73వ రాజ్యాంగ సవరణ అంటే ఏమిటి? పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుంది?

73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలైన పంచాయతీలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది. ఇది భాగం IX (ఆర్టికల్ 243 నుంచి 243O వరకు), 29 అంశాలతో 11వ షెడ్యూల్‌ను చేర్చింది; 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రామ, మధ్యస్థ (మండల), జిల్లా స్థాయిల్లో మూడంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ, ఐదేళ్లకోసారి ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు, మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు రిజర్వేషన్ తప్పనిసరి అయ్యాయి.

ఆర్టికల్ పాఠాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి, చారిత్రక నేపథ్యం, వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘స్థానిక ప్రభుత్వాలు’ అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I, సెక్షన్ B లో “కేంద్రీకరణ vs వికేంద్రీకరణ, సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం, బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా కమిటీలు, 73, 74 సవరణలు, వాటి అమలు” అనే అంశం ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో “73, 74 సవరణ చట్టాల ప్రత్యేక ప్రస్తావనతో గ్రామీణ, పట్టణ పాలన” ఉంది.

73వ సవరణకు ముందు: నేపథ్యం

స్వాతంత్ర్యానికి ముందు

• ఆధునిక కాలంలో ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలు 1882 తర్వాత ఏర్పడ్డాయి. అప్పటి వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్ చొరవతో వీటిని “లోకల్ బోర్డులు” అని పిలిచేవారు.
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 తర్వాత పలు ప్రావిన్సుల్లో గ్రామ పంచాయతీలు ఏర్పడ్డాయి. 1935 చట్టం తర్వాత కూడా ఈ ధోరణి కొనసాగింది.
• ఆర్థిక, రాజకీయ అధికార వికేంద్రీకరణ కోసం మహాత్మా గాంధీ గట్టిగా వాదించారు. దానికి మార్గం గ్రామ పంచాయతీలే అని ఆయన నమ్మారు.

రాజ్యాంగంలో మొదట ఉన్నది

• రాజ్యాంగం తయారైనప్పుడు స్థానిక ప్రభుత్వం రాష్ట్రాల అంశంగా ఉండేది; ఆదేశిక సూత్రాల్లోనూ దీని ప్రస్తావన ఉంది. గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని ఆర్టికల్ 40 చెబుతుంది.
• ఆదేశిక సూత్రాలు కోర్టు ద్వారా అమలు కావు కాబట్టి పంచాయతీల ఏర్పాటు, ఎన్నికలు పూర్తిగా రాష్ట్రాల ఇష్టంపై ఆధారపడ్డాయి. ఈ తేడా ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత

• 1952 లో సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Community Development Programme) మొదలైంది. స్థానిక అభివృద్ధిలో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం దీని లక్ష్యం.
• ఈ నేపథ్యంలో గ్రామీణ ప్రాంతాలకు మూడంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థను సిఫారసు చేశారు. గుజరాత్, మహారాష్ట్ర లాంటి రాష్ట్రాలు 1960 ప్రాంతంలో ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలను ఏర్పాటు చేశాయి.
• కానీ చాలా రాష్ట్రాల్లో ఈ సంస్థలకు తగిన అధికారాలు, నిధులు లేవు. ఎన్నికలు తరచూ వాయిదా పడ్డాయి, సంస్థలను రద్దు చేసి అధికారులకు అప్పగించారు, చాలాచోట్ల పరోక్ష ఎన్నికలు జరిగాయి.
• 1987 తర్వాత స్థానిక సంస్థల పనితీరుపై సమగ్ర సమీక్ష మొదలైంది. 1989 లో పి.కె. తుంగన్ కమిటీ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇవ్వాలని సిఫారసు చేసింది.
• 1989 లోనే కేంద్రం రెండు రాజ్యాంగ సవరణలను ప్రవేశపెట్టింది. చివరికి 1992 లో 73, 74 సవరణలను పార్లమెంట్ ఆమోదించింది; ఇవి 1993 లో అమలులోకి వచ్చాయి.

భాగం IX: ఆర్టికల్ వారీగా

ఆర్టికల్	అంశం
243	నిర్వచనాలు: గ్రామసభ, మధ్యస్థ స్థాయి, పంచాయతీ, గ్రామం
243A	గ్రామసభ అధికారాలు, విధులు (రాష్ట్ర చట్టం ప్రకారం)
243B	గ్రామ, మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయిల్లో పంచాయతీల ఏర్పాటు
243C	పంచాయతీల కూర్పు, అధ్యక్షుల ఎన్నిక
243D	ఎస్సీ, ఎస్టీ, మహిళలకు సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్
243E	పదవీకాలం ఐదేళ్లు; రద్దయితే ఆరు నెలల్లో ఎన్నిక
243F	సభ్యత్వానికి అనర్హతలు
243G	అధికారాలు, బాధ్యతలు; 11వ షెడ్యూల్ అంశాలు
243H	పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజులు; గ్రాంట్లు
243I	రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ప్రతి ఐదో సంవత్సరం)
243J	ఖాతాల ఆడిట్
243K	రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం
243L	కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు వర్తింపు
243M	కొన్ని ప్రాంతాలకు వర్తించదు
243N	పాత చట్టాల కొనసాగింపు (ఏడాది వరకు)
243O	ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం

మూడంచెల నిర్మాణం, గ్రామసభ

మూడు స్థాయిలు (ఆర్టికల్ 243B)

• అడుగున గ్రామ పంచాయతీ ఉంటుంది. ఇది ఒక గ్రామాన్ని లేదా గ్రామాల సమూహాన్ని కవర్ చేస్తుంది.
• మధ్యలో మండల (బ్లాక్ లేదా తాలూకా) పంచాయతీ ఉంటుంది. ఏ ప్రాంతం మధ్యస్థ స్థాయో గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.
• పైన జిల్లా మొత్తం గ్రామీణ ప్రాంతాన్ని కవర్ చేసే జిల్లా పరిషత్ (జిల్లా పంచాయతీ) ఉంటుంది.
• జనాభా 20 లక్షలకు మించని రాష్ట్రంలో మధ్యస్థ స్థాయి పంచాయతీని ఏర్పాటు చేయనవసరం లేదు (ఆర్టికల్ 243B(2)).

గ్రామసభ (ఆర్టికల్ 243, 243A)

• పంచాయతీ పరిధిలోని గ్రామానికి సంబంధించిన ఓటర్ల జాబితాలో పేరు ఉన్నవారందరూ గ్రామసభ సభ్యులు. 73వ సవరణ గ్రామసభ ఏర్పాటును తప్పనిసరి చేసిందని NCERT చెబుతుంది.
• గ్రామసభ అధికారాలు, విధులను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది. రాజ్యాంగం వాటిని జాబితా చేయలేదు.

ఎన్నికలు, కూర్పు, పదవీకాలం

• పంచాయతీలో అన్ని సీట్లు ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ అవుతాయి (ఆర్టికల్ 243C(2)).
• గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడిని (సర్పంచ్) ఎలా ఎన్నుకోవాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. మండల, జిల్లా స్థాయి అధ్యక్షులను మాత్రం ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకుంటారు (ఆర్టికల్ 243C(5)).
• ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలకు మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయి పంచాయతీల్లో ప్రాతినిధ్యం కల్పించవచ్చు; ఇది రాష్ట్ర చట్టం ఇష్టం (ఆర్టికల్ 243C(3)).
• ప్రతి పంచాయతీ మొదటి సమావేశం తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు కొనసాగుతుంది (ఆర్టికల్ 243E).
• ముందే రద్దయితే ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నిక జరగాలి. మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువైతే అవసరం లేదు. కొత్త పంచాయతీ మిగిలిన కాలానికే ఉంటుంది.
• రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలకు అనర్హుడైనవాడు పంచాయతీ సభ్యత్వానికి కూడా అనర్హుడే. కానీ 21 ఏళ్లు నిండినవారిని 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హులుగా ప్రకటించకూడదు (ఆర్టికల్ 243F).

రిజర్వేషన్లు (ఆర్టికల్ 243D)

ఎవరికి	ఎంత
ఎస్సీ, ఎస్టీ సీట్లు	ఆ పంచాయతీ ప్రాంతంలో వారి జనాభా నిష్పత్తి మేరకు
ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళలు	ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వ్ చేసిన సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు
మహిళలు (మొత్తం)	ప్రత్యక్ష ఎన్నిక సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు (ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లతో కలిపి)
అధ్యక్ష పదవులు	ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రాష్ట్ర జనాభా నిష్పత్తి మేరకు; మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు
వెనుకబడిన తరగతులు	రాష్ట్రాలు కావాలనుకుంటే కల్పించవచ్చు (243D(6))

• రిజర్వ్ సీట్లు, పదవులను వేర్వేరు నియోజకవర్గాలకు, పంచాయతీలకు రొటేషన్ పద్ధతిలో కేటాయిస్తారు.
• ఒకే సీటు ఒకేసారి మహిళకు, ఎస్సీ లేదా ఎస్టీకి రిజర్వ్ కావచ్చు. అప్పుడు సర్పంచ్ దళిత మహిళ లేదా ఆదివాసీ మహిళ అయి ఉండాలని NCERT ఉదాహరణ ఇస్తుంది.
• ఎస్సీ, ఎస్టీ సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్ ఆర్టికల్ 334 లో చెప్పిన కాలం ముగిసేసరికి ఆగిపోతుంది. ఈ గడువు ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లకూ వర్తిస్తుంది (243D(5)). మహిళలకు మొత్తం సీట్లలో మూడో వంతు, అధ్యక్ష పదవుల్లో మహిళల రిజర్వేషన్‌కు ఈ గడువు లేదు.

అధికారాలు, నిధులు, 11వ షెడ్యూల్

అధికారాలు (ఆర్టికల్ 243G)

• పంచాయతీలు స్వపరిపాలన సంస్థలుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికల తయారీ, పథకాల అమలు, 11వ షెడ్యూల్ అంశాలు ఈ అధికారాల్లోకి వస్తాయి.

11వ షెడ్యూల్: 29 అంశాలు

• ఈ అంశాలు అంతకుముందు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండేవని, ఎక్కువగా స్థానిక అభివృద్ధి, సంక్షేమానికి సంబంధించినవని NCERT చెబుతుంది.
• ఉదాహరణలు: వ్యవసాయం (వ్యవసాయ విస్తరణతో సహా), చిన్న నీటిపారుదల, పశుపోషణ, పాడి, కోళ్ల పెంపకం, మత్స్య పరిశ్రమ, తాగునీరు, గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, రోడ్లు, పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమం.
• ప్రాథమిక, మాధ్యమిక పాఠశాలలతో సహా విద్య, గ్రంథాలయాలు, సంతలు, జాతరలు, ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం, మహిళా-శిశు అభివృద్ధి, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. చివరి అంశం సామూహిక ఆస్తుల నిర్వహణ.
• ఈ 29 అంశాల్లో ఎన్నింటిని నిజంగా బదిలీ చేయాలో ప్రతి రాష్ట్రం తన చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది.

నిధులు (ఆర్టికల్ 243H, 243I)

• రాష్ట్ర చట్టం పంచాయతీలకు పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజులు విధించి వసూలు చేసే అధికారం ఇవ్వవచ్చు. రాష్ట్ర సంచిత నిధి నుంచి గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు.
• 73వ సవరణ ప్రారంభమైన ఏడాదిలోపు, తర్వాత ప్రతి ఐదో సంవత్సరం గవర్నర్ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఇది పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించి, రాష్ట్రం-పంచాయతీల మధ్య పన్నుల పంపకంపై సిఫారసులు చేస్తుంది.
• నిధుల కేటాయింపు రాజకీయ అంశం కాకుండా ఉండటానికి ఈ ఏర్పాటు ఉపయోగపడుతుందని NCERT అభిప్రాయపడుతుంది.

రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 243K)

• పంచాయతీ ఎన్నికల ఓటర్ల జాబితా తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించారు. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై తప్ప కమిషనర్‌ను తొలగించకూడదు. నియామకం తర్వాత ఆయన సేవా షరతులను ప్రతికూలంగా మార్చకూడదు.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ స్వతంత్ర అధికారి; భారత ఎన్నికల సంఘం నియంత్రణలో ఉండరని NCERT స్పష్టం చేస్తుంది.
• పంచాయతీ ఎన్నికను రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయించిన అధికారి ముందు ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా మాత్రమే ప్రశ్నించవచ్చు (ఆర్టికల్ 243O).

భాగం IX వర్తించని ప్రాంతాలు (ఆర్టికల్ 243M)

• ఆర్టికల్ 244 లోని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, గిరిజన ప్రాంతాలకు ఈ భాగం వర్తించదు. నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరం రాష్ట్రాలకు, జిల్లా కౌన్సిళ్లు ఉన్న మణిపూర్ కొండ ప్రాంతాలకు కూడా వర్తించదు.
• పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఈ భాగాన్ని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు మార్పులతో విస్తరించవచ్చు. 1996 లో ఆదివాసీ ప్రాంతాలకు పంచాయతీ నిబంధనలను విస్తరిస్తూ వేరే చట్టం వచ్చిందని, అది గ్రామసభలకు ఎక్కువ అధికారాలు ఇచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.
• 83వ సవరణ చట్టం, 2000 ద్వారా అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు ఎస్సీ సీట్ల రిజర్వేషన్ వర్తించదని 243M(3A) చేర్చారు.

ఒక ఉదాహరణ: గడువుకు ముందే రద్దయిన పంచాయతీ

ఒక గ్రామ పంచాయతీ మొదటి సమావేశం జరిగిన మూడేళ్లకు రాష్ట్ర చట్టం కింద రద్దయింది అనుకుందాం.

• ఆర్టికల్ 243E(3)(b) ప్రకారం రద్దయిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలల్లోపు కొత్త ఎన్నిక పూర్తి కావాలి. ఇక్కడ మిగిలిన కాలం రెండేళ్లు, అంటే ఆరు నెలల కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి ఎన్నిక తప్పనిసరి.
• కొత్తగా ఎన్నికైన పంచాయతీ పూర్తి ఐదేళ్లు ఉండదు. రద్దయిన పంచాయతీ ఎంత కాలం కొనసాగేదో, ఆ మిగిలిన రెండేళ్లు మాత్రమే ఉంటుంది (ఆర్టికల్ 243E(4)).
• అదే పంచాయతీ ఐదేళ్ల గడువుకు నాలుగు నెలల ముందు రద్దయితే, మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువ కాబట్టి ఆ మిగిలిన కాలానికి ఎన్నిక అవసరం లేదు.
• 73వ సవరణకు ముందు చాలా రాష్ట్రాల్లో రద్దు తర్వాత వెంటనే ఎన్నికలు జరపాలనే నిబంధన లేదని NCERT చెబుతుంది. ఆరు నెలల నియమం ఆ లోటును పూడ్చింది.

అమలులో లోపాలు

• చాలా రాష్ట్రాలు 11వ షెడ్యూల్ అంశాల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని పంచాయతీలకు బదిలీ చేయలేదని NCERT చెబుతుంది. దీంతో స్థానిక సంస్థలు సమర్థంగా పనిచేయలేకపోతున్నాయి.
• అధికారం తక్కువ కాబట్టి ఇన్ని వేల మంది ప్రతినిధుల ఎన్నిక కొంతవరకు లాంఛనంగా మారిందనే విమర్శ ఉంది. సంక్షేమ పథకాల ఎంపిక, నిధుల కేటాయింపులో స్థానిక ప్రజలకు ఎక్కువ అధికారం లేదు.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• 73 గ్రామీణం, 74 పట్టణం. 73వ సవరణ పంచాయతీలు (భాగం IX, 11వ షెడ్యూల్), 74వ సవరణ నగరపాలికలు (12వ షెడ్యూల్). రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, ఆర్థిక సంఘం, రిజర్వేషన్ల నిబంధనలు రెండింటిలోనూ ఉన్నాయి.
• ఆమోదం 1992, అమలు 1993. సవరణ చట్టం సంవత్సరం 1992; భాగం IX 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• 11వ షెడ్యూల్ 29, అది బదిలీ హామీ కాదు. షెడ్యూల్ అంశాలను జాబితా చేస్తుంది; ఏవి బదిలీ చేయాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 40 సూత్రం, భాగం IX నిర్మాణం. ఆర్టికల్ 40 ఆదేశిక సూత్రం. భాగం IX పంచాయతీల నిర్మాణాన్ని తప్పనిసరి చేస్తుంది. ఇది ప్రాథమిక హక్కుల భాగం కాదు.
• 243I ఆర్థిక సంఘం, 243K ఎన్నికల సంఘం. రెండింటినీ గవర్నర్ నియమిస్తారు, కాబట్టి కలిపి పొరపడటం సులభం. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ భారత ఎన్నికల సంఘం కింద పనిచేయరు.

పాలిటీలో ఈ అధ్యాయాన్ని ఎప్పుడు చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: 243A నుంచి 243O వరకు ఒక్కో ఆర్టికల్‌కు ఒక్క పదం (గ్రామసభ, ఏర్పాటు, కూర్పు, రిజర్వేషన్, కాలం…) గుర్తుపెట్టుకుంటే ఆర్టికల్ నంబర్ల ప్రశ్నలు సులభమవుతాయి. “1992 ముందు, తర్వాత” తేడాలను కూడా నాలుగు వరుసల పట్టికగా రాసుకోండి. APPSC మెయిన్స్ రాసేవాళ్లు ఈ సెక్షన్ బరువు కోసం APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం, TSPSC రాసేవాళ్లు TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూడండి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, NCERT దాటి వెళ్లదు. బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా కమిటీల సిఫారసుల వివరాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ పంచాయతీ రాజ్ చట్టాల ప్రత్యేక నిబంధనలు ఇందులో లేవు. APPSC సిలబస్ ఈ కమిటీలను పేరుపేరునా అడుగుతుంది, కాబట్టి వాటిని అధికారిక పత్రాల నుంచి విడిగా చదవాల్సిందే.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. 73వ సవరణ చట్టం చేర్చిన భాగం IX ఏ తేదీ నుంచి అమలులోకి వచ్చింది? (A) 24-4-1992 (B) 24-4-1993 (C) 1-6-1993 (D) 2-10-1992

సమాధానం

(B) 24-4-1993. సవరణ చట్టం 1992 నాటిదైనా, రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్ ప్రకారం భాగం IX 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. 73, 74 సవరణలు 1993 లో అమలులోకి వచ్చాయని NCERT కూడా చెబుతుంది. “1992” అని ఉన్న ఆప్షన్లు సవరణ ఆమోదించిన సంవత్సరంతో కలిపి పొరపడేలా ఉన్నాయి.

2. జనాభా ఎంతకు మించని రాష్ట్రంలో మధ్యస్థ స్థాయి పంచాయతీని ఏర్పాటు చేయనవసరం లేదు? (A) 10 లక్షలు (B) 5 లక్షలు (C) 20 లక్షలు (D) 25 లక్షలు

సమాధానం

(C) 20 లక్షలు. ఆర్టికల్ 243B(2) ప్రకారం జనాభా ఇరవై లక్షలకు మించని రాష్ట్రంలో మధ్యస్థ (మండల/బ్లాక్) స్థాయిని ఏర్పాటు చేయకపోవచ్చు. గ్రామ, జిల్లా స్థాయిలు మాత్రం అన్ని రాష్ట్రాల్లో తప్పనిసరి. చిన్న రాష్ట్రాల్లో మధ్యస్థ అంచె అవసరం లేదని NCERT కూడా చెబుతుంది.

3. పంచాయతీ ఎన్నికలు నిర్వహించే రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను ఎవరు నియమిస్తారు? (A) భారత ఎన్నికల సంఘం (B) రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి (C) రాష్ట్రపతి (D) రాష్ట్ర గవర్నర్

సమాధానం

(D) రాష్ట్ర గవర్నర్. ఆర్టికల్ 243K(1) ప్రకారం రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు. ఈ కమిషనర్ భారత ఎన్నికల సంఘం నియంత్రణలో ఉండరు, అందుకే (A) తప్పు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే ఆయనను తొలగించాలి కాబట్టి ఈ పదవికి స్వతంత్రత ఉంటుంది.

4. పంచాయతీల్లో ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ చేసే మొత్తం సీట్లలో మహిళలకు కనీసం ఎంత భాగం రిజర్వ్ చేయాలి? (A) మూడో వంతు (B) సగం (C) నాలుగో వంతు (D) ఐదో వంతు

సమాధానం

(A) మూడో వంతు. ఆర్టికల్ 243D(3) కనీసం మూడో వంతు సీట్లను మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలని చెబుతుంది; ఇందులో ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లు కూడా కలిసి ఉంటాయి. అధ్యక్ష పదవుల్లోనూ కనీసం మూడో వంతు మహిళలకే. రాష్ట్రాలు తమ చట్టాలతో ఇంతకంటే ఎక్కువ ఇవ్వవచ్చు; రాజ్యాంగం చెప్పేది కనీస పరిమితి మాత్రమే.

5. పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించే రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం గురించి చెప్పే ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 243H (B) ఆర్టికల్ 243I (C) ఆర్టికల్ 243J (D) ఆర్టికల్ 243K

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 243I. గవర్నర్ ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఈ సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి; ఇది రాష్ట్రం, పంచాయతీల మధ్య పన్నుల పంపకం, గ్రాంట్లపై సిఫారసులు చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 243H పంచాయతీల పన్ను అధికారాలు, నిధుల గురించి; అందుకే దాన్ని 243I తో కలిపి పొరపడతారు. 243J ఆడిట్, 243K ఎన్నికల సంఘం గురించి.

6. 11వ షెడ్యూల్‌లో పంచాయతీల కోసం ఎన్ని అంశాలు ఉన్నాయి? (A) 21 (B) 29 (C) 11 (D) 12

సమాధానం

(B) 29. 73వ సవరణ చేర్చిన 11వ షెడ్యూల్‌లో 29 అంశాలు ఉన్నాయి; వ్యవసాయంతో మొదలై సామూహిక ఆస్తుల నిర్వహణతో ముగుస్తుంది. నగరపాలికల కోసం 74వ సవరణ చేర్చింది 12వ షెడ్యూల్, అందుకే “12” ఆప్షన్ ఆకర్షిస్తుంది.

7. రద్దయిన పంచాయతీకి కొత్త ఎన్నిక ఎంత కాలంలో పూర్తి కావాలని ఆర్టికల్ 243E చెబుతుంది? (A) మూడు నెలల్లో (B) ఏడాదిలో (C) ఆరు నెలల్లో (D) రెండు నెలల్లో

సమాధానం

(C) ఆరు నెలల్లో. రద్దయిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నిక పూర్తి కావాలి; మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువైతే మాత్రం ఎన్నిక అవసరం లేదు. 73వ సవరణకు ముందు చాలా రాష్ట్రాల్లో రద్దు తర్వాత వెంటనే ఎన్నిక జరపాలనే నిబంధన లేదని NCERT చెబుతుంది. ఏడాది అనేది పాత చట్టాల కొనసాగింపు గడువు (ఆర్టికల్ 243N), ఎన్నికల గడువు కాదు.

8. పంచాయతీ సభ్యత్వానికి ఎన్నికయ్యే వ్యక్తిని, ఏ వయసు నిండితే 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హుడిగా ప్రకటించకూడదు? (A) 20 ఏళ్లు (B) 24 ఏళ్లు (C) 25 ఏళ్లు (D) 21 ఏళ్లు

సమాధానం

(D) 21 ఏళ్లు. ఆర్టికల్ 243F(1)(a) నిబంధన ప్రకారం 21 ఏళ్లు నిండినవారిని 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో పంచాయతీ సభ్యత్వానికి అనర్హులుగా ప్రకటించకూడదు. శాసనసభ ఎన్నికల అనర్హతలు పంచాయతీలకూ వర్తిస్తాయి, కానీ వయసు విషయంలో ఈ మినహాయింపు ఉంది.

9. 73వ సవరణకు ముందు స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇవ్వాలని 1989 లో సిఫారసు చేసిన కమిటీ ఏది? (A) పి.కె. తుంగన్ కమిటీ (B) సర్కారియా కమిషన్ (C) రాజమన్నార్ కమిటీ (D) పుంఛీ కమిషన్

సమాధానం

(A) పి.కె. తుంగన్ కమిటీ. 1987 తర్వాత మొదలైన సమీక్షలో భాగంగా ఈ కమిటీ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు, క్రమం తప్పని ఎన్నికలు, విధులు, నిధుల జాబితా కోసం రాజ్యాంగ సవరణను సిఫారసు చేసిందని NCERT చెబుతుంది. రాజమన్నార్, సర్కారియా, పుంఛీ పేర్లు APPSC సిలబస్‌లో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల అంశం (ఐటమ్ 9) కింద ఉన్నాయి, పంచాయతీ రాజ్ అంశం కింద కాదు.

10. రాజ్యాంగం మొదట గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు గురించి ఏ రూపంలో ప్రస్తావించింది? (A) ప్రాథమిక హక్కుగా, ఆర్టికల్ 21 లో (B) ఏడో షెడ్యూల్ కేంద్ర జాబితాలో (C) ఆదేశిక సూత్రంగా, ఆర్టికల్ 40 లో (D) ప్రాథమిక విధిగా, ఆర్టికల్ 51A లో

సమాధానం

(C) ఆదేశిక సూత్రంగా, ఆర్టికల్ 40 లో. గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేసి అధికారాలు ఇవ్వాలని ఆర్టికల్ 40 రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. ఆదేశిక సూత్రం కోర్టు ద్వారా అమలు కాదు కాబట్టి, 73వ సవరణ దాకా పంచాయతీలు రాష్ట్రాల ఇష్టంపై ఆధారపడ్డాయి. 1992 సవరణ ఆ సూత్రాన్ని తప్పనిసరి రాజ్యాంగ నిర్మాణంగా మార్చింది.

FAQ

73వ సవరణ ఎప్పుడు అమలులోకి వచ్చింది?

73వ సవరణ చట్టం 1992 లో ఆమోదం పొందింది. రాజ్యాంగ పాఠం ప్రకారం భాగం IX 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

11వ షెడ్యూల్‌లో ఎన్ని అంశాలు ఉన్నాయి?

29 అంశాలు. వ్యవసాయం, చిన్న నీటిపారుదల, తాగునీరు, గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి. ఎన్ని అంశాలు పంచాయతీలకు బదిలీ చేయాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది.

పంచాయతీల్లో మహిళలకు ఎంత రిజర్వేషన్ ఉంది?

ఆర్టికల్ 243D ప్రకారం ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ చేసే మొత్తం సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు, అధ్యక్ష పదవుల్లో కనీసం మూడో వంతు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలి.

పంచాయతీ ఎన్నికలు ఎవరు నిర్వహిస్తారు?

ఆర్టికల్ 243K ప్రకారం రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు; హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే తొలగించగలరు.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 8: Local Governments
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services