లోక్‌సభ, రాజ్యసభ అధికారాల మధ్య తేడా ఏమిటి?

లోక్‌సభ, రాజ్యసభలకు చాలా అధికారాలు సమానమే. తేడా మూడు చోట్ల ఉంటుంది: ప్రభుత్వాన్ని తొలగించే అధికారం, మనీ బిల్లులు, బడ్జెట్ గ్రాంట్లు లోక్‌సభ చేతిలో ఉంటాయి. రాష్ట్ర జాబితాపై చట్టానికి అనుమతి (ఆర్టికల్ 249), అఖిల భారత సర్వీసుల సృష్టి (ఆర్టికల్ 312), ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానం ప్రారంభం (ఆర్టికల్ 67(b)) రాజ్యసభ చేతిలో ఉంటాయి.

ప్రధాన ఆధారం న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ లెజిస్లేటివ్ డిపార్ట్‌మెంట్ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం పాఠం (1 మే 2024 నాటి ఎడిషన్). దానితో పాటు రాజ్యసభ సచివాలయం అధికారిక పరిచయ పేజీ, NCERT 11వ తరగతి “Indian Constitution at Work” లోని శాసనవ్యవస్థ అధ్యాయం వాడాను. రాజ్యాంగ పాఠంలో లోక్‌సభను “House of the People” అని, రాజ్యసభను “Council of States” అని పిలుస్తారు.

రెండు సభల నిర్మాణం: అధికారాల తేడాకు మూలం

పార్లమెంట్ అంటే ఏమిటి?

• ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం పార్లమెంట్ అంటే రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ, లోక్‌సభ. రాష్ట్రపతి పార్లమెంట్‌లో భాగమా అని పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

రాజ్యసభ నిర్మాణం (ఆర్టికల్ 80)

• రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే 12 మంది, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధులు 238 మందికి మించకుండా ఉంటారు. అంటే గరిష్ఠ బలం 250.
• నామినేట్ అయ్యేవారు సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సామాజిక సేవల్లో ప్రత్యేక అనుభవం ఉన్నవారు. రాష్ట్ర ప్రతినిధులను ఆ రాష్ట్ర శాసనసభలోని ఎన్నికైన సభ్యులు దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు.
• రాజ్యసభ సచివాలయం ప్రకారం ప్రస్తుత బలం 245. ఇందులో 233 మంది రాష్ట్రాలు, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కశ్మీర్ ప్రతినిధులు; 12 మంది నామినేటెడ్ సభ్యులు.

లోక్‌సభ నిర్మాణం (ఆర్టికల్ 81)

• రాష్ట్రాల ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి నేరుగా ఎన్నికయ్యే 530 మందికి మించకుండా, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుంచి 20 మందికి మించకుండా సభ్యులు ఉంటారు.

కాలపరిమితి (ఆర్టికల్ 83)

• రాజ్యసభ రద్దు కాని శాశ్వత సభ. ప్రతి రెండో సంవత్సరం ముగిసేసరికి సుమారు మూడింట ఒక వంతు సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.
• లోక్‌సభ ముందే రద్దు కాకపోతే ఐదేళ్లు కొనసాగుతుంది. సభ్యత్వానికి కనీస వయసు రాజ్యసభకు 30, లోక్‌సభకు 25 సంవత్సరాలు అని రాజ్యసభ సచివాలయం పేర్కొంది.

అధికారాల తేడాకు అసలు కారణం

• లోక్‌సభను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు, రాజ్యసభను ఎమ్మెల్యేలు. అందుకే ప్రభుత్వాన్ని తొలగించడం, ఆర్థిక నియంత్రణ నేరుగా ఎన్నికైన సభకే ఉండాలని NCERT వివరిస్తుంది.
• రాజ్యసభ రాష్ట్రాల సభ. రాష్ట్రాల అధికారాలను తాకే 249, 312 వంటి అంశాల్లో దానికి ప్రత్యేక అధికారం ఉంది.

లోక్‌సభకు మాత్రమే ఉన్న అధికారాలు

ప్రభుత్వ బాధ్యత (ఆర్టికల్ 75(3))

• మంత్రిమండలి సమష్టిగా లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. రాజ్యసభ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచలేదు, తొలగించలేదు అని రాజ్యసభ సచివాలయమే చెబుతుంది.
• అవిశ్వాస తీర్మానం లోక్‌సభలో మాత్రమే పెడతారు. 1989 తర్వాత సంకీర్ణ భాగస్వాముల మద్దతు కోల్పోయి పలు ప్రభుత్వాలు లోక్‌సభ విశ్వాసం కోల్పోయాయని NCERT గుర్తుచేస్తుంది.
• రాజ్యాంగ పాఠంలో “అవిశ్వాస తీర్మానం” అనే పదమే లేదు. ఇది 75(3) లోని సమష్టి బాధ్యత నుంచి వస్తుంది.

మనీ బిల్లు (ఆర్టికల్ 109, 110)

• మనీ బిల్లును రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టకూడదు (109(1)). లోక్‌సభ ఆమోదించిన తర్వాత రాజ్యసభకు సిఫారసుల కోసం మాత్రమే పంపుతారు.
• రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో సిఫారసులతో బిల్లును తిరిగి పంపాలి. ఆ సిఫారసుల్లో అన్నింటినీ, కొన్నింటినీ అంగీకరించడం లేదా తిరస్కరించడం లోక్‌సభ ఇష్టం.
• బిల్లు మనీ బిల్లా కాదా అనే ప్రశ్న వస్తే లోక్‌సభ స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం (110(3)). రాజ్యసభకు పంపేటప్పుడు, రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి పంపేటప్పుడు స్పీకర్ సర్టిఫికెట్ బిల్లుపై ఉంటుంది (110(4)).
• ఆర్టికల్ 111 నిబంధన ప్రకారం రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపగలిగేది మనీ బిల్లు కాని బిల్లులను మాత్రమే.

బడ్జెట్ గ్రాంట్లు (ఆర్టికల్ 113(2))

• ఖర్చుల అంచనాలు గ్రాంట్ల డిమాండ్ల రూపంలో లోక్‌సభకు మాత్రమే వెళ్తాయి. లోక్‌సభ వాటిని ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా మొత్తాన్ని తగ్గించవచ్చు.
• రాజ్యసభ బడ్జెట్‌పై చర్చిస్తుంది, గ్రాంట్లపై ఓటు వేయదు. అయినా ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించకుండా సంచిత నిధి నుంచి డబ్బు తీయలేరని రాజ్యసభ సచివాలయం గుర్తుచేస్తుంది.

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి రద్దు (ఆర్టికల్ 352(7))

• లోక్‌సభ అత్యవసర పరిస్థితిని నిరాకరిస్తూ తీర్మానం ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి ప్రకటనను తప్పనిసరిగా ఉపసంహరించాలి. ఇలాంటి తీర్మానం కోసం లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల్లో పదో వంతు మంది సంతకంతో నోటీసు ఇస్తే, 14 రోజుల్లో లోక్‌సభ ప్రత్యేక సమావేశం జరగాలి (352(8)).

రాజ్యసభకు మాత్రమే ఉన్న అధికారాలు

రాష్ట్ర జాబితాపై చట్టం (ఆర్టికల్ 249)

• హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో రాజ్యసభ “జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం అవసరం” అని తీర్మానిస్తే, ఆ రాష్ట్ర జాబితా అంశంపై పార్లమెంట్ చట్టం చేయవచ్చు.
• ఈ తీర్మానం ఒక సంవత్సరం మించకుండా అమల్లో ఉంటుంది, మళ్లీ తీర్మానంతో ఒక్కో సంవత్సరం చొప్పున పొడిగించవచ్చు. తీర్మానం ముగిసిన ఆరు నెలల తర్వాత ఆ చట్టం అసమర్థత మేరకు అమలు కోల్పోతుంది.

అఖిల భారత సర్వీసులు (ఆర్టికల్ 312)

• ఇదే మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో రాజ్యసభ తీర్మానం చేస్తే, కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా ఉండే కొత్త అఖిల భారత సర్వీసును (అఖిల భారత న్యాయ సర్వీసుతో సహా) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా సృష్టించవచ్చు.
• రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చేనాటికి ఉన్న IAS, IPS లు ఈ ఆర్టికల్ కింద సృష్టించినవిగానే భావిస్తారు (312(2)).

ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు (ఆర్టికల్ 67(b))

• తొలగింపు తీర్మానం రాజ్యసభలోనే ప్రారంభం కావాలి. అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో రాజ్యసభ ఆమోదించి, లోక్‌సభ అంగీకరించాలి. కనీసం 14 రోజుల ముందు నోటీసు ఇవ్వాలి.
• ఉపరాష్ట్రపతే రాజ్యసభకు ఎక్స్-అఫీషియో ఛైర్మన్. తీర్మానం అక్కడే మొదలవుతుందని ఈ లింక్‌తో గుర్తుపెట్టుకోండి.

లోక్‌సభ రద్దైనప్పుడు అత్యవసర ప్రకటనల ఆమోదం

• ఆర్టికల్ 352(4) ప్రకారం జాతీయ అత్యవసర ప్రకటనను ఒక నెలలోపు రెండు సభలూ ఆమోదించాలి. ఆ సమయంలో లోక్‌సభ రద్దై ఉంటే, రాజ్యసభ ఆమోదం సరిపోతుంది; కొత్త లోక్‌సభ మొదటిసారి సమావేశమైన 30 రోజుల్లో అదీ ఆమోదించాలి.
• ఇదే ఏర్పాటు ఆర్టికల్ 352, 356, 360 కింద వచ్చే మూడు రకాల ప్రకటనలకూ వర్తిస్తుందని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది.

రెండు సభలకూ సమానమైన అధికారాలు

• సాధారణ బిల్లు ఏ సభలోనైనా ప్రారంభం కావచ్చు (107(1)). రెండు సభలూ అంగీకరిస్తేనే అది ఆమోదం పొందుతుంది (107(2)).
• రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. ప్రతి సభ విడిగా మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులతో ఆమోదించాలి (368(2)).
• రాష్ట్రపతి అభిశంసన అభియోగాన్ని ఏ సభ అయినా మోపవచ్చు, మరో సభ దర్యాప్తు చేస్తుంది (ఆర్టికల్ 61).
• రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలు, మూడు రకాల అత్యవసర ప్రకటనల ఆమోదం, సభల హక్కులు, ప్రత్యేకాధికారాల విషయంలో రెండు సభలూ సమానమే.
• మంత్రులు ఏ సభ సభ్యులైనా కావచ్చు. రెండు సభల్లోనూ మాట్లాడవచ్చు, కానీ తాము సభ్యులుగా ఉన్న సభలో మాత్రమే ఓటు వేయగలరు.

ప్రతిష్టంభన వస్తే: సంయుక్త సమావేశం (ఆర్టికల్ 108)

• ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును రెండో సభ తిరస్కరిస్తే, సవరణలపై రెండు సభలూ చివరకు విభేదిస్తే, లేదా రెండో సభ ఆరు నెలలకు పైగా బిల్లును ఆమోదించకపోతే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు.
• ఆరు నెలల లెక్కలో, సభ వరుసగా నాలుగు రోజులకు మించి వాయిదా పడిన లేదా ప్రోరోగ్ అయిన కాలాన్ని లెక్కించరు (108(2)).
• సంయుక్త సమావేశానికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు (118(4)). రెండు సభల హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో బిల్లు ఆమోదం పొందుతుంది.
• మనీ బిల్లుకు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం లేదు. ఇప్పటివరకు మూడు సందర్భాల్లో సంయుక్త సమావేశాలు జరిగాయని రాజ్యసభ సచివాలయం పేర్కొంది. ఇలాంటి సమావేశాల్లో నిర్ణయం ఎప్పుడూ లోక్‌సభకు అనుకూలంగానే వచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.

పోలిక పట్టిక

అంశం	లోక్‌సభ	రాజ్యసభ
ఎన్నిక	ప్రజలు నేరుగా	ఎమ్మెల్యేలు, దామాషా పద్ధతి
రద్దు	ఐదేళ్లకు లేదా ముందే రద్దు	రద్దు కాదు, ప్రతి రెండేళ్లకు మూడో వంతు విరమణ
మంత్రిమండలి బాధ్యత	ఉంది (75(3))	లేదు
మనీ బిల్లు ప్రవేశం	ఇక్కడే	ప్రవేశపెట్టకూడదు
మనీ బిల్లుపై అధికారం	సిఫారసులు అంగీకరించడం, తిరస్కరించడం	14 రోజుల్లో సిఫారసులు మాత్రమే
గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటు	ఉంది (113(2))	లేదు, చర్చ మాత్రమే
రాష్ట్ర జాబితాపై తీర్మానం (249)	లేదు	ఉంది
అఖిల భారత సర్వీసు తీర్మానం (312)	లేదు	ఉంది
ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు	అంగీకరించడం మాత్రమే	తీర్మానం ఇక్కడే ప్రారంభం
అత్యవసర పరిస్థితి నిరాకరణ (352(7))	ఉంది	లేదు
సంయుక్త సమావేశం అధ్యక్షత	స్పీకర్	లేదు
సాధారణ బిల్లు, సవరణ బిల్లు, రాష్ట్రపతి అభిశంసన	సమానం	సమానం

ఉదాహరణ: ఒక మనీ బిల్లు ప్రయాణం

ఒక బిల్లు ఆదాయపు పన్ను రేట్లను మాత్రమే మారుస్తుంది. ఇది ఆర్టికల్ 110(1)(a) లోని “పన్ను విధింపు, మార్పు” కిందకు వస్తుంది, కాబట్టి మనీ బిల్లు.

• మొదటి దశ: రాష్ట్రపతి సిఫారసుతో బిల్లును లోక్‌సభలో ప్రవేశపెడతారు. లోక్‌సభ దాన్ని ఆమోదిస్తుంది. స్పీకర్ “ఇది మనీ బిల్లు” అని సర్టిఫికెట్‌పై సంతకం చేస్తారు.
• రెండో దశ: బిల్లు రాజ్యసభకు చేరిన రోజు నుంచి 14 రోజుల గడువు మొదలవుతుంది. రాజ్యసభ ఒక పన్ను శ్లాబ్‌ను మార్చాలని సిఫారసు చేసి, 9వ రోజునే బిల్లును తిరిగి పంపిందనుకుందాం.
• మూడో దశ, సందర్భం 1: లోక్‌సభ ఆ సిఫారసును అంగీకరిస్తే, ఆ సవరణతో బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లే (109(3)).
• మూడో దశ, సందర్భం 2: లోక్‌సభ సిఫారసును తిరస్కరిస్తే, లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లు అవుతుంది (109(4)).
• సందర్భం 3: రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో బిల్లును అసలు తిరిగి పంపకపోతే, గడువు ముగియగానే లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలో బిల్లు ఆమోదం పొందినట్లే (109(5)).
• చివరి దశ: బిల్లు రాష్ట్రపతి వద్దకు వెళ్తుంది. ఇది మనీ బిల్లు కాబట్టి రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలన కోసం తిప్పి పంపలేరు.

ఇదే బిల్లులో పన్ను మార్పులతో పాటు ఒక కొత్త నియంత్రణ సంస్థ ఏర్పాటు కూడా ఉంటే, అది “కేవలం” ఆ అంశాలే ఉన్న బిల్లు కాదు. కాబట్టి ఆర్టికల్ 117(1) కింద ఆర్థిక బిల్లు అవుతుంది. దీన్నీ రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టకూడదు, రాష్ట్రపతి సిఫారసు కావాలి. కానీ రాజ్యసభ దీన్ని సాధారణ బిల్లులా సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు, ప్రతిష్టంభన వస్తే సంయుక్త సమావేశమూ పిలవవచ్చు.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• మనీ బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు ఒకటే కాదు. ప్రతి మనీ బిల్లు ఆర్థిక బిల్లే, కానీ ప్రతి ఆర్థిక బిల్లు మనీ బిల్లు కాదు. జరిమానాలు, లైసెన్స్ ఫీజులు, సేవల ఫీజులు, స్థానిక సంస్థల పన్నులు ఉన్నంత మాత్రాన బిల్లు మనీ బిల్లు కాదు (110(2)).
• సర్టిఫికెట్ ఇచ్చేది స్పీకర్, రాష్ట్రపతి కాదు. రాష్ట్రపతి సిఫారసు బిల్లు ప్రవేశానికి కావాలి; మనీ బిల్లు అని నిర్ణయించేది మాత్రం స్పీకర్.
• మనీ బిల్లును, సాధారణ బిల్లును రాజ్యసభ ఆలస్యం చేయగలదు, ఆపలేదు. మనీ బిల్లును గరిష్ఠంగా 14 రోజులు ఆపగలదు. సాధారణ బిల్లుపై ప్రతిష్టంభన వస్తే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు (108). రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు మాత్రం వేరు: దానికి సంయుక్త సమావేశం లేదు కాబట్టి రాజ్యసభ ఆమోదించకపోతే అది ముందుకు వెళ్లదు.
• బిల్లులు రద్దవడం. లోక్‌సభ రద్దైతే, లోక్‌సభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు, లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు రద్దవుతాయి. కానీ రాజ్యసభలోనే ప్రారంభమై లోక్‌సభ ఇంకా ఆమోదించని బిల్లు రద్దు కాదు (107(4), 107(5)).
• 249, 312 రెండింటిలో మెజారిటీ ఒకటే. హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు. ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపుకు మాత్రం “అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ” కావాలి; ఈ రెండింటినీ కలపకండి.
• అత్యవసర పరిస్థితి ఆమోదం సమానం, నిరాకరణ లోక్‌సభదే. ఆమోదానికి రెండు సభలూ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేయాలి (352(6)); నిరాకరణ తీర్మానం మాత్రం లోక్‌సభ ఒక్కటే చేయగలదు.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు?

APPSC, TSPSC గ్రూప్స్, పోలీస్, SSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం నుంచి ప్రశ్నలు మూడు రకాలు. కొన్ని ఆర్టికల్ నంబర్ నేరుగా అడుగుతాయి (మనీ బిల్లు నిర్వచనం ఏ ఆర్టికల్?). “ఈ అధికారం ఏ సభకు మాత్రమే?” అనేది ఇంకో రకం. కష్టమైనవి సన్నివేశం ఇచ్చి ఫలితం అడుగుతాయి: రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో బిల్లు పంపకపోతే ఏమవుతుంది? ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ అన్నీ ఒకే చోట కావాలంటే రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ వ్యాసం చూడండి. రాష్ట్ర స్థాయిలో గవర్నర్ పాత్ర ఎలా ఉంటుందో గవర్నర్ నియామకం, అధికారాలు లో ఉంది. పాలిటీని ఏ క్రమంలో చదవాలో రాష్ట్ర పరీక్షలకు పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో వివరించాను. మరిన్ని పాలిటీ వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగం లో ఉన్నాయి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: “ఏ సభ గొప్పది” అనే చర్చ వదిలేసి ఈ టాపిక్‌ను మూడు డబ్బాలుగా చదవండి: లోక్‌సభకు మాత్రమే, రాజ్యసభకు మాత్రమే, రెండింటికీ సమానం. రాజ్యసభ డబ్బాలో నాలుగే ఉంటాయి: 249, 312, 67(b), లోక్‌సభ రద్దైనప్పుడు అత్యవసర ఆమోదం. ఈ నాలుగూ కంఠస్థం చేయండి. మిగిలిన ప్రశ్నల్లో ఎక్కువ భాగానికి జవాబు “సమానం” లేదా “లోక్‌సభ”.

పరిమితి: రాజ్యసభ సచివాలయ పేజీ ఒక చోట గరిష్ఠ బలంలో “రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు” అని, వివరమైన పాఠంలో “మూడు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు” (ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కశ్మీర్) అని రాసింది. ఆర్టికల్ 80 సంఖ్య చెప్పదు, “Union territories” అని మాత్రమే అంటుంది. నేను వివరమైన పాఠాన్ని అనుసరించాను. సంయుక్త సమావేశాలు మూడు జరిగాయని ఆ పేజీ చెబుతుంది, ఏ బిల్లులపై అనేది చెప్పదు; అందుకే ఆ వివరాలు ఇక్కడ లేవు. అవిశ్వాస తీర్మానానికి కావాల్సిన సభ్యుల మద్దతు లోక్‌సభ విధివిధానాల నియమాల్లో ఉంటుంది. ఆ పత్రాన్ని నేను చూడలేదు, కాబట్టి ఆ సంఖ్య ఇవ్వలేదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. పార్లమెంట్‌లో ప్రవేశపెట్టిన ఒక బిల్లు మనీ బిల్లా కాదా అనే వివాదం వస్తే అంతిమ నిర్ణయం ఎవరిది? (A) రాజ్యసభ ఛైర్మన్ (B) లోక్‌సభ స్పీకర్ (C) భారత రాష్ట్రపతి (D) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి

సమాధానం

(B) లోక్‌సభ స్పీకర్. ఆర్టికల్ 110(3) ప్రకారం బిల్లు మనీ బిల్లా కాదా అనే ప్రశ్నపై లోక్‌సభ స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం. రాజ్యసభకు పంపేటప్పుడు, రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి పంపేటప్పుడు స్పీకర్ సంతకం చేసిన సర్టిఫికెట్ బిల్లుపై ఉంటుంది (110(4)). రాష్ట్రపతి పాత్ర బిల్లు ప్రవేశానికి సిఫారసు ఇవ్వడం వరకే; మనీ బిల్లు స్వభావాన్ని నిర్ణయించే అధికారం రాష్ట్రపతికి లేదు. రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌కు మనీ బిల్లుపై ఎలాంటి నిర్ణయాధికారం లేదు, ఎందుకంటే అది రాజ్యసభలో ప్రారంభమే కాదు.

2. లోక్‌సభ ఆమోదించిన మనీ బిల్లును రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో తిరిగి పంపకపోతే ఏమవుతుంది? (A) బిల్లు ఆటోమేటిక్‌గా రద్దవుతుంది (B) రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం పిలుస్తారు (C) బిల్లును మళ్లీ లోక్‌సభ ఆమోదించాలి (D) లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలో ఆమోదం పొందినట్లే

సమాధానం

(D) లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలో ఆమోదం పొందినట్లే. ఆర్టికల్ 109(5) ప్రకారం 14 రోజుల గడువు ముగియగానే, లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లు భావిస్తారు. ఆర్టికల్ 108 నిబంధన మనీ బిల్లుకు వర్తించదని స్పష్టంగా చెబుతుంది కాబట్టి సంయుక్త సమావేశం ప్రశ్నే లేదు. లోక్‌సభ మళ్లీ ఆమోదించాల్సిన అవసరం కూడా లేదు, ఆమోదం స్వయంచాలకంగా వస్తుంది.

3. రాష్ట్ర జాబితాలోని ఒక అంశంపై జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా పార్లమెంట్ చట్టం చేయాలంటే ఆర్టికల్ 249 ప్రకారం ఏ తీర్మానం కావాలి? (A) రాజ్యసభలో హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల తీర్మానం (B) లోక్‌సభలో హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల తీర్మానం (C) రెండు సభల్లోనూ మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ తీర్మానం (D) రాజ్యసభలో అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ తీర్మానం

సమాధానం

(A) రాజ్యసభలో హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల తీర్మానం. రాజ్యసభ రాష్ట్రాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే సమాఖ్య సభ కాబట్టి, రాష్ట్రాల అధికార పరిధిలోకి పార్లమెంట్ ప్రవేశించాలంటే దాని అనుమతి కావాలి. ఈ తీర్మానం ఒక సంవత్సరం వరకు అమల్లో ఉండి, మళ్లీ తీర్మానంతో పొడిగించవచ్చు. లోక్‌సభకు ఈ అధికారం లేదు. “అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ” అనేది ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానానికి సంబంధించిన మెజారిటీ, ఆర్టికల్ 249 కి కాదు.

4. ఆర్టికల్ 67(b) ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు విధానం ఏది? (A) ఏ సభ అయినా మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో అభియోగం మోపి, మరో సభ దర్యాప్తు చేయాలి (B) లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో ఆమోదించి, రాజ్యసభ అంగీకరించాలి (C) రాజ్యసభ అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో ఆమోదించి, లోక్‌సభ అంగీకరించాలి (D) రెండు సభల సంయుక్త సమావేశంలో హాజరైనవారి మెజారిటీతో ఆమోదించాలి

సమాధానం

(C) రాజ్యసభ అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో ఆమోదించి, లోక్‌సభ అంగీకరించాలి. ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానం రాజ్యసభలోనే ప్రారంభం కావాలి, కనీసం 14 రోజుల ముందు నోటీసు ఇవ్వాలి. రాజ్యసభ ఆమోదించిన తర్వాత లోక్‌సభ దానికి అంగీకారం తెలపాలి. ఏ సభ అయినా అభియోగం మోపి, మరో సభ దర్యాప్తు చేసే విధానం రాష్ట్రపతి అభిశంసనది (ఆర్టికల్ 61). ఈ రెండు విధానాలను కలిపి గుర్తుంచుకోవడం వల్లే చాలామంది తప్పు చేస్తారు.

5. రెండు సభల మధ్య ప్రతిష్టంభన వస్తే ఆర్టికల్ 108 కింద సంయుక్త సమావేశం పిలవగలిగే బిల్లు ఏది? (A) ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు (B) రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (C) రాజ్యసభ తిరస్కరించిన సాధారణ బిల్లు (D) పన్ను రేట్లు మాత్రమే మార్చే బిల్లు

సమాధానం

(C) రాజ్యసభ తిరస్కరించిన సాధారణ బిల్లు. ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును మరో సభ తిరస్కరిస్తే, సవరణలపై విభేదిస్తే లేదా ఆరు నెలలకు పైగా ఆమోదించకపోతే సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు. ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు, పన్ను రేట్లు మాత్రమే మార్చే బిల్లు ఆర్టికల్ 110 కింద మనీ బిల్లులు; వాటికి 108 వర్తించదు. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ప్రతి సభ విడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి కాబట్టి దానికీ సంయుక్త సమావేశం లేదు. ఈ సమావేశానికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.

6. రాజ్యసభలో ప్రారంభమై, రాజ్యసభ ఆమోదించి, లోక్‌సభ ఇంకా ఆమోదించని ఒక బిల్లు పెండింగ్‌లో ఉంది. ఈ సమయంలో లోక్‌సభ రద్దైతే ఆ బిల్లు ఏమవుతుంది? (A) రద్దు కాకుండా కొనసాగుతుంది (B) లోక్‌సభ రద్దుతో పాటు రద్దవుతుంది (C) స్వయంగా సంయుక్త సమావేశానికి వెళ్తుంది (D) రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి నేరుగా వెళ్తుంది

సమాధానం

(A) రద్దు కాకుండా కొనసాగుతుంది. ఆర్టికల్ 107(4) ప్రకారం లోక్‌సభ ఆమోదించని, రాజ్యసభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు లోక్‌సభ రద్దుతో రద్దు కాదు. రాజ్యసభ రద్దు కాని శాశ్వత సభ కావడమే దీనికి కారణం. దీనికి భిన్నంగా, లోక్‌సభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు, లేదా లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు లోక్‌సభ రద్దైతే రద్దవుతాయి (107(5)). రెండో సందర్భాన్ని మొదటిదానితో కలపడం సాధారణ పొరపాటు.

7. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లోక్‌సభలో స్పష్టమైన మెజారిటీ ఉంది, కానీ రాజ్యసభలో మెజారిటీ లేదు. రాజ్యసభ ప్రభుత్వ విధానాలను వ్యతిరేకిస్తూ తీర్మానం చేసింది. రాజ్యాంగం ప్రకారం ఫలితం ఏమిటి? (A) మంత్రిమండలి వెంటనే రాజీనామా చేయాలి (B) రాష్ట్రపతి లోక్‌సభను రద్దు చేయాలి (C) ప్రధాని రాజ్యసభలో విశ్వాస పరీక్ష ఎదుర్కోవాలి (D) ప్రభుత్వం కొనసాగుతుంది, ఎందుకంటే బాధ్యత లోక్‌సభకే

సమాధానం

(D) ప్రభుత్వం కొనసాగుతుంది, ఎందుకంటే బాధ్యత లోక్‌సభకే. ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి సమష్టిగా లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. అందుకే రాజ్యసభ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచలేదు, తొలగించలేదని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది. ప్రభుత్వానికి రాజ్యసభలో మెజారిటీ లేనప్పుడు రాజ్యసభ నియంత్రణ బలంగా కనిపిస్తుంది, బిల్లులను అడ్డుకోవచ్చు, కానీ ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టలేదు. విశ్వాస పరీక్ష అనేది లోక్‌సభలో మాత్రమే జరిగే ప్రక్రియ.

8. ఆర్టికల్ 117(1) కింద వచ్చే ఆర్థిక బిల్లుకు, మనీ బిల్లుకు మధ్య ఉన్న ప్రధాన తేడా ఏమిటి? (A) ఆర్థిక బిల్లును రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టవచ్చు, మనీ బిల్లును పెట్టకూడదు (B) ఆర్థిక బిల్లును రాజ్యసభ సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు (C) ఆర్థిక బిల్లుకు రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం లేదు (D) ఆర్థిక బిల్లుపై స్పీకర్ సర్టిఫికెట్ తప్పనిసరి

సమాధానం

(B) ఆర్థిక బిల్లును రాజ్యసభ సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు. ఆర్టికల్ 117(1) బిల్లులో ఆర్టికల్ 110 అంశాలతో పాటు ఇతర అంశాలు కూడా ఉంటాయి, కాబట్టి అది మనీ బిల్లు కాదు. దాన్ని కూడా రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టకూడదు, రాష్ట్రపతి సిఫారసు కూడా కావాలి; ఈ రెండు విషయాల్లో అది మనీ బిల్లులాగే ఉంటుంది. కానీ ఆర్టికల్ 109 లోని 14 రోజుల గడువు, సిఫారసులు మాత్రమే అనే పరిమితులు మనీ బిల్లుకే; ఆర్టికల్ 108 కూడా మనీ బిల్లును మాత్రమే మినహాయిస్తుంది. కాబట్టి లోక్‌సభ ఆమోదించిన తర్వాత రాజ్యసభ ఈ బిల్లును సాధారణ బిల్లులా సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు. స్పీకర్ సర్టిఫికెట్ మనీ బిల్లుకు మాత్రమే ఉంటుంది.

9. లోక్‌సభ రద్దై ఉన్న సమయంలో రాష్ట్రపతి జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు. ఆర్టికల్ 352(4) ప్రకారం ఆ ప్రకటన అమల్లో ఉండాలంటే ఏం జరగాలి? (A) ఒక నెలలో రాజ్యసభ, కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశం నుంచి 30 రోజుల్లో లోక్‌సభ ఆమోదించాలి (B) కొత్త లోక్‌సభ ఏర్పడే వరకు ఎవరి ఆమోదం లేకుండానే కొనసాగుతుంది (C) రాజ్యసభ ఒక్కటే ఆమోదిస్తే చాలు, లోక్‌సభ ఆమోదం అవసరం లేదు (D) ఒక నెలలో రెండు సభల సంయుక్త సమావేశం ఆమోదించాలి

సమాధానం

(A) ఒక నెలలో రాజ్యసభ, కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశం నుంచి 30 రోజుల్లో లోక్‌సభ ఆమోదించాలి. సాధారణంగా ప్రకటనను ఒక నెలలోపు రెండు సభలూ ఆమోదించాలి. లోక్‌సభ రద్దై ఉంటే ఆ నెలలో రాజ్యసభ ఆమోదం ప్రకటనను బతికిస్తుంది. అయితే కొత్త లోక్‌సభ మొదటిసారి సమావేశమైన 30 రోజుల్లో అదీ ఆమోదించకపోతే ప్రకటన ముగుస్తుంది.

10. అమల్లో ఉన్న జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఉపసంహరించాల్సిన సందర్భం ఆర్టికల్ 352(7) ప్రకారం ఏది? (A) రాజ్యసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో నిరాకరణ తీర్మానం చేసినప్పుడు (B) సంయుక్త సమావేశంలో నిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదం పొందినప్పుడు (C) లోక్‌సభ సభ్యుల్లో పదో వంతు నిరాకరణ నోటీసు ఇచ్చినప్పుడు (D) లోక్‌సభ నిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదించినప్పుడు

సమాధానం

(D) లోక్‌సభ నిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదించినప్పుడు. లోక్‌సభ అత్యవసర ప్రకటనను లేదా దాని కొనసాగింపును నిరాకరిస్తూ తీర్మానం ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి దాన్ని ఉపసంహరించాల్సిందే. ఇది లోక్‌సభకు మాత్రమే ఉన్న అధికారం; రాజ్యసభకు ఇలాంటి నిరాకరణ అధికారం లేదు. పదో వంతు సభ్యుల నోటీసు (352(8)) తీర్మానం కోసం ప్రత్యేక సమావేశం కోరే దశ మాత్రమే, అదే ఉపసంహరణకు దారితీయదు.

11. కేంద్ర బడ్జెట్‌కు సంబంధించి కింది వాటిలో లోక్‌సభకు మాత్రమే ఉన్న అధికారం ఏది? (A) వార్షిక ఆర్థిక నివేదికపై చర్చించడం (B) ద్రవ్య వినిమయ బిల్లును ఆమోదించడం (C) గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటు వేయడం (D) ఆర్థిక బిల్లును పరిశీలించడం

సమాధానం

(C) గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటు వేయడం. ఆర్టికల్ 113(2) ప్రకారం ఖర్చుల అంచనాలు గ్రాంట్ల డిమాండ్ల రూపంలో లోక్‌సభకు మాత్రమే వెళ్తాయి; లోక్‌సభ వాటిని ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా తగ్గించవచ్చు. బడ్జెట్‌ను రాజ్యసభ ముందు కూడా ఉంచుతారు, సభ్యులు చర్చిస్తారు. ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించకుండా సంచిత నిధి నుంచి డబ్బు తీయలేరని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది. ఆర్థిక బిల్లు కూడా రాజ్యసభ ముందుకు వస్తుంది, కాబట్టి ఆ మూడు ఆప్షన్లూ రెండు సభలకూ చెందినవే.

12. అఖిల భారత న్యాయ సర్వీసు వంటి కొత్త అఖిల భారత సర్వీసును సృష్టించే చట్టం చేయడానికి ముందు రాజ్యాంగం ఏ షరతు పెడుతుంది? (A) రాష్ట్రాల శాసనసభల్లో సగం ఆమోదం (B) రాజ్యసభ మూడింట రెండు వంతుల తీర్మానం (C) లోక్‌సభ, రాజ్యసభ సంయుక్త తీర్మానం (D) కేంద్ర మంత్రిమండలి సిఫారసు, స్పీకర్ ఆమోదం

సమాధానం

(B) రాజ్యసభ మూడింట రెండు వంతుల తీర్మానం. ఆర్టికల్ 312 ప్రకారం హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో రాజ్యసభ జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా తీర్మానం చేస్తే, పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా కొత్త అఖిల భారత సర్వీసు సృష్టించవచ్చు. ఈ సర్వీసులు కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా ఉంటాయి కాబట్టి రాష్ట్రాల సభ అయిన రాజ్యసభ అనుమతి కావాలి. రాజ్యాంగం ప్రారంభం నాటికి ఉన్న IAS, IPS ఈ ఆర్టికల్ కింద సృష్టించినవిగా భావిస్తారు (312(2)). లోక్‌సభకు ఈ దశలో ప్రత్యేక పాత్ర లేదు; చట్టం మాత్రం సాధారణ పద్ధతిలో రెండు సభల్లోనూ ఆమోదం పొందాలి.

FAQ

రాజ్యసభ మనీ బిల్లును తిరస్కరించగలదా?

లేదు. ఆర్టికల్ 109 ప్రకారం రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో సిఫారసులతో బిల్లును తిరిగి పంపాలి. ఆ సిఫారసులను అంగీకరించాలా వద్దా అనేది లోక్‌సభ ఇష్టం. 14 రోజుల్లో పంపకపోతే బిల్లు రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లే భావిస్తారు.

ఒక బిల్లు మనీ బిల్లా కాదా అని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

లోక్‌సభ స్పీకర్. ఆర్టికల్ 110(3) ప్రకారం స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం. రాజ్యసభకు, రాష్ట్రపతికి పంపేటప్పుడు స్పీకర్ సంతకం చేసిన సర్టిఫికెట్ బిల్లుపై ఉంటుంది.

రాజ్యసభలో ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ లేకపోతే ప్రభుత్వం పడిపోతుందా?

పడిపోదు. ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి సమష్టిగా లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. రాజ్యసభ ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించగలదు, బిల్లులను అడ్డుకోగలదు, కానీ తొలగించలేదు.

రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై రెండు సభలు విభేదిస్తే సంయుక్త సమావేశం పెడతారా?

పెట్టరు. ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం ప్రతి సభ విడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి. ఈ ప్రతిష్టంభనను పరిష్కరించే నిబంధన రాజ్యాంగంలో లేదని రాజ్యసభ సచివాలయం స్పష్టంగా చెబుతుంది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• Rajya Sabha Secretariat: Introduction (Council of States, Special Powers, Relation between the two Houses, Contribution in Financial Matters)
• NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 5: Legislature