ముఖ్యమంత్రి నియామకం ఎలా జరుగుతుంది, సీఎంకు ఉండే అధికారాలు ఏవి?

రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 164(1)). సాధారణంగా శాసనసభలో మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ లేదా కూటమి నాయకుణ్ణే పిలుస్తారు, ఎందుకంటే మంత్రిమండలి సమష్టిగా శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుంది (164(2)). ముఖ్యమంత్రి మంత్రిమండలికి అధిపతి: మంత్రులను ఎంపిక చేయడం, ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను గవర్నర్‌కు తెలియజేయడం (ఆర్టికల్ 167), సభ సమావేశాలు, రద్దుపై గవర్నర్‌కు సలహా ఇవ్వడం సీఎం చేతిలో ఉంటాయి.

ఈ వ్యాసంలోని ఆర్టికల్ పాఠాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ లెజిస్లేటివ్ డిపార్ట్‌మెంట్ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి తీసుకున్నవి. వివరణకు NCERT 11వ తరగతి కార్యనిర్వాహక శాఖ అధ్యాయం, హంగ్ అసెంబ్లీ మార్గదర్శకాలకు ఇంటర్-స్టేట్ కౌన్సిల్ సచివాలయం వెబ్‌సైట్‌లోని సర్కారియా కమిషన్ నివేదిక నాలుగో అధ్యాయం (గవర్నర్ పాత్ర) వాడాను.

రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలో ముఖ్యమంత్రి స్థానం

నామమాత్ర అధిపతి, నిజమైన అధిపతి

• ఆర్టికల్ 154 ప్రకారం రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌కు చెందుతుంది. కానీ ఆ అధికారాన్ని ఆచరణలో వినియోగించేది ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి.
• రాష్ట్ర స్థాయిలో కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ అంటే గవర్నర్, ముఖ్యమంత్రి, మంత్రిమండలి అని NCERT వివరిస్తుంది. కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి ఉన్నట్లే ఇక్కడ గవర్నర్, ముఖ్యమంత్రి ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 163(1) ప్రకారం గవర్నర్‌కు సహాయం, సలహా ఇవ్వడానికి ముఖ్యమంత్రి అధిపతిగా మంత్రిమండలి ఉంటుంది. రాజ్యాంగం గవర్నర్ విచక్షణకు వదిలిన అంశాలు మాత్రం దీనికి మినహాయింపు.

గవర్నర్ విచక్షణ పరిధి

• ఒక అంశం గవర్నర్ విచక్షణ పరిధిలోకి వస్తుందా లేదా అనే ప్రశ్న వస్తే గవర్నర్ నిర్ణయమే అంతిమం (163(2)). ముఖ్యమంత్రి ప్రధానమంత్రి లాగే మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడైనా, రాష్ట్రపతితో పోలిస్తే గవర్నర్‌కు విచక్షణాధికారాలు ఎక్కువ అని NCERT చెబుతుంది.
• మంత్రులు గవర్నర్‌కు ఏ సలహా ఇచ్చారు, అసలు ఇచ్చారా లేదా అనే విషయాన్ని ఏ కోర్టూ విచారించకూడదు (163(3)).
• గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (155), రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు (156). ముఖ్యమంత్రి పదవి మాత్రం శాసనసభ మెజారిటీపై ఆధారపడి ఉంటుంది. గవర్నర్ నియామకం గురించి పూర్తి వివరాలు గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

ముఖ్యమంత్రి నియామకం: రాజ్యాంగం ఏం చెబుతుంది

ఆర్టికల్ 164(1): నియామకం

• ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు. మిగతా మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహాపై గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• మంత్రులందరూ గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు. కానీ మెజారిటీ ఉన్నంత కాలం ఈ “ఇష్టం” తో మంత్రిమండలిని తొలగించలేరని సర్కారియా కమిషన్ రాజ్యాంగ సభలో అంబేద్కర్ ఇచ్చిన వివరణను ఉటంకించింది.
• రాజ్యాంగం ముఖ్యమంత్రికి ప్రత్యేక అర్హతలు చెప్పలేదు. మెజారిటీ నాయకుణ్ణి పిలవడం క్యాబినెట్ ప్రభుత్వ సంప్రదాయం.

ఆర్టికల్ 164(2): సమష్టి బాధ్యత

• మంత్రిమండలి సమష్టిగా రాష్ట్ర శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. శాసనమండలి ఉన్న రాష్ట్రాల్లో కూడా బాధ్యత శాసనసభకే, మండలికి కాదు.
• ఒక్క మంత్రిపై అవిశ్వాసం నెగ్గినా మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాలని NCERT సమష్టి బాధ్యతను వివరిస్తుంది. మంత్రివర్గ నిర్ణయంతో విభేదించే మంత్రి దాన్ని అంగీకరించాలి లేదా రాజీనామా చేయాలి.

ఆర్టికల్ 164(3): ప్రమాణ స్వీకారం

• మంత్రి పదవి చేపట్టే ముందు గవర్నర్ పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణం చేయిస్తారు. వీటి ఫారాలు మూడో షెడ్యూల్‌లో ఉన్నాయి.
• రాష్ట్ర మంత్రికి పదవీ ప్రమాణం ఫారం V, గోప్యతా ప్రమాణం ఫారం VI. ముఖ్యమంత్రి కూడా మంత్రే కాబట్టి ఇవే ఫారాలు వర్తిస్తాయి.

ఆర్టికల్ 164(4): ఆరు నెలల నిబంధన

• వరుసగా ఆరు నెలల పాటు రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థలో సభ్యుడు కాని మంత్రి ఆ గడువు ముగియగానే మంత్రి పదవి కోల్పోతారు.
• “శాసనవ్యవస్థ” అంటే శాసనసభ మాత్రమే కాదు. మండలి ఉన్న రాష్ట్రంలో ఎమ్మెల్సీగా ఎన్నికైనా సరిపోతుంది.

ఆర్టికల్ 164(5): జీతభత్యాలు

• మంత్రుల జీతభత్యాలను రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. అలాంటి చట్టం చేసే వరకు రెండో షెడ్యూల్‌లోనివి వర్తిస్తాయి.
• కేంద్ర మంత్రుల జీతాలు పార్లమెంట్ నిర్ణయిస్తుంది.

మంత్రిమండలి పరిమాణం, ప్రత్యేక నిబంధనలు

91వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2003: ఆర్టికల్ 164(1A)

• ముఖ్యమంత్రితో కలిపి మంత్రుల మొత్తం సంఖ్య శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు.
• అదే సమయంలో ముఖ్యమంత్రితో కలిపి మంత్రుల సంఖ్య 12 కంటే తక్కువ ఉండకూడదు. సభ్యులు తక్కువ ఉన్న శాసనసభల్లో ఈ కనీస సంఖ్యే అసలు పరిమితి అవుతుంది (కింది ఉదాహరణ చూడండి).
• ఈ క్లాజులు 1-1-2004 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి. అప్పటికి పరిమితి దాటిన రాష్ట్రాలు, రాష్ట్రపతి నోటిఫై చేసిన తేదీ (7-1-2004) నుంచి ఆరు నెలల్లో సర్దుబాటు చేసుకోవాలి.
• ఈ సవరణకు ముందు మంత్రిమండలి పరిమాణంపై పరిమితి లేదు. మెజారిటీ లేనప్పుడు మద్దతు కోసం మంత్రి పదవులు ఇచ్చే ప్రలోభం ఉండేదని, రాష్ట్రాల్లోనూ ఇదే జరిగేదని NCERT వివరిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 164(1B): ఫిరాయింపుదారులకు మంత్రి పదవి లేదు

• పదో షెడ్యూల్ రెండో పేరా కింద అనర్హుడైన సభ్యుడు మంత్రిగా నియమితుడు కాలేడు. ఈ నిషేధం అతని సభ్యత్వ కాలం ముగిసే వరకు లేదా మళ్లీ ఎన్నికయ్యే వరకు, ఏది ముందైతే అది వరకు ఉంటుంది.
• ఇదీ 91వ సవరణ చేర్చిందే. ఫిరాయింపు నిరోధక నిబంధనలను మొదట 52వ సవరణ చేర్చిందని సర్కారియా నివేదిక గుర్తుచేస్తుంది.

గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి (164(1) నిబంధన)

• ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో గిరిజన సంక్షేమానికి ఒక మంత్రి తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ఆయనకే షెడ్యూల్డ్ కులాలు, వెనుకబడిన తరగతుల సంక్షేమం లేదా ఇతర శాఖలూ ఇవ్వవచ్చు.
• మొదట ఈ జాబితాలో బిహార్ ఉండేది. 94వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2006 బిహార్ స్థానంలో ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్‌లను చేర్చింది. 2011 చట్టం “Orissa” ను “Odisha” గా మార్చింది.

హంగ్ అసెంబ్లీలో గవర్నర్ విచక్షణ: సర్కారియా మార్గదర్శకాలు

ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ రాకపోతే ఎవరిని పిలవాలో రాజ్యాంగం చెప్పదు. ఆ ఖాళీని సర్కారియా కమిషన్ మార్గదర్శకాలు నింపుతాయి.

మెజారిటీ ఉన్నప్పుడు

• శాసనసభలో సంపూర్ణ మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ నాయకుణ్ణి గవర్నర్ తప్పనిసరిగా పిలవాలి (పేరా 4.11.01). దీనిపై వివాదం లేదని కమిషన్ చెప్పింది.
• ముఖ్యమంత్రిని శాసనసభే ఎన్నుకోవాలనే సూచనను కమిషన్ తిరస్కరించింది. కారణం: 164(2) ప్రకారం బాధ్యత మంత్రిమండలిది, అవిశ్వాస తీర్మానం కూడా మంత్రిమండలిపైనే పెడతారు (4.11.02).

మెజారిటీ లేనప్పుడు: ప్రాధాన్య క్రమం (4.11.04)

1. ఎన్నికలకు ముందే ఏర్పడిన పార్టీల కూటమి.
2. స్వతంత్రులతో సహా ఇతరుల మద్దతుతో ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు ముందుకొచ్చిన అతిపెద్ద ఏకైక పార్టీ.
3. ఎన్నికల తర్వాత ఏర్పడి, భాగస్వాములందరూ ప్రభుత్వంలో చేరే సంకీర్ణం.
4. ఎన్నికల తర్వాత ఏర్పడి, కొందరు ప్రభుత్వంలో చేరి, మిగతావారు బయటి నుంచి మద్దతిచ్చే కూటమి.

• ఈ క్రమంలో వెళ్తూ, మెజారిటీ పొందే అవకాశం ఎక్కువ ఉన్న నాయకుణ్ణి గవర్నర్ ఎంచుకోవాలి. ఇక్కడ గవర్నర్ వ్యక్తిగత అంచనా ముఖ్యమని కమిషనే అంగీకరించింది (4.11.05).
• గవర్నర్ పని ప్రభుత్వం ఏర్పడేలా చూడటం. తనకు నచ్చిన విధానాలు అమలు చేసే ప్రభుత్వాన్ని ఎంచుకునే అధికారం ఆయనకు లేదు (4.11.03).

బలపరీక్ష

• సంపూర్ణ మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ నాయకుడు కాని ముఖ్యమంత్రి పదవి చేపట్టిన 30 రోజుల్లో శాసనసభలో విశ్వాస పరీక్ష ఎదుర్కోవాలి (4.11.06).
• ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి మెజారిటీని ఎమ్మెల్యేలు సవాల్ చేస్తే, గవర్నర్ ఆ విషయాన్ని సభ బయట తానే తేల్చకూడదు. ప్రత్యర్థి వాదనలను సభలోనే పరీక్షించాలి (4.11.07).
• సభ ఇంకా అవిశ్వాసం వ్యక్తం చేయకుండా మంత్రిమండలిని గవర్నర్ తొలగించకూడదు. ముందు సభను సమావేశపరచమని ముఖ్యమంత్రికి సలహా ఇవ్వాలి (4.11.11).
• సభను సమావేశపరచడానికి సాధారణంగా 30 రోజులు సహేతుకమైన గడువు. ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో 60 రోజుల వరకు ఇవ్వవచ్చు (4.11.13).

ముఖ్యమంత్రి అధికారాలు, విధులు

మంత్రిమండలిపై

• మంత్రులు ఎవరో ముఖ్యమంత్రే నిర్ణయిస్తారు. గవర్నర్ ఆయన సలహాపైనే నియమిస్తారు (164(1)). ముఖ్యమంత్రులు తమ పార్టీ లేదా కూటమి నుంచి మంత్రులను ఎంచుకుంటారని NCERT చెబుతుంది.
• ముఖ్యమంత్రి కాకుండా ఇతర మంత్రిని తొలగించేటప్పుడు గవర్నర్ పూర్తిగా ముఖ్యమంత్రి సలహాపైనే వ్యవహరించాలి (సర్కారియా 4.11.14).
• ప్రభుత్వ పనుల నిర్వహణ, మంత్రుల మధ్య పనుల కేటాయింపు కోసం గవర్నర్ నియమాలు చేస్తారు (166(3)). కేంద్రంలో ప్రధానమంత్రి మంత్రులకు హోదాలు, శాఖలు కేటాయిస్తారని NCERT చెబుతుంది; పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ ప్రధాన సూత్రాలు రాష్ట్ర స్థాయిలోనూ పనిచేస్తాయని కూడా NCERT చెబుతుంది.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ గవర్నర్ పేరు మీదే వ్యక్తమవుతాయి (166(1)). సంతకం గవర్నర్ పేరుతో, నిర్ణయం మంత్రిమండలిది.

గవర్నర్‌కు సంబంధించి: ఆర్టికల్ 167

• (a) మంత్రిమండలి తీసుకున్న పాలనా నిర్ణయాలన్నింటినీ, శాసన ప్రతిపాదనలనూ గవర్నర్‌కు తెలియజేయాలి.
• (b) పాలన, శాసన ప్రతిపాదనలకు సంబంధించి గవర్నర్ అడిగిన సమాచారం ఇవ్వాలి.
• (c) ఒక మంత్రి ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకుని, మంత్రిమండలి ఇంకా పరిశీలించని అంశాన్ని గవర్నర్ కోరితే మంత్రిమండలి ముందు ఉంచాలి.
• గవర్నర్ అడిగే సమాచారానికి ఆయన రాజ్యాంగ బాధ్యతలతో సంబంధం ఉండాలని సర్కారియా కమిషన్ చెప్పింది. గవర్నర్‌ది “సంప్రదించబడే, హెచ్చరించే, ప్రోత్సహించే” హక్కు అని, ఆయన మంత్రిమండలికి మిత్రుడు, తత్వవేత్త, మార్గదర్శి అని వర్ణించింది.
• ఆర్టికల్ 78 ప్రధానమంత్రికి రాష్ట్రపతి విషయంలో ఇవే మూడు విధులు ఇస్తుంది. 167 దానికి రాష్ట్ర స్థాయి ప్రతిరూపం.

శాసనసభపై

• శాసనసభను గవర్నర్ సమావేశపరుస్తారు, ప్రోరోగ్ చేస్తారు, రద్దు చేస్తారు (174). సాధారణంగా ముఖ్యమంత్రి సలహాపైనే సభను పిలుస్తారు, సభ ఎజెండాను కూడా ముఖ్యమంత్రే ఇస్తారు (సర్కారియా 4.11.19).
• మంత్రిమండలికి సభ విశ్వాసం ఉన్నంత కాలం, సమావేశం, ప్రోరోగ్, రద్దుపై ఆ సలహా స్పష్టంగా రాజ్యాంగ విరుద్ధం కాకపోతే గవర్నర్‌కు కట్టుబాటు (4.11.17).
• రెండు సమావేశాల మధ్య ఆరు నెలల కంటే ఎక్కువ గ్యాప్ ఉండకూడదు (174(1)). ముఖ్యమంత్రి ఉద్దేశపూర్వకంగా సలహా ఇవ్వకపోతే ఆ గడువులోపు గవర్నరే సభను పిలవవచ్చని కమిషన్ చెప్పింది.
• మంత్రిమండలి సమష్టి బాధ్యత ముఖ్యమంత్రి వ్యక్తిత్వం ద్వారానే పనిచేస్తుందని సర్కారియా కమిషన్ వ్యాఖ్యానించింది (4.11.09). మంత్రిమండలి సభ విశ్వాసం కోల్పోయి రాజీనామా చేయకపోతే గవర్నర్ దాన్ని తొలగించాల్సి ఉంటుందని కూడా చెప్పింది.

ఇతర పాత్రలు

• జోనల్ కౌన్సిల్‌లు ఐదు. వీటిని రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద ఏర్పాటు చేశారు. కేంద్ర హోంమంత్రి అన్నింటికీ ఛైర్మన్, సభ్య రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు వార్షిక రొటేషన్‌లో వైస్-ఛైర్మన్ అని PIB నోట్ (31 జనవరి 2017) చెబుతుంది. సభ్య రాష్ట్రాల ప్రధాన కార్యదర్శులు కూడా వార్షిక రొటేషన్‌లో కౌన్సిల్ కార్యదర్శిగా ఉంటారు. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ దక్షిణ జోనల్ కౌన్సిల్‌లో ఉన్నాయి.
• ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ఉండే NITI ఆయోగ్ గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌లో అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు సభ్యులు. దీన్ని క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్ 16 ఫిబ్రవరి 2015 నాటి నోటిఫికేషన్ ఏర్పాటు చేసింది.
• గవర్నర్ ఎంపికలో ముఖ్యమంత్రిని సమర్థవంతంగా సంప్రదించే విధానాన్ని ఆర్టికల్ 155 సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలోనే చేర్చాలని సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసు చేసింది (4.6.25). ప్రస్తుత రాజ్యాంగ పాఠంలో 155 లో అలాంటి నిబంధన లేదు.

పోలిక పట్టిక: ముఖ్యమంత్రి, ప్రధానమంత్రి, గవర్నర్

అంశం	ముఖ్యమంత్రి	ప్రధానమంత్రి	గవర్నర్
నియమించేది	గవర్నర్ (164(1))	రాష్ట్రపతి (75(1))	రాష్ట్రపతి (155)
పదవి ఆధారం	శాసనసభ మెజారిటీ	లోక్‌సభ మెజారిటీ	రాష్ట్రపతి ఇష్టం (156)
సమష్టి బాధ్యత	శాసనసభకు (164(2))	లోక్‌సభకు (75(3))	వర్తించదు
మంత్రుల గరిష్ఠ సంఖ్య	శాసనసభలో 15 శాతం, కనీసం 12	లోక్‌సభలో 15 శాతం, కనీస సంఖ్య లేదు	వర్తించదు
అధినేతకు సలహా ఇచ్చే నిబంధన	163	74	మంత్రిమండలి సలహా తీసుకునేవారు
ప్రమాణం చేయించేది	గవర్నర్ (164(3))	రాష్ట్రపతి (75(4))	హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి సమక్షంలో (159)
జీతం నిర్ణయించేది	రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ (164(5))	పార్లమెంట్ (75(6))	పార్లమెంట్ (158(3))
ప్రత్యేక విచక్షణ	లేదు	లేదు	ఉంది, 163(2) కింద తుది నిర్ణయం
సమాచారం ఇచ్చే విధి	గవర్నర్‌కు (167)	రాష్ట్రపతికి (78)	వర్తించదు

ఉదాహరణ: చిన్న రాష్ట్రంలో మంత్రిమండలి లెక్క

ఆర్టికల్ 170(1) ప్రకారం శాసనసభలో కనీసం 60 మంది సభ్యులు ఉండాలి. అలాంటి 60 మంది సభ్యుల శాసనసభ ఉన్న రాష్ట్రాన్ని తీసుకుందాం.

• 15 శాతం లెక్క: 60 లో 15 శాతం అంటే 9. కేవలం ఈ పరిమితిని చూస్తే ముఖ్యమంత్రితో కలిపి 9 మందే ఉండాలి.
• కనీస సంఖ్య: కానీ 164(1A) మొదటి నిబంధన ప్రకారం ముఖ్యమంత్రితో కలిపి 12 మంది కంటే తక్కువ ఉండకూడదు.
• ఫలితం: ఈ రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రితో కలిపి 12 మంది మంత్రులు ఉండవచ్చు, అంతకంటే తక్కువ ఉండకూడదు.
• హంగ్ అసెంబ్లీ జోడిస్తే: ఇదే రాష్ట్రంలో ఏ పార్టీకీ మెజారిటీ రాలేదనుకుందాం. ఎన్నికల ముందు ఏర్పడిన కూటమి ఒకటి, స్వతంత్రుల మద్దతుతో అతిపెద్ద పార్టీ ఒకటి దావా వేశాయి. సర్కారియా క్రమం ప్రకారం గవర్నర్ మొదట ఎన్నికల ముందు కూటమిని సంప్రదించాలి. ఆ కూటమి నాయకుడు ముఖ్యమంత్రి అయితే 30 రోజుల్లో సభలో విశ్వాస పరీక్ష ఎదుర్కోవాలి.
• ఆరు నెలల నిబంధన: కూటమి ఎంచుకున్న నాయకుడు ఎమ్మెల్యే కాకపోయినా ముఖ్యమంత్రి కావచ్చు. ఆరు నెలల్లో ఉపఎన్నికలో గెలవాలి లేదా మండలి ఉంటే ఎమ్మెల్సీ కావాలి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• 15 శాతం ఏ సభలో? రాష్ట్రంలో శాసనసభ సభ్యుల్లో 15 శాతం. శాసనమండలి సభ్యులను లెక్కలోకి తీసుకోరు. కేంద్రంలో లోక్‌సభ సభ్యుల్లో 15 శాతం, రాజ్యసభను లెక్కించరు.
• కనీసం 12 కేంద్రానికి వర్తించదు. 75(1A) లో కనీస సంఖ్య లేదు, అది రాష్ట్రాలకే (164(1A)).
• ఆరు నెలల నిబంధనలో “వరుసగా”. ఆర్టికల్ “six consecutive months” అంటుంది. ఆరు నెలల్లో శాసనవ్యవస్థ సభ్యుడైతే చాలు, శాసనసభ సభ్యుడే కావాల్సిన అవసరం లేదు.
• 30 రోజుల విశ్వాస పరీక్ష రాజ్యాంగంలో లేదు. అది సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసు. ఆరు నెలల నిబంధన మాత్రమే రాజ్యాంగంలో ఉంది.
• 163, 167 కలపకండి. 163 మంత్రిమండలి గవర్నర్‌కు సలహా ఇవ్వడం గురించి; 167 ముఖ్యమంత్రి గవర్నర్‌కు సమాచారం ఇచ్చే విధి గురించి.
• గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి రాష్ట్రాలు నాలుగే. ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా. బిహార్‌ను 2006 లో తొలగించారు.
• జోనల్ కౌన్సిల్ ఛైర్మన్ ముఖ్యమంత్రి కాదు. ఛైర్మన్ కేంద్ర హోంమంత్రి; ముఖ్యమంత్రులు వైస్-ఛైర్మన్. NITI గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌లో ఛైర్‌పర్సన్ ప్రధానమంత్రి.

పరీక్షల్లో వచ్చే ప్రశ్నల రకాలు

APPSC, TSPSC గ్రూప్స్, పోలీస్, SSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం నుంచి మూడు రకాల ప్రశ్నలు వస్తాయి. కొన్ని ఆర్టికల్ నంబర్ అడుగుతాయి (ముఖ్యమంత్రి విధులు ఏ ఆర్టికల్‌లో). కొన్ని సంఖ్యల మీద: మంత్రిమండలి పరిమితి, కనీస సంఖ్య, ఏ సవరణ. కష్టమైనవి సన్నివేశం ఇస్తాయి: 60 మంది సభ్యుల సభలో ఎంతమంది మంత్రులు ఉండవచ్చు, లేదా హంగ్ అసెంబ్లీలో ఎవరిని మొదట పిలవాలి. ఆర్టికల్ నంబర్లు ఒకే చోట కావాలంటే రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ వ్యాసం చూడండి. కేంద్రంలో మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు మాత్రమే ఎందుకు బాధ్యత వహిస్తుందో లోక్‌సభ, రాజ్యసభ అధికారాల తేడా లో ఉంది. మరిన్ని పాలిటీ వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగం లో ఉన్నాయి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: ముఖ్యమంత్రి అధ్యాయాన్ని ఒంటరిగా చదవకండి. ప్రధానమంత్రి, గవర్నర్ అంశాలతో ఒకే సిట్టింగ్‌లో పోల్చి చదవండి. 164 ను 75 పక్కన, 167 ను 78 పక్కన పెడితే, పరీక్షలో అడిగేది ఆ తేడాలే అని కనిపిస్తుంది: కనీసం 12 నిబంధన, శాసనవ్యవస్థ అనే పదం, గిరిజన మంత్రి నిబంధన. పాలిటీని ఏ క్రమంలో చదవాలో రాష్ట్ర పరీక్షలకు పాలిటీ చదివే క్రమం లో వివరించాను.

ఒక పరిమితి: హంగ్ అసెంబ్లీ, బలపరీక్షపై ఇక్కడ ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసులు, రాజ్యాంగ నిబంధనలు కావు. ఈ విషయంపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులను (ఉదాహరణకు S.R. బొమ్మై కేసు) నేను ప్రాథమిక పాఠం నుంచి ధృవీకరించలేదు, అందుకే ఈ వ్యాసంలో వాటి ప్రస్తావన లేదు. మెయిన్స్ రాసేవారు ఆ తీర్పులను విడిగా చదవాలి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక రాష్ట్ర శాసనసభలో 60 మంది సభ్యులు ఉన్నారు. ఆర్టికల్ 164(1A) ప్రకారం ముఖ్యమంత్రితో కలిపి ఆ రాష్ట్రంలో గరిష్ఠంగా ఎంతమంది మంత్రులు ఉండవచ్చు? (A) 9 మంది (B) 15 మంది (C) 12 మంది (D) 10 మంది

సమాధానం

(C) 12 మంది. 164(1A) ప్రకారం మంత్రుల సంఖ్య శాసనసభ సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు, 60 లో 15 శాతం అంటే 9. కానీ అదే క్లాజ్ మొదటి నిబంధన ముఖ్యమంత్రితో కలిపి కనీసం 12 మంది ఉండాలని చెబుతుంది. కనీస సంఖ్య శాతం పరిమితి కంటే ఎక్కువైనప్పుడు కనీస సంఖ్యే వర్తిస్తుంది, కాబట్టి ఈ రాష్ట్రంలో 12 మంది ఉండవచ్చు. 9 అనే సమాధానం శాతాన్ని మాత్రమే చూసి కనీస నిబంధనను మర్చిపోయినప్పుడు వస్తుంది.

2. శాసనమండలి ఉన్న ఒక రాష్ట్రంలో ఎమ్మెల్యే కాని వ్యక్తిని గవర్నర్ ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. పదవిలో కొనసాగాలంటే ఆయన ఏం చేయాలి? (A) వరుసగా ఆరు నెలల్లోపు రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థలో ఏదో ఒక సభలో సభ్యుడు కావాలి (B) ఒక సంవత్సరంలోపు తప్పనిసరిగా శాసనసభకు మాత్రమే ఎన్నిక కావాలి (C) నియామకం జరిగిన 30 రోజుల్లో శాసనసభ విశ్వాసం పొందితే చాలు (D) మూడు నెలల్లోపు గవర్నర్ ద్వారా మండలికి నామినేట్ కావాలి

సమాధానం

(A) వరుసగా ఆరు నెలల్లోపు రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థలో ఏదో ఒక సభలో సభ్యుడు కావాలి. ఆర్టికల్ 164(4) “రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ” అనే పదం వాడుతుంది, శాసనసభ అని కాదు. కాబట్టి మండలి ఉన్న రాష్ట్రంలో ఎమ్మెల్సీ అయినా పదవి నిలుస్తుంది. వరుసగా ఆరు నెలలు సభ్యుడు కాకపోతే ఆ గడువు ముగియగానే మంత్రి పదవి పోతుంది. 30 రోజుల విశ్వాస పరీక్ష సర్కారియా సిఫారసు మాత్రమే, అది సభ్యత్వ నిబంధనకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

3. హంగ్ అసెంబ్లీలో రెండు వర్గాలు ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు దావా వేశాయి: స్వతంత్రుల మద్దతుతో అతిపెద్ద పార్టీ ఒకటి, ఎన్నికలకు ముందే ఏర్పడిన కూటమి మరొకటి. సర్కారియా కమిషన్ ప్రాధాన్య క్రమం ప్రకారం గవర్నర్ మొదట ఎవరిని సంప్రదించాలి? (A) స్వతంత్రుల మద్దతు ఉన్న అతిపెద్ద పార్టీని (B) భాగస్వాములందరూ చేరే ఎన్నికల తర్వాతి సంకీర్ణాన్ని (C) శాసనసభ ఎన్నుకునే ఉమ్మడి నాయకుణ్ణి (D) ఎన్నికలకు ముందే ఏర్పడిన పార్టీల కూటమిని

సమాధానం

(D) ఎన్నికలకు ముందే ఏర్పడిన పార్టీల కూటమిని. సర్కారియా నివేదిక పేరా 4.11.04 లో ఎన్నికల ముందు కూటమి మొదటి స్థానంలో, ఇతరుల మద్దతుతో అతిపెద్ద పార్టీ రెండో స్థానంలో ఉన్నాయి. ఈ క్రమంలో వెళ్తూ మెజారిటీ పొందే అవకాశం ఎక్కువ ఉన్న నాయకుణ్ణి గవర్నర్ ఎంచుకోవాలి. శాసనసభే ముఖ్యమంత్రిని ఎన్నుకోవాలనే సూచనను కమిషన్ స్పష్టంగా తిరస్కరించింది.

4. ఒక మంత్రి తన శాఖలో ఒక విధాన నిర్ణయం తీసుకున్నారు, కానీ మంత్రిమండలి దాన్ని పరిశీలించలేదు. ఆ అంశాన్ని మంత్రిమండలి ముందు ఉంచాలని గవర్నర్ కోరవచ్చు. ఈ ఏర్పాటు ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 163 (B) ఆర్టికల్ 167 (C) ఆర్టికల్ 166 (D) ఆర్టికల్ 164

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 167. ఆర్టికల్ 167(c) ప్రకారం గవర్నర్ కోరితే, ఒక మంత్రి తీసుకుని మంత్రిమండలి పరిశీలించని నిర్ణయాన్ని ముఖ్యమంత్రి మంత్రిమండలి ముందు ఉంచాలి. ఇది ముఖ్యమంత్రి విధుల జాబితాలో భాగం, ఇందులోనే నిర్ణయాలు తెలియజేయడం, సమాచారం ఇవ్వడం కూడా ఉన్నాయి. 163 మంత్రిమండలి సలహా ఇచ్చే పాత్ర గురించి, 166 ప్రభుత్వ పనుల నిర్వహణ నియమాల గురించి చెబుతాయి.

5. శాసనమండలి ఉన్న రాష్ట్రంలో మండలిలో ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ లేదు, శాసనసభలో మాత్రం స్పష్టమైన మెజారిటీ ఉంది. ఆ ప్రభుత్వ స్థితి ఏమిటి? (A) ప్రభుత్వం కొనసాగుతుంది, ఎందుకంటే సమష్టి బాధ్యత శాసనసభకు మాత్రమే (B) ప్రభుత్వం రాజీనామా చేయాలి, ఎందుకంటే బాధ్యత రెండు సభలకూ (C) గవర్నర్ 30 రోజుల్లో మండలిలో బలపరీక్ష జరిపించాలి (D) మండలి మెజారిటీ వచ్చే వరకు గవర్నర్ పాలన ఉంటుంది

సమాధానం

(A) ప్రభుత్వం కొనసాగుతుంది, ఎందుకంటే సమష్టి బాధ్యత శాసనసభకు మాత్రమే. ఆర్టికల్ 164(2) మంత్రిమండలి సమష్టిగా రాష్ట్ర శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుందని చెబుతుంది, మండలి గురించి చెప్పదు. కాబట్టి ప్రభుత్వ మనుగడ శాసనసభ విశ్వాసంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. కేంద్రంలో కూడా 75(3) ప్రకారం బాధ్యత లోక్‌సభకే, రాజ్యసభకు కాదు. సర్కారియా సూచించిన బలపరీక్ష కూడా శాసనసభలోనే జరుగుతుంది, మండలిలో కాదు.

6. ఆర్టికల్ 164(1) నిబంధనలో గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి తప్పనిసరి అయిన రాష్ట్రాల జాబితా నుంచి 94వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2006 ఏ రాష్ట్రాన్ని తొలగించింది? (A) జార్ఖండ్ (B) ఒడిశా (C) బిహార్ (D) మధ్యప్రదేశ్

సమాధానం

(C) బిహార్. మొదట ఈ నిబంధనలో బిహార్, మధ్యప్రదేశ్, ఒరిస్సా ఉండేవి. 94వ సవరణ బిహార్ స్థానంలో ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్‌లను చేర్చింది, కాబట్టి జార్ఖండ్ తొలగించిన రాష్ట్రం కాదు, చేర్చిన రాష్ట్రం. ప్రస్తుతం ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా నాలుగు రాష్ట్రాల్లో ఈ మంత్రి ఉండాలి. ఒడిశా విషయంలో మారింది పేరు మాత్రమే, అది 2011 చట్టంతో జరిగింది.

7. ముఖ్యమంత్రి కాకుండా ఇతర మంత్రిని పదవి నుంచి తొలగించేటప్పుడు గవర్నర్ ఏ ప్రాతిపదికన వ్యవహరించాలని సర్కారియా కమిషన్ చెప్పింది? (A) గవర్నర్ తన సొంత విచక్షణతో (B) రాష్ట్రపతి ఇచ్చే ఆదేశంతో (C) శాసనసభ తీర్మానం ఆధారంగా (D) పూర్తిగా ముఖ్యమంత్రి సలహాపై

సమాధానం

(D) పూర్తిగా ముఖ్యమంత్రి సలహాపై. ఆర్టికల్ 164(1) ప్రకారం ఇతర మంత్రులను గవర్నర్ ముఖ్యమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారు. అదే తర్కంతో వారిని తొలగించడం కూడా ముఖ్యమంత్రి సలహాపైనే జరగాలని కమిషన్ పేరా 4.11.14 లో చెప్పింది. ఇదే ఎప్పటినుంచో ఆచరణ అని కూడా పేర్కొంది. హంగ్ అసెంబ్లీలో ముఖ్యమంత్రి ఎంపిక వంటి సందర్భాల్లో గవర్నర్ విచక్షణ ఉన్నా, ఇతర మంత్రుల తొలగింపు ఆ పరిధిలోకి రాదు.

8. సంపూర్ణ మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ నాయకుడు కాని ముఖ్యమంత్రి, పదవి చేపట్టిన ఎంత కాలంలో శాసనసభ విశ్వాసం పొందాలని సర్కారియా కమిషన్ సూచించింది? (A) ఆరు నెలల్లో (B) 30 రోజుల్లో (C) 60 రోజుల్లో (D) ఒక సంవత్సరంలో

సమాధానం

(B) 30 రోజుల్లో. సర్కారియా నివేదిక పేరా 4.11.06 ఈ గడువును చెబుతుంది, ఇది రాజ్యాంగ నిబంధన కాదు, కమిషన్ సిఫారసు. 60 రోజులు అనేది వేరే సందర్భం: ప్రస్తుత మంత్రిమండలి మెజారిటీపై సందేహం వచ్చినప్పుడు సభను పిలవడానికి ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ఇచ్చే గరిష్ఠ గడువు. ఆరు నెలలు అనేది 164(4) సభ్యత్వ నిబంధన, విశ్వాస పరీక్షకు సంబంధం లేదు. ఈ మూడు కాలపరిమితులను కలపడమే ఈ ప్రశ్నలో పరీక్ష.

9. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ సభ్యులుగా ఉన్న దక్షిణ జోనల్ కౌన్సిల్‌లో ఆ రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రుల పాత్ర ఏమిటి? (A) వార్షిక రొటేషన్ పద్ధతిలో వైస్-ఛైర్మన్ (B) వార్షిక రొటేషన్ పద్ధతిలో ఛైర్మన్ (C) వార్షిక రొటేషన్ పద్ధతిలో కార్యదర్శి (D) ఐదేళ్ల కాలానికి శాశ్వత వైస్-ఛైర్మన్

సమాధానం

(A) వార్షిక రొటేషన్ పద్ధతిలో వైస్-ఛైర్మన్. PIB నోట్ ప్రకారం అన్ని జోనల్ కౌన్సిల్‌లకు కేంద్ర హోంమంత్రి ఛైర్మన్. సభ్య రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు ఏడాదికొకరు చొప్పున వైస్-ఛైర్మన్ పదవి చేపడతారు. కార్యదర్శిగా రొటేషన్‌లో పనిచేసేది సభ్య రాష్ట్రాల ప్రధాన కార్యదర్శులు, ముఖ్యమంత్రులు కాదు. జోనల్ కౌన్సిల్‌లు రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద ఏర్పడిన చట్టబద్ధ సంస్థలు.

10. ఒక వివాదంలో, గవర్నర్ ఉత్తర్వుకు ముందు మంత్రిమండలి ఏ సలహా ఇచ్చిందో వెల్లడించాలని ఒక పిటిషనర్ కోర్టును కోరాడు. ఇలాంటి విచారణను నిషేధించే నిబంధన ఏది? (A) ఆర్టికల్ 166(1) (B) ఆర్టికల్ 167(b) (C) ఆర్టికల్ 163(3) (D) ఆర్టికల్ 164(2)

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 163(3). మంత్రులు గవర్నర్‌కు సలహా ఇచ్చారా, ఇస్తే ఏ సలహా ఇచ్చారు అనే ప్రశ్నను ఏ కోర్టూ విచారించకూడదని 163(3) స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇది గవర్నర్‌కు, మంత్రిమండలికి మధ్య సంప్రదింపుల గోప్యతను కాపాడుతుంది. 167(b) గవర్నర్ సమాచారం అడిగే హక్కు గురించి; అది కోర్టు విచారణను నిషేధించదు. 166(1) కార్యనిర్వాహక చర్యలు గవర్నర్ పేరు మీద వ్యక్తం కావాలని మాత్రమే చెబుతుంది.

11. రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి, మంత్రుల జీతభత్యాలను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? (A) గవర్నర్ తన ఉత్తర్వు ద్వారా (B) పార్లమెంట్ చేసే చట్టం ద్వారా (C) రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్ ద్వారా (D) రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ చేసే చట్టం ద్వారా

సమాధానం

(D) రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ చేసే చట్టం ద్వారా. ఆర్టికల్ 164(5) ప్రకారం మంత్రుల జీతభత్యాలను రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ ఎప్పటికప్పుడు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. అలాంటి చట్టం చేసే వరకు రెండో షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్నవే వర్తిస్తాయి. గవర్నర్ జీతం మాత్రం పార్లమెంట్ నిర్ణయిస్తుంది, ఇదే ఈ ప్రశ్నలో గందరగోళానికి కారణం.

FAQ

ఎమ్మెల్యే కాని వ్యక్తి ముఖ్యమంత్రి కావచ్చా?

కావచ్చు. ఆర్టికల్ 164(4) ప్రకారం వరుసగా ఆరు నెలల్లోపు రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థలో సభ్యుడు కావాలి. శాసనమండలి ఉన్న రాష్ట్రంలో మండలి సభ్యత్వం కూడా సరిపోతుంది. ఆరు నెలలు ముగిసేసరికి సభ్యుడు కాకపోతే పదవి కోల్పోతారు.

రాష్ట్ర మంత్రిమండలిలో గరిష్ఠంగా ఎంతమంది ఉండవచ్చు?

ముఖ్యమంత్రితో కలిపి శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు. కనీసం 12 మంది ఉండాలి. ఈ రెండు నిబంధనలను 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2003 ఆర్టికల్ 164(1A) గా చేర్చింది.

హంగ్ అసెంబ్లీలో గవర్నర్ ఎవరిని ముఖ్యమంత్రిగా పిలవాలి?

సర్కారియా కమిషన్ సూచించిన ప్రాధాన్య క్రమం: ఎన్నికల ముందు ఏర్పడిన కూటమి, ఇతరుల మద్దతుతో ముందుకొచ్చిన అతిపెద్ద పార్టీ, అందరూ ప్రభుత్వంలో చేరే ఎన్నికల తర్వాతి సంకీర్ణం, కొందరు బయటి నుంచి మద్దతిచ్చే ఎన్నికల తర్వాతి కూటమి. ఇది సిఫారసు మాత్రమే, రాజ్యాంగ నిబంధన కాదు.

ముఖ్యమంత్రి జీతభత్యాలను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

ఆర్టికల్ 164(5) ప్రకారం రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. అలాంటి చట్టం చేసే వరకు రెండో షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్నవే వర్తిస్తాయి.

జోనల్ కౌన్సిల్‌లో ముఖ్యమంత్రి పాత్ర ఏమిటి?

జోనల్ కౌన్సిల్‌లకు కేంద్ర హోంమంత్రి ఛైర్మన్. సభ్య రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు వార్షిక రొటేషన్ పద్ధతిలో వైస్-ఛైర్మన్‌గా ఉంటారని PIB పేర్కొంది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 4: Executive
• Sarkaria Commission Report, Chapter IV: Role of the Governor (Inter-State Council Secretariat)
• Cabinet Secretariat Notification constituting the Governing Council of NITI Aayog, 16th February, 2015
• PIB Factsheet: A Note on Zonal Councils (31 JAN 2017)