిస్తుంది.
1. ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి: ఆర్టికల్ 131
ఏ వివాదాలు
- (a) భారత ప్రభుత్వానికి, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు మధ్య వివాదం.
- (b) భారత ప్రభుత్వం, కొన్ని రాష్ట్రాలు ఒకవైపు, ఇతర రాష్ట్రాలు మరోవైపు ఉన్న వివాదం.
- (c) రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య వివాదం.
షరతులు
- వివాదంలో చట్టబద్ధమైన హక్కు ఉందా, ఎంత మేరకు ఉంది అనే ప్రశ్న (చట్టపరమైనది గానీ వాస్తవపరమైనది గానీ) ఉండాలి.
- “మరే కోర్టుకూ లేకుండా” (to the exclusion of any other court) అనే మాటలే దీన్ని “ప్రత్యేక” పరిధిగా చేస్తాయి. ఇలాంటి వివాదం హైకోర్టులో మొదలు కాదు.
ఏవి దీని కిందకు రావు
- రాజ్యాంగం ప్రారంభానికి ముందు కుదిరి, ఇంకా అమల్లో ఉన్న ఒప్పందం, సనద్ వంటి పత్రాల నుంచి వచ్చే వివాదాలు (ఆర్టికల్ 131 నిబంధన). అయితే అలాంటి వివాదంపై రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143(2) కింద సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోరవచ్చు.
- అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుకు గానీ మరే కోర్టుకు గానీ అధికార పరిధి లేకుండా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చని ఆర్టికల్ 262(2) చెబుతుంది.
నదుల గురించి తెలుగు రాష్ట్రాల సందర్భంలో ఆంధ్ర, తెలంగాణ నదులు వ్యాసంలో చదవవచ్చు.
2. రిట్ పరిధి: ఆర్టికల్ 32
హామీ ఇచ్చిన హక్కు
- ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు “హామీ ఇవ్వబడింది” అని ఆర్టికల్ 32(1) చెబుతుంది. అంటే ఈ హక్కు కూడా ఒక ప్రాథమిక హక్కే.
- హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, కో వారెంటో, సెర్షియోరరి వంటి రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 32(2) ఇస్తుంది.
- రాజ్యాంగం చెప్పిన సందర్భాల్లో తప్ప ఈ హక్కును సస్పెండ్ చేయకూడదు (ఆర్టికల్ 32(4)).
- సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ దీన్ని “విస్తృతమైన ప్రాథమిక పరిధి” అని వర్ణిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 32, 226 తేడా
| అంశం | ఆర్టికల్ 32 (సుప్రీంకోర్టు) | ఆర్టికల్ 226 (హైకోర్టు) |
|---|---|---|
| ప్రయోజనం | ప్రాథమిక హక్కుల అమలు మాత్రమే | ప్రాథమిక హక్కులు + “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” |
| స్వభావం | ఆశ్రయించే హక్కే ప్రాథమిక హక్కు | హైకోర్టు అధికారం |
| ప్రాదేశిక పరిధి | దేశమంతా | హైకోర్టు పరిధిలోని ప్రాంతం |
ఈ పట్టికలో విద్యార్థులు తరచుగా తప్పు చేసేది ఒకటే: “సుప్రీంకోర్టు అత్యున్నత కోర్టు కాబట్టి దాని రిట్ పరిధి విస్తృతం” అనుకోవడం. విషయం పరంగా హైకోర్టు రిట్ పరిధే విస్తృతం.
ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL)
- బాధితుడే కాకుండా ప్రజాహితం కోరే వ్యక్తి లేదా బృందం కూడా రిట్ పిటిషన్ వేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ చెబుతుంది.
- ఉత్తరాలు, టెలిగ్రామ్‌లు, పోస్ట్‌కార్డులు, వార్తా కథనాలను కూడా కోర్టు రిట్ పిటిషన్లుగా స్వీకరించిందని, ఈ PIL విధానం భారత సుప్రీంకోర్టుకు ప్రత్యేకమని అదే పేజీ పేర్కొంటుంది.
ఐదు రిట్లు, ప్రాథమిక హక్కుల వివరాలకు ప్రాథమిక హక్కులు చూడండి.
3. అప్పీలు పరిధి: ఆర్టికల్ 132 నుంచి 136
రాజ్యాంగ అంశాలు (ఆర్టికల్ 132)
- కేసులో రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన చట్ట ప్రశ్న ఉందని హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇస్తే, సివిల్, క్రిమినల్ లేదా మరే కేసులోనైనా సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయవచ్చు.
సివిల్ కేసులు (ఆర్టికల్ 133)
- కేసులో సాధారణ ప్రాముఖ్యం ఉన్న గణనీయమైన చట్ట ప్రశ్న ఉందని, దాన్ని సుప్రీంకోర్టే తేల్చాలని హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇవ్వాలి. ఈ రెండు షరతులూ ఉండాలి.
- ఈ రూపాన్ని 30వ సవరణ (1972) ఇచ్చింది.
- పార్లమెంటు చట్టం చేస్తే తప్ప, హైకోర్టు ఒక్క న్యాయమూర్తి ఇచ్చిన తీర్పుపై సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు ఉండదు.
క్రిమినల్ కేసులు (ఆర్టికల్ 134)
- (a) నిర్దోషిగా విడుదలైన వ్యక్తిని హైకోర్టు అప్పీలులో దోషిగా తేల్చి మరణశిక్ష వేస్తే.
- (b) కింది కోర్టు నుంచి కేసును తన దగ్గరికి తెప్పించుకుని విచారించి హైకోర్టు మరణశిక్ష వేస్తే.
- (c) కేసు అప్పీలుకు తగినదని హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇస్తే.
- పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా క్రిమినల్ అప్పీలు అధికారాలను పెంచవచ్చని ఆర్టికల్ 134(2) చెబుతుంది.
ఒక సూక్ష్మ వ్యత్యాసం: రెండు మూలాలు, రెండు జాబితాలు రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 134(1)(a), (b) లో “మరణశిక్ష” అని మాత్రమే ఉంది. కానీ సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ ఇదే సందర్భాలకు “మరణశిక్ష లేదా యావజ్జీవ కారాగారం లేదా కనీసం 10 ఏళ్ల జైలు శిక్ష” అని పేర్కొంటుంది. ఈ తేడాకు కారణం ఆర్టికల్ 134(2): పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఈ అధికారాన్ని విస్తరించవచ్చు. పరీక్షలో “రాజ్యాంగం ప్రకారం” అని అడిగితే ఆర్టికల్ 134(1) పాఠాన్నే (మరణశిక్ష) అనుసరించండి.
సర్టిఫికెట్ ఎలా వస్తుంది (ఆర్టికల్ 134A)
- తీర్పు ఇచ్చిన వెంటనే బాధిత పక్షం మౌఖికంగా అడిగితే, సర్టిఫికెట్ ఇవ్వాలా వద్దా అని హైకోర్టు తప్పనిసరిగా నిర్ణయించాలి. హైకోర్టు తనంతట తాను కూడా ఈ ప్రశ్నను తేల్చవచ్చు. ఈ ఆర్టికల్‌ను 44వ సవరణ (1978) చేర్చింది.
ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీలు (ఆర్టికల్ 136)
- దేశంలోని ఏ కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్ ఇచ్చిన ఏ తీర్పు, ఉత్తర్వుపైనైనా అప్పీలుకు సుప్రీంకోర్టు తన విచక్షణతో ప్రత్యేక అనుమతి (Special Leave) ఇవ్వవచ్చు. దీనికి హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ అక్కర్లేదు.
- సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన చట్టాల కింద ఏర్పడిన కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్ల తీర్పులకు ఇది వర్తించదు.
- దీని వల్లే సుప్రీంకోర్టుకు దేశంలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్లపై “చాలా విస్తృతమైన అప్పీలు పరిధి” ఉందని దాని వెబ్‌సైట్ చెబుతుంది.
4. సలహా పరిధి: ఆర్టికల్ 143
- ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న చట్టపరమైన లేదా వాస్తవపరమైన ప్రశ్న తలెత్తినా, తలెత్తే అవకాశం ఉన్నా, రాష్ట్రపతి దాన్ని సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోసం పంపవచ్చు. కోర్టు తగిన విచారణ తర్వాత “అభిప్రాయం నివేదించవచ్చు” (may report) అని ఆర్టికల్ 143(1) అంటుంది.
- ఆర్టికల్ 131 నిబంధనలోని ముందస్తు ఒప్పందాల వివాదాన్ని రాష్ట్రపతి పంపితే, కోర్టు “అభిప్రాయం నివేదించాలి” (shall report) అని ఆర్టికల్ 143(2) అంటుంది.
- ఆర్టికల్ 143 కింద వచ్చే సూచనను విచారించడానికి కనీసం ఐదుగురు న్యాయమూర్తులు ఉండాలి (ఆర్టికల్ 145(3)). రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన ప్రశ్న ఉన్న కేసులకు కూడా ఇదే కనీస సంఖ్య.
రాష్ట్రపతి పదవి, అధికారాల కోసం రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం చదవండి.
ఇతర అధికారాలు
కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ (ఆర్టికల్ 129)
- సుప్రీంకోర్టు కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్. తనను తాను ధిక్కరించిన వారిని శిక్షించే అధికారంతో సహా అలాంటి కోర్టుకు ఉండే అన్ని అధికారాలు దానికి ఉన్నాయి.
- ఆర్టికల్ 129, 142 కింద ధిక్కార చర్యను కోర్టు స్వయంగా (suo motu), లేదా అటార్నీ జనరల్, సొలిసిటర్ జనరల్ పిటిషన్‌పై, లేదా ఏ వ్యక్తి పిటిషన్‌పైనైనా తీసుకోవచ్చు. క్రిమినల్ ధిక్కారంలో వ్యక్తి పిటిషన్‌కు అటార్నీ జనరల్ లేదా సొలిసిటర్ జనరల్ రాతపూర్వక అంగీకారం కావాలని సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ చెబుతుంది.
సమీక్ష, క్యూరేటివ్ పిటిషన్ (ఆర్టికల్ 137)
- పార్లమెంటు చట్టం, ఆర్టికల్ 145 కింద నియమాలకు లోబడి తన తీర్పులను, ఉత్తర్వులను సమీక్షించే అధికారం సుప్రీంకోర్టుకు ఉంది.
- క్రిమినల్ కేసుల్లో “రికార్డులో స్పష్టంగా కనిపించే పొరపాటు” ఆధారంగా మాత్రమే సమీక్ష ఉంటుందని, సమీక్ష పిటిషన్ కొట్టివేసిన తర్వాత పరిమిత కారణాలపై క్యూరేటివ్ పిటిషన్ వేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు నియమాలు, 2013 చెబుతాయని వెబ్‌సైట్ వివరిస్తుంది.
తీర్పులు అందరినీ కట్టుబడతాయి (ఆర్టికల్ 141)
- సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం భారత భూభాగంలోని అన్ని కోర్టులను కట్టుబడుతుంది.
సంపూర్ణ న్యాయం (ఆర్టికల్ 142)
- తన ముందు పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏ కేసులోనైనా “సంపూర్ణ న్యాయం” చేయడానికి అవసరమైన డిక్రీ లేదా ఉత్తర్వు ఇవ్వవచ్చు. అది దేశమంతా అమలవుతుంది.
- వ్యక్తుల హాజరు, పత్రాల ఉత్పత్తి, ధిక్కార విచారణ కోసం ఉత్తర్వులు ఇచ్చే అధికారం కూడా ఆర్టికల్ 142(2) ఇస్తుంది.
కేసుల బదిలీ (ఆర్టికల్ 139A)
- ఒకే రకమైన చట్ట ప్రశ్నలు ఉన్న కేసులు సుప్రీంకోర్టులో, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో (లేదా రెండు అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో) పెండింగ్‌లో ఉండి, ఆ ప్రశ్నలు సాధారణ ప్రాముఖ్యం ఉన్న గణనీయమైన ప్రశ్నలని కోర్టు భావిస్తే, వాటిని తన దగ్గరికి తెప్పించుకుని తానే తేల్చవచ్చు.
- న్యాయం కోసం ఒక హైకోర్టు నుంచి మరో హైకోర్టుకు కేసును బదిలీ చేయవచ్చు. ఈ ఆర్టికల్‌ను 42వ సవరణ (1976) చేర్చింది.
పార్లమెంటు పెంచగల అధికారాలు (ఆర్టికల్ 138, 139, 140)
- కేంద్ర జాబితా విషయాల్లో అదనపు అధికార పరిధిని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఇవ్వవచ్చు.
- ఆర్టికల్ 32(2) కాకుండా ఇతర ప్రయోజనాల కోసం కూడా రిట్లు జారీ చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంటు ఇవ్వవచ్చు (ఆర్టికల్ 139).
ఇతర చట్టాల కింద
- రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల చట్టం, 1952 మూడో భాగం కింద ఎన్నికల పిటిషన్లు నేరుగా సుప్రీంకోర్టులోనే దాఖలవుతాయని దాని వెబ్‌సైట్ చెబుతుంది.
- ఆర్టికల్ 317(1) కింద పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యుల తొలగింపుపై రాష్ట్రపతి పంపే సూచనలు కూడా సుప్రీంకోర్టుకే వస్తాయి.
ఒక ఉదాహరణ: ఒకే రోజు నాలుగు కేసులు
కేసు 1: ఒక జల ప్రాజెక్టు నిధుల పంపకంపై ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వంపై దావా వేసింది. ఇది ఆర్టికల్ 131(a) కింద ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి. అయితే వివాదం అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వినియోగం గురించి అయితే, ఆర్టికల్ 262(2) కింద పార్లమెంటు చట్టం కోర్టుల పరిధిని తొలగించి ఉండవచ్చు.
కేసు 2: పోలీసులు ఒక వ్యక్తిని అక్రమంగా నిర్బంధించారని అతని కుటుంబం హెబియస్ కార్పస్ కోరింది. ఆర్టికల్ 32 కింద నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు, లేదా ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.
కేసు 3: ఒక ట్రైబ్యునల్ ఇచ్చిన ఉత్తర్వుపై హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ లేకుండానే ఒక సంస్థ సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లింది. ఇది ఆర్టికల్ 136 ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీలు. ఆ ట్రైబ్యునల్ సాయుధ దళాల చట్టం కిందదైతే ఈ దారి ఉండదు.
కేసు 4: ఒక బిల్లు రాజ్యాంగబద్ధతపై రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోరారు. ఇది ఆర్టికల్ 143(1) సలహా పరిధి. కనీసం ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం విచారించాలి.
పరీక్షల్లో తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు
“ఆర్టికల్ 32 అప్పీలు పరిధి”
- తప్పు. సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ దీన్ని ప్రాథమిక (original) పరిధిలో భాగంగా చెబుతుంది. బాధితుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకే వెళ్తాడు.
“ఆర్టికల్ 131 కింద పౌరుడు రాష్ట్రంపై దావా వేయవచ్చు”
- ఆర్టికల్ 131 ప్రభుత్వాల మధ్య వివాదాలకే. పౌరుడికి ఈ దారి లేదు.
“సలహా పరిధిలో కోర్టు తప్పనిసరిగా జవాబివ్వాలి”
- 143(1) లో “may”, 143(2) లో “shall”. రెండింటినీ కలపకండి.
“ప్రత్యేక అనుమతికి హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ కావాలి”
- తప్పు. సర్టిఫికెట్ ఆర్టికల్ 132, 133, 134 అప్పీళ్లకు. ఆర్టికల్ 136 సుప్రీంకోర్టు విచక్షణ మీద ఆధారపడుతుంది.
“హైకోర్టు రిట్ పరిధి సుప్రీంకోర్టు కంటే చిన్నది”
- ప్రాదేశికంగా చిన్నది, విషయపరంగా పెద్దది.
నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి
నా అభిప్రాయం: ఈ టాపిక్‌ను ఆర్టికల్ నంబర్ల క్రమంలో కాకుండా “ఎవరు కోర్టుకు వస్తారు” అనే ప్రశ్నతో చదవండి. ప్రభుత్వాలు వస్తే 131, పౌరుడు హక్కు కోసం వస్తే 32, ఓడిపోయిన పక్షం వస్తే 132 నుంచి 136, రాష్ట్రపతి అడిగితే 143. నంబర్ల క్రమంలో బట్టీ పడితే 132, 133, 134, 136 అన్నీ ఒకదానిలో ఒకటి కలిసిపోతాయి.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం అధికార పరిధి గురించి మాత్రమే. న్యాయమూర్తుల నియామక విధానం, వారి సంఖ్యపై వచ్చిన మార్పులు, ఆర్టికల్ 142 వినియోగంపై వచ్చిన ప్రముఖ తీర్పులను ఇక్కడ చర్చించలేదు. ఆర్టికల్ 134 క్రిమినల్ అప్పీళ్ల విస్తరణకు ఆధారమైన పార్లమెంటు చట్టం పాఠాన్ని కూడా నేను నేరుగా చదవలేదు, సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ వివరణపైనే ఆధారపడ్డాను.
రాజ్యాంగంలోని ఇతర ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ కోసం ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ జాబితా చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- తెలంగాణ ప్రభుత్వానికి, కర్ణాటక ప్రభుత్వానికి మధ్య ఒక చట్టబద్ధ హక్కుపై వివాదం వచ్చింది. ఈ వివాదం ఏ కోర్టులో, ఏ పరిధి కింద మొదలవుతుంది? (A) హైదరాబాద్ హైకోర్టులో, ఆర్టికల్ 226 కింద (B) సుప్రీంకోర్టులో, ఆర్టికల్ 136 కింద (C) సుప్రీంకోర్టులో, ఆర్టికల్ 131 ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి కింద (D) సుప్రీంకోర్టులో, ఆర్టికల్ 143 సలహా పరిధి కింద
సమాధానం
(C) సుప్రీంకోర్టులో, ఆర్టికల్ 131 ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి కింద. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య, చట్టబద్ధ హక్కు ఉందా లేదా అనే ప్రశ్న ఉన్న వివాదం ఆర్టికల్ 131(c) కిందకు వస్తుంది. ఈ పరిధి “మరే కోర్టుకూ లేకుండా” సుప్రీంకోర్టుకే ఉంది, కాబట్టి హైకోర్టులో మొదలు కాదు. ఆర్టికల్ 136 వేరే కోర్టు ఇచ్చిన తీర్పుపై అప్పీలు, ఇక్కడ ఇంకా ఏ తీర్పూ లేదు. ఆర్టికల్ 143 రాష్ట్రపతి పంపే ప్రశ్నలకు మాత్రమే, రాష్ట్రాలు నేరుగా వాడలేవు.
- ఆర్టికల్ 32, ఆర్టికల్ 226 కింద రిట్ పరిధి గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (A) హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర ప్రయోజనాల కోసం కూడా రిట్లు జారీ చేయవచ్చు, సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 కింద ప్రాథమిక హక్కుల కోసమే (B) సుప్రీంకోర్టు ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా రిట్లు జారీ చేయవచ్చు, హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల కోసమే (C) రెండు కోర్టులూ ప్రాథమిక హక్కుల కోసం మాత్రమే రిట్లు జారీ చేస్తాయి (D) హైకోర్టుకు రిట్ అధికారం పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా మాత్రమే వస్తుంది
సమాధానం
(A) హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర ప్రయోజనాల కోసం కూడా రిట్లు జారీ చేయవచ్చు, సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 కింద ప్రాథమిక హక్కుల కోసమే. ఆర్టికల్ 32(2) సుప్రీంకోర్టుకు రెండో భాగంలోని ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 226(1) మాత్రం హైకోర్టుకు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు ఇచ్చే అధికారం ఇస్తుంది. ఇతర ప్రయోజనాల కోసం సుప్రీంకోర్టుకు రిట్ అధికారం కావాలంటే ఆర్టికల్ 139 కింద పార్లమెంటు చట్టం చేయాలి.
- ఒక ట్రైబ్యునల్ ఉత్తర్వుపై హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ లేకుండానే సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయాలంటే ఏ ఆర్టికల్ దారి? (A) ఆర్టికల్ 132 (B) ఆర్టికల్ 133 (C) ఆర్టికల్ 134A (D) ఆర్టికల్ 136
సమాధానం
(D) ఆర్టికల్ 136. ఆర్టికల్ 136 ప్రకారం దేశంలోని ఏ కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్ ఇచ్చిన తీర్పు, ఉత్తర్వుపైనైనా అప్పీలుకు సుప్రీంకోర్టు తన విచక్షణతో ప్రత్యేక అనుమతి ఇవ్వవచ్చు. దీనికి హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ అవసరం లేదు. ఆర్టికల్ 132, 133 అప్పీళ్లు హైకోర్టు తీర్పులపైనే, అవీ సర్టిఫికెట్‌తోనే. ఆర్టికల్ 134A సర్టిఫికెట్ ఇచ్చే విధానాన్ని చెబుతుంది, అది అప్పీలు దారి కాదు.
- రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143(1) కింద ఒక చట్ట ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోరారు. రాజ్యాంగ పాఠం ప్రకారం సరైనది ఏది? (A) కోర్టు తప్పనిసరిగా అభిప్రాయం చెప్పాలి, అది రాష్ట్రపతిని కట్టుబడుతుంది (B) కోర్టు తగిన విచారణ తర్వాత అభిప్రాయం నివేదించవచ్చు, కనీసం ఐదుగురు న్యాయమూర్తులు విచారించాలి (C) ఒక్క న్యాయమూర్తి అభిప్రాయం చెప్పవచ్చు (D) రాష్ట్రాల గవర్నర్లు కూడా ఈ ఆర్టికల్ కింద ప్రశ్నలు పంపవచ్చు
సమాధానం
(B) కోర్టు తగిన విచారణ తర్వాత అభిప్రాయం నివేదించవచ్చు, కనీసం ఐదుగురు న్యాయమూర్తులు విచారించాలి. ఆర్టికల్ 143(1) లో కోర్టు అభిప్రాయం “నివేదించవచ్చు” (may) అని ఉంది, “తప్పనిసరి” కాదు. ముందస్తు ఒప్పందాల వివాదాలపై 143(2) కింద మాత్రమే “నివేదించాలి” (shall) అని ఉంది. ఆర్టికల్ 145(3) ప్రకారం ఆర్టికల్ 143 సూచనను విచారించడానికి కనీసం ఐదుగురు న్యాయమూర్తులు ఉండాలి, కాబట్టి C తప్పు. ఈ అధికారం రాష్ట్రపతిది మాత్రమే, గవర్నర్లది కాదు.
- ఒక హైకోర్టు అప్పీలు విచారణలో, కింది కోర్టు నిర్దోషిగా విడుదల చేసిన వ్యక్తిని దోషిగా తేల్చి మరణశిక్ష విధించింది. ఆర్టికల్ 134(1) ప్రకారం సరైనది ఏది? (A) హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇస్తేనే అప్పీలు ఉంటుంది (B) సుప్రీంకోర్టు ప్రత్యేక అనుమతి ఇస్తేనే అప్పీలు ఉంటుంది (C) హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ అవసరం లేకుండా సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు ఉంటుంది (D) రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష మాత్రమే మార్గం
సమాధానం
(C) హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ అవసరం లేకుండా సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 134(1)(a) ప్రకారం నిర్దోషిగా విడుదలైన వ్యక్తిని హైకోర్టు అప్పీలులో దోషిగా తేల్చి మరణశిక్ష వేస్తే సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు హక్కుగా ఉంటుంది. సర్టిఫికెట్ షరతు 134(1)(c) కి మాత్రమే, అంటే మిగతా సాధారణ క్రిమినల్ కేసులకు.
- “సుప్రీంకోర్టు కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్” అని ఆర్టికల్ 129 చెప్పడం వల్ల దానికి ప్రత్యేకంగా లభించే అధికారం ఏది? (A) తనను ధిక్కరించిన వారిని శిక్షించే అధికారం (B) రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు విచారించే అధికారం (C) రాష్ట్రపతికి సలహా ఇచ్చే అధికారం (D) కేసులను హైకోర్టుల మధ్య బదిలీ చేసే అధికారం
సమాధానం
(A) తనను ధిక్కరించిన వారిని శిక్షించే అధికారం. ఆర్టికల్ 129 సుప్రీంకోర్టును కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్‌గా ప్రకటించి, “తనను తాను ధిక్కరించినందుకు శిక్షించే అధికారంతో సహా” అలాంటి కోర్టుకు ఉండే అన్ని అధికారాలు ఇస్తుంది. రాష్ట్రాల వివాదాలు ఆర్టికల్ 131 నుంచి, సలహా ఆర్టికల్ 143 నుంచి, కేసుల బదిలీ ఆర్టికల్ 139A నుంచి వస్తాయి. సుప్రీంకోర్టు వెబ్‌సైట్ ధిక్కార అధికారానికి ఆర్టికల్ 129, 142 రెండింటినీ ఆధారంగా చూపుతుంది.
- రాజ్యాంగం ప్రారంభానికి ముందు కుదిరి, ఇంకా అమల్లో ఉన్న ఒక ఒప్పందం నుంచి కేంద్రం, ఒక రాష్ట్రం మధ్య వివాదం వచ్చింది. దీనిపై సుప్రీంకోర్టు పాత్ర ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 131 కింద ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధితో విచారిస్తుంది (B) ఆర్టికల్ 131 పరిధిలోకి రాదు, కానీ రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143(2) కింద అభిప్రాయం కోరితే నివేదించాలి (C) ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ జారీ చేస్తుంది (D) హైకోర్టు తీర్పు తర్వాత ఆర్టికల్ 136 కింద విచారిస్తుంది
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 131 పరిధిలోకి రాదు, కానీ రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143(2) కింద అభిప్రాయం కోరితే నివేదించాలి. ఆర్టికల్ 131 నిబంధన ప్రకారం రాజ్యాంగం ప్రారంభానికి ముందు కుదిరి ఇంకా అమల్లో ఉన్న ఒప్పందం, సనద్ వంటి పత్రాల నుంచి వచ్చే వివాదాలు ప్రాథమిక పరిధిలోకి రావు. అయితే ఆర్టికల్ 143(2) రాష్ట్రపతికి అలాంటి వివాదాన్ని సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం కోసం పంపే అధికారం ఇస్తుంది. ఆ సందర్భంలో కోర్టు అభిప్రాయం “నివేదించాలి” అని రాజ్యాంగం చెబుతుంది. ఇది ప్రభుత్వాల మధ్య వివాదం, హక్కుల అమలు కాదు కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 వర్తించదు.
- ఒకే రకమైన గణనీయమైన చట్ట ప్రశ్నపై మూడు హైకోర్టుల్లో కేసులు పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి. వాటిని సుప్రీంకోర్టు తానే తేల్చడానికి ఏ ఆర్టికల్ వీలు కల్పిస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 138 (B) ఆర్టికల్ 141 (C) ఆర్టికల్ 139A (D) ఆర్టికల్ 137
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 139A. ఒకే రకమైన గణనీయమైన చట్ట ప్రశ్నలు ఉన్న కేసులు రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో పెండింగ్‌లో ఉంటే, సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా గానీ, అటార్నీ జనరల్ లేదా ఒక పక్షం దరఖాస్తుపై గానీ వాటిని తెప్పించుకుని తానే తేల్చవచ్చని ఆర్టికల్ 139A(1) చెబుతుంది. ఈ ఆర్టికల్‌ను 42వ సవరణ (1976) చేర్చింది. ఆర్టికల్ 141 సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు అన్ని కోర్టులను కట్టుబడతాయని చెబుతుంది, బదిలీ గురించి కాదు. ఆర్టికల్ 137 సొంత తీర్పుల సమీక్షకు సంబంధించినది.
- సైనిక చట్టం కింద ఏర్పడిన ఒక కోర్ట్ మార్షల్ తీర్పుపై ఆర్టికల్ 136 కింద ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీలు గురించి సరైనది ఏది? (A) ఆర్టికల్ 136 సాయుధ దళాల చట్టాల కింద ఏర్పడిన కోర్టుల తీర్పులకు వర్తించదు (B) ఆర్టికల్ 136 కింద అన్ని కోర్టుల తీర్పులపై అప్పీలు ఉంటుంది కాబట్టి ఇది కూడా వస్తుంది (C) హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇస్తే ఆర్టికల్ 136 వర్తిస్తుంది (D) రాష్ట్రపతి అనుమతితో ఆర్టికల్ 136 వర్తిస్తుంది
సమాధానం
(A) ఆర్టికల్ 136 సాయుధ దళాల చట్టాల కింద ఏర్పడిన కోర్టుల తీర్పులకు వర్తించదు. ఆర్టికల్ 136(1) దేశంలోని ఏ కోర్టు లేదా ట్రైబ్యునల్ తీర్పుపైనైనా ప్రత్యేక అనుమతి ఇచ్చే విస్తృత అధికారం ఇస్తుంది. కానీ ఆర్టికల్ 136(2) సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన చట్టాల కింద ఏర్పడిన కోర్టులు, ట్రైబ్యునళ్ల తీర్పులను ఈ పరిధి నుంచి స్పష్టంగా మినహాయిస్తుంది. ఆప్షన్ B మినహాయింపును విస్మరిస్తుంది. ప్రత్యేక అనుమతికి హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ గానీ రాష్ట్రపతి అనుమతి గానీ సంబంధం లేదు.
- ఒక కేసులో “సంపూర్ణ న్యాయం” చేయడానికి అవసరమైన ఏ ఉత్తర్వునైనా ఇచ్చే అధికారం సుప్రీంకోర్టుకు ఏ ఆర్టికల్ ఇస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 141 (B) ఆర్టికల్ 142 (C) ఆర్టికల్ 140 (D) ఆర్టికల్ 129
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 142. ఆర్టికల్ 142(1) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు తన ముందు పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏ కేసులోనైనా సంపూర్ణ న్యాయం చేయడానికి అవసరమైన డిక్రీ లేదా ఉత్తర్వు ఇవ్వవచ్చు, అది దేశమంతా అమలవుతుంది. ఆర్టికల్ 141 తీర్పులు అన్ని కోర్టులను కట్టుబడతాయని చెబుతుంది, కొత్త ఉత్తర్వు ఇచ్చే అధికారం గురించి కాదు. ఆర్టికల్ 140 పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా అనుబంధ అధికారాలు ఇచ్చే నిబంధన. ఆర్టికల్ 129 కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ హోదా, ధిక్కార శిక్షకు సంబంధించినది.
FAQ
సుప్రీంకోర్టు ప్రత్యేక ప్రాథమిక పరిధి ఏ వివాదాలకు వర్తిస్తుంది?
ఆర్టికల్ 131 ప్రకారం కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య, కేంద్రం-కొన్ని రాష్ట్రాలు ఒకవైపు, ఇతర రాష్ట్రాలు మరోవైపు ఉన్న, లేదా రెండు అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య చట్టబద్ధ హక్కుకు సంబంధించిన వివాదాలకు మాత్రమే. ఈ వివాదాలు మరే కోర్టులోనూ మొదలు కావు.
ఆర్టికల్ 32, ఆర్టికల్ 226 మధ్య తేడా ఏమిటి?
ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం మాత్రమే రిట్లు జారీ చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు “ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు జారీ చేయవచ్చు.
రాష్ట్రపతి అడిగిన ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు తప్పనిసరిగా అభిప్రాయం చెప్పాలా?
ఆర్టికల్ 143(1) కింద అడిగిన ప్రశ్నపై కోర్టు “అభిప్రాయం చెప్పవచ్చు” అని రాజ్యాంగం అంటుంది. ఆర్టికల్ 143(2) కింద పంపిన ముందస్తు ఒప్పందాల వివాదంపై మాత్రం “చెప్పాలి” అని ఉంది.
సుప్రీంకోర్టు తన తీర్పును తానే మార్చగలదా?
ఆర్టికల్ 137 ప్రకారం తన తీర్పులను, ఉత్తర్వులను సమీక్షించే అధికారం సుప్రీంకోర్టుకు ఉంది. సమీక్ష పిటిషన్ కొట్టివేసిన తర్వాత కూడా పరిమిత కారణాలపై క్యూరేటివ్ పిటిషన్ వేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు నియమాలు చెబుతాయి.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.