ఆదేశిక సూత్రాలు అంటే ఏమిటి? వాటిని ఎలా వర్గీకరిస్తారు?

ఆదేశిక సూత్రాలు అంటే చట్టాలు, విధానాలు రూపొందించేటప్పుడు ప్రభుత్వం పాటించాల్సిన మార్గదర్శకాలు. ఇవి రాజ్యాంగ భాగం IV లో ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు ఉన్నాయి; ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం వీటిని ఏ కోర్టూ అమలు చేయించలేదు, అయినా దేశ పాలనకు ఇవి మౌలికమైనవి. రాజ్యాంగం వీటిని వర్గీకరించలేదు. NCERT వీటిని లక్ష్యాలు, హక్కులు, విధానాలు అని మూడు రకాలుగా వివరిస్తుంది; పోటీ పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేది సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదార-మేధావి అనే మూడు సిద్ధాంతాల వారీ వర్గీకరణ.

ఆర్టికల్స్ పాఠం, సవరణల వివరాలు కేంద్ర న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, NCERT వివరణ 11వ తరగతి Indian Constitution at Work రెండో అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నాను.

ఆదేశిక సూత్రాలు ఎందుకు పెట్టారు

కోర్టుల్లో అమలు కాని మార్గదర్శకాలు

• స్వతంత్ర భారతదేశానికి అందరికీ సమానత్వం, శ్రేయస్సు అందించడమే అతిపెద్ద సవాలని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు గుర్తించారని NCERT చెబుతుంది. ఆ సమస్యలకు విధాన దిశ అవసరమని భావించారు.
• అదే సమయంలో భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధాన నిర్ణయాలకు కట్టిపడేయాలని అనుకోలేదు. అందుకే ఈ మార్గదర్శకాలను రాజ్యాంగంలో పెట్టినా చట్టపరంగా అమలు చేయించే వీలు ఇవ్వలేదు. వీటిని “న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు కానివి” (non-justiciable) అంటారు.
• ఈ సూత్రాల నైతిక బలం వల్ల ప్రభుత్వాలు వీటిని పట్టించుకుంటాయని, ప్రజలు ప్రభుత్వాలను నిలదీస్తారని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆశించారు.

ఆర్టికల్ 37 ఏం చెబుతుంది

• భాగం IV లోని నిబంధనలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు. కానీ ఆ సూత్రాలు దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి, చట్టాలు చేసేటప్పుడు వాటిని వర్తింపజేయడం రాజ్యం కర్తవ్యం.
• ఈ ఆర్టికల్‌లో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి: “అమలు కావు” అనేది ఒకటి, “అయినా పాలనకు మౌలికం, పాటించడం కర్తవ్యం” అనేది రెండోది. పరీక్షల్లో రెండో భాగాన్ని వదిలేసిన ఆప్షన్‌ను తప్పుడు సమాధానంగా పెడతారు.
• ఆర్టికల్ 36 ప్రకారం భాగం IV లో “రాజ్యం” అనే పదానికి భాగం III (ప్రాథమిక హక్కులు) లో ఉన్న అర్థమే ఉంటుంది.

మూలం ఎక్కడ

• ఆదేశిక సూత్రాల ఆలోచనను 1937 నాటి ఐరిష్ రాజ్యాంగం నుంచి తీసుకున్నారని, భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 లోని “Instrument of Instructions” తో వీటిని పోలుస్తారని iPleaders వ్యాసం చెబుతుంది.
• అదే వ్యాసం ప్రకారం బి.ఎన్. రావు వీటిని అధికారులకు “నైతిక సూత్రాలు”, కనీసం విద్యా విలువ ఉన్నవి అన్నారు. కె.టి. షా మాత్రం “బ్యాంకు వనరులు అనుమతించినప్పుడే చెల్లించే చెక్కు” అని విమర్శించారు.

ఆర్టికల్ 38 నుంచి 51 వరకు ఒక్క చూపులో

ఆర్టికల్	ఏం చెబుతుంది
38	ప్రజా సంక్షేమం కోసం సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థ; 38(2) ఆదాయ అసమానతలు తగ్గించడం
39	సమాన జీవనోపాధి హక్కు, వనరుల పంపిణీ, సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ, స్త్రీ పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం, కార్మికులు, పిల్లల రక్షణ
39A	సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం
40	గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు, స్వపరిపాలన యూనిట్లుగా అధికారాలు
41	పని హక్కు, విద్యా హక్కు, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, అంగవైకల్యంలో ప్రభుత్వ సహాయం
42	న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం
43	కార్మికులకు జీవన వేతనం; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం
43A	పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం
43B	సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం
44	దేశమంతటా పౌరులకు ఉమ్మడి పౌరస్మృతి
45	ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య
46	SC, ST, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు
47	పోషకాహార స్థాయి, జీవన ప్రమాణం, ప్రజారోగ్యం; మత్తు పానీయాల నిషేధం
48	ఆధునిక పద్ధతుల్లో వ్యవసాయం, పశుపోషణ; ఆవులు, దూడలు, పాడి, బరువు మోసే పశువుల వధ నిషేధం
48A	పర్యావరణ రక్షణ, అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ
49	జాతీయ ప్రాముఖ్యం ఉన్న స్మారకాలు, ప్రదేశాల రక్షణ
50	ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయ శాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడం
51	అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత; దేశాల మధ్య గౌరవప్రద సంబంధాలు; వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం

వర్గీకరణ 1: NCERT చెప్పే మూడు విషయాలు

NCERT ఈ అధ్యాయంలో మూడు విషయాలను జాబితా చేస్తుంది:

• లక్ష్యాలు: సమాజంగా మనం స్వీకరించాల్సిన లక్ష్యాలు, ఉద్దేశాలు. ప్రజా సంక్షేమం, అసమానతల తగ్గింపు (ఆర్టికల్ 38) ఈ కోవవి.
• హక్కులు: ప్రాథమిక హక్కులకు అదనంగా వ్యక్తులు పొందాల్సిన కొన్ని హక్కులు. పని హక్కు (ఆర్టికల్ 41), సమాన పనికి సమాన వేతనం (ఆర్టికల్ 39(d)) ఇందులోకి వస్తాయి.
• విధానాలు: ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన విధానాలు. ఉమ్మడి పౌరస్మృతి (ఆర్టికల్ 44), మత్తు పానీయాల నిషేధం (ఆర్టికల్ 47), గ్రామ పంచాయతీల ప్రోత్సాహం (ఆర్టికల్ 40) ఈ రకం.

NCERT ఒక పట్టికలో ఒక్కో విభాగానికి ఉదాహరణలు చూపిస్తుంది, కానీ ఆర్టికల్ నంబర్లు ఇవ్వదు. పై బ్రాకెట్లలోని ఆర్టికల్ నంబర్లు నేను జత చేసినవి.

వర్గీకరణ 2: సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదార-మేధావి

రాజ్యాంగం ఈ పేర్లు ఎక్కడా వాడలేదు, సూత్రాలను రకాలుగా విభజించలేదు. సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక్కో సూత్రం వెనుక ఉన్న సిద్ధాంతాన్ని బట్టి చేసిన విభజన ఇది. iPleaders జాబితా:

వర్గం	ఆర్టికల్స్	ఆలోచన
సామ్యవాద (Socialist)	38, 39, 39A, 41, 42, 43, 47	సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం, సంక్షేమ రాజ్యం
గాంధేయ (Gandhian)	40, 43, 43B, 46, 47, 48	గ్రామ పంచాయతీలు, కుటీర పరిశ్రమలు, బలహీన వర్గాలు, మద్య నిషేధం, పశు సంరక్షణ
ఉదార-మేధావి (Liberal-intellectual)	44, 45, 48, 48A, 49, 50, 51	ఉమ్మడి పౌరస్మృతి, బాల్య విద్య, పర్యావరణం, స్మారకాలు, న్యాయ శాఖ వేరు, అంతర్జాతీయ శాంతి

ఒకటి కంటే ఎక్కువ వర్గాల్లో ఉండేవి

• ఈ జాబితాలో ఆర్టికల్ 43, 47, 48 రెండేసి వర్గాల్లో కనిపిస్తాయి. ఆర్టికల్ 43 లో జీవన వేతనం (సామ్యవాద) ఉంది, అదే ఆర్టికల్‌లో కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం (గాంధేయ) కూడా ఉంది.
• ఆర్టికల్ 47 లో ప్రజారోగ్యం, పోషకాహారం ఒక వైపు, మద్య నిషేధం మరో వైపు ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 48 లో ఆధునిక, శాస్త్రీయ వ్యవసాయం ఒక వైపు, గో సంరక్షణ మరో వైపు ఉన్నాయి.
• ఈ మూడింటికీ ఒకే వర్గం చెప్పడం కుదరదు. అందుకే ఒకే వర్గంలో మాత్రమే ఉండే ఆర్టికల్స్‌ను గుర్తు పెట్టుకోండి: గాంధేయానికి 40, సామ్యవాదానికి 39A లేదా 41, ఉదార-మేధావికి 44 లేదా 50.

ఒక ఉదాహరణ విడదీయడం సూత్రం: “సహకార సంఘాల స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, స్వయంప్రతిపత్తి, ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణ, వృత్తిపరమైన నిర్వహణను ప్రోత్సహించాలి.” దీని వర్గం ఇలా తేల్చాలి.

• ముందు ఆర్టికల్ గుర్తించాలి: ఇది ఆర్టికల్ 43B. దీన్ని 97వ సవరణ (2011) చేర్చింది, 15-2-2012 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• సహకార సంఘాలు, గ్రామీణ స్వావలంబన గాంధీజీ ఆర్థిక ఆలోచనలో భాగం. iPleaders జాబితా కూడా 43B ని గాంధేయ వర్గంలోనే పెట్టింది.
• పక్కనే ఉన్న 43A (కార్మికుల భాగస్వామ్యం) తో కలపకండి. 43A ఈ జాబితాలో ఏ వర్గంలోనూ లేదు; దాని విషయం కార్మికుల హక్కులు.

సవరణలతో వచ్చిన మార్పులు

సవరణ	సంవత్సరం	మార్పు	అమలు తేదీ
7వ	1956	ఆర్టికల్ 49 లో “పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా లేదా దాని కింద ప్రకటించిన” అనే పదాల ప్రతిక్షేపణ	—
42వ	1976	39(f) మార్పు; 39A, 43A, 48A చేర్పు	3-1-1977
44వ	1978	ఆర్టికల్ 38 కి క్లాజ్ (2) చేర్పు	20-6-1979
86వ	2002	ఆర్టికల్ 45 ను కొత్త పాఠంతో మార్చడం	1-4-2010
97వ	2011	ఆర్టికల్ 43B చేర్పు	15-2-2012

• 42వ సవరణ ఒకేసారి మూడు కొత్త ఆదేశిక సూత్రాలు చేర్చింది. అదే 1976 సవరణ ప్రాథమిక విధుల జాబితాను కూడా చేర్చిందని, అందులో పది విధులు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది.
• ఆమోదం పొందిన సంవత్సరం, అమలు తేదీ వేర్వేరుగా గుర్తుంచుకోండి. 86వ సవరణ 2002 లో వచ్చినా ఆర్టికల్ 45 మార్పు 1-4-2010 నుంచే అమలులోకి వచ్చింది.

భాగం IV వెలుపల ఉన్న ఆదేశాలు

రాజ్యాంగంలోని ఇతర భాగాల్లోనూ కొన్ని ఆదేశాలు ఉన్నాయి:

• ఆర్టికల్ 335: కేంద్ర, రాష్ట్ర సేవలు, పోస్టుల నియామకాల్లో పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని కాపాడుతూ SC, ST ల క్లెయిమ్‌లను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
• భాషా మైనారిటీ వర్గాల పిల్లలకు ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన సౌకర్యాలు కల్పించడానికి ప్రతి రాష్ట్రం, స్థానిక సంస్థ ప్రయత్నించాలని ఆర్టికల్ 350A చెబుతుంది.
• హిందీ భాష వ్యాప్తిని ప్రోత్సహించడం కేంద్రం కర్తవ్యమని ఆర్టికల్ 351 అంటుంది.

ఇవి ఆదేశాలే అయినా భాగం IV లోనివి కావు, కాబట్టి “భాగం IV లోని ఆదేశిక సూత్రం ఏది?” అనే ప్రశ్నకు ఇవి సమాధానం కావు.

ప్రభుత్వాలు వీటిని ఎలా అమలు చేశాయి

NCERT ప్రకారం ప్రభుత్వాలు జమీందారీ రద్దు బిల్లులు, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, అనేక ఫ్యాక్టరీ చట్టాలు, కనీస వేతనాల నిర్ణయం, కుటీర, చిన్న పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం, SC, ST లకు రిజర్వేషన్లు ద్వారా కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాలకు రూపం ఇచ్చాయి. విద్యా హక్కు, దేశమంతటా పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు, ఉపాధి హామీ పథకం కింద పాక్షిక పని హక్కు, మధ్యాహ్న భోజన పథకం కూడా ఈ ప్రయత్నాలే.

• ఆర్టికల్ 40 గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయమని మాత్రమే రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. వాటికి రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చిన సవరణ వివరాలు పంచాయతీరాజ్ సవరణ వ్యాసంలో ఉన్నాయి.
• ఆర్టికల్ 45 బాల్య విద్యకు సంబంధించింది, 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లల విద్యా హక్కు ఆర్టికల్ 21A లో ఉంది. దాని కింద వచ్చిన చట్టం వివరాలు విద్యా హక్కు చట్టం సెక్షన్లు లో చూడండి.

తరచూ కలిపేసే అంశాలు

• ఆర్టికల్ 45 vs 21A: 21A ప్రాథమిక హక్కు (6 నుంచి 14 ఏళ్లు), ఇప్పటి 45 ఆదేశిక సూత్రం (ఆరేళ్లు నిండే వరకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య). వయస్సు చూసి గుర్తించండి.
• 43 కుటుంబం (43, 43A, 43B): 43 జీవన వేతనం, కుటీర పరిశ్రమలు (మూల రాజ్యాంగం); 43A కార్మికుల భాగస్వామ్యం (42వ సవరణ); 43B సహకార సంఘాలు (97వ సవరణ).
• 38(1), 38(2): 38(1) సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో సామాజిక వ్యవస్థ; 38(2) వ్యక్తుల మధ్యే కాక, వేర్వేరు ప్రాంతాలు, వృత్తుల్లో ఉన్న ప్రజా సమూహాల మధ్య కూడా అసమానతల తగ్గింపు. 38(2) ను 44వ సవరణ చేర్చింది, 42వ సవరణ కాదు.
• 39A vs 39(d): 39A ఉచిత న్యాయ సహాయం; 39(d) స్త్రీ పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం.
• 49 vs 51: 49 దేశంలోని స్మారకాల రక్షణ; 51 అంతర్జాతీయ శాంతి, వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం.

ప్రాథమిక హక్కులతో పూర్తి పోలిక ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల తేడా వ్యాసంలో ఉంది. ఈ సవరణలతో పాటు మిగతా ముఖ్యమైన సవరణలు ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు లో ఉన్నాయి.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: సిద్ధాంత వర్గీకరణను ముందుగా బట్టీ పట్టడం సమయం వృథా. ఆర్టికల్ 38 నుంచి 51 వరకు ఒక్కో ఆర్టికల్ ఏం చెబుతుందో పై పట్టిక స్థాయిలో గుర్తుంచుకోండి. విషయం తెలిస్తే వర్గం దానంతట అదే తేలుతుంది: గ్రామం, కుటీర పరిశ్రమ, మద్య నిషేధం అంటే గాంధేయం; న్యాయం, వేతనం, సంక్షేమం అంటే సామ్యవాదం; ఉమ్మడి చట్టం, పర్యావరణం, అంతర్జాతీయ శాంతి అంటే ఉదార-మేధావి.

పరిమితి: సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదార-మేధావి వర్గీకరణ రాజ్యాంగంలో లేదు, NCERT కూడా దీన్ని ఇవ్వదు. ఇక్కడ ఇచ్చిన ఆర్టికల్ జాబితా ఒక మూలం (iPleaders) నుంచి తీసుకున్నది; అదే జాబితాలో 43, 47, 48 రెండేసి వర్గాల్లో ఉన్నాయి, వీటిపై ఒకే సరైన జవాబు లేదు. అలాంటి ప్రశ్న వస్తే, మిగతా ఆప్షన్లు ఖచ్చితంగా ఒకే వర్గానికి చెందినవో లేదో చూసి సమాధానం ఎంచుకోండి. పాలిటీలోని మిగతా అంశాలు పాలిటీ విభాగంలో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆర్టికల్ 44 ప్రకారం ఉమ్మడి పౌరస్మృతిని వెంటనే అమలు చేయమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించాలని ఒక పౌరుడు హైకోర్టులో పిటిషన్ వేశాడు. ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం సరైన స్థితి ఏది? (A) రాజ్యాంగంలో ఉన్నందున కోర్టు ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించగలదు (B) కోర్టు అమలు చేయించలేదు, కానీ చట్టాలు చేసేటప్పుడు దీన్ని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం (C) సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే ఆదేశించగలదు, హైకోర్టుకు ఆ అధికారం లేదు (D) పార్లమెంటు అనుమతి ఇస్తే మాత్రమే కోర్టు ఆదేశించగలదు

సమాధానం

(B) కోర్టు అమలు చేయించలేదు, కానీ చట్టాలు చేసేటప్పుడు దీన్ని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం. ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం భాగం IV లోని నిబంధనలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు, ఇందులో సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు రెండూ ఉంటాయి. అయినా ఈ సూత్రాలు దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి, చట్టాల్లో వాటిని వర్తింపజేయడం రాజ్యం కర్తవ్యం అని అదే ఆర్టికల్ చెబుతుంది. ఉమ్మడి పౌరస్మృతి ఆర్టికల్ 44 లోని ఆదేశిక సూత్రం కాబట్టి ఇదే నియమం వర్తిస్తుంది. సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే అధికారం అనే (C) ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ మార్గాలతో కలిపేసిన తప్పు; ఆదేశిక సూత్రాలకు ఏ కోర్టులోనూ ఆ మార్గం లేదు.

2. వ్యక్తుల మధ్యే కాకుండా వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో నివసించే, వేర్వేరు వృత్తుల్లో ఉన్న ప్రజా సమూహాల మధ్య కూడా అసమానతలు తొలగించాలని చెప్పే నిబంధన, దాన్ని చేర్చిన సవరణ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 39(c), 42వ సవరణ (B) ఆర్టికల్ 38(2), 42వ సవరణ (C) ఆర్టికల్ 39(b), 44వ సవరణ (D) ఆర్టికల్ 38(2), 44వ సవరణ

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 38(2), 44వ సవరణ. 1978 నాటి 44వ సవరణ ఆర్టికల్ 38 ను క్లాజ్ (1) గా మార్చి, కొత్తగా క్లాజ్ (2) ను చేర్చింది; ఇది 20-6-1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. ఆదాయ అసమానతలను తగ్గించడం, హోదా, సౌకర్యాలు, అవకాశాల్లో అసమానతలను తొలగించడం ఈ క్లాజ్ విషయం. 42వ సవరణ ఆదేశిక సూత్రాల్లో చాలా మార్పులు చేసినందున (B) ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది, కానీ 38(2) ఆ సవరణది కాదు. ఆర్టికల్ 39(c) సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ గురించి, 39(b) వనరుల పంపిణీ గురించి చెబుతాయి.

3. సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదార-మేధావి వర్గీకరణలో కేవలం గాంధేయ వర్గంలో మాత్రమే కనిపించే ఆదేశిక సూత్రం ఏది? (A) ఆర్టికల్ 40: గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు (B) ఆర్టికల్ 44: ఉమ్మడి పౌరస్మృతి (C) ఆర్టికల్ 39A: ఉచిత న్యాయ సహాయం (D) ఆర్టికల్ 50: న్యాయ శాఖను వేరు చేయడం

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 40: గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు. గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేసి, వాటికి స్వపరిపాలన యూనిట్లుగా పనిచేసే అధికారాలు ఇవ్వాలని ఆర్టికల్ 40 చెబుతుంది. గ్రామ స్వరాజ్యం గాంధీజీ ఆలోచనలో కేంద్ర భాగం కాబట్టి ఇది గాంధేయ వర్గంలో ఉంటుంది, వేరే వర్గంలో కనిపించదు. ఉచిత న్యాయ సహాయం (39A) సామాజిక న్యాయానికి సంబంధించిన సామ్యవాద సూత్రం. ఉమ్మడి పౌరస్మృతి, న్యాయ శాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడం ఉదార-మేధావి వర్గానికి చెందినవి.

4. పని హక్కు, విద్యా హక్కు, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యంలో ప్రభుత్వ సహాయం గురించి చెప్పే ఆర్టికల్ 41 ను NCERT చెప్పిన మూడు విభాగాల్లో దేనికి ఉత్తమ ఉదాహరణగా తీసుకోవచ్చు? (A) సమాజం స్వీకరించాల్సిన లక్ష్యాలు (B) ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన విధానాలు (C) ప్రాథమిక హక్కులకు అదనంగా వ్యక్తులు పొందాల్సిన హక్కులు (D) పౌరులు పాటించాల్సిన కర్తవ్యాలు

సమాధానం

(C) ప్రాథమిక హక్కులకు అదనంగా వ్యక్తులు పొందాల్సిన హక్కులు. ఆదేశిక సూత్రాల అధ్యాయం లక్ష్యాలు, హక్కులు, విధానాలు అనే మూడు విషయాలను జాబితా చేస్తుందని NCERT చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 41 నేరుగా “పని హక్కు, విద్యా హక్కు” అనే పదాలు వాడుతుంది, కానీ ఇవి భాగం III లోని ప్రాథమిక హక్కుల్లా కోర్టుల్లో అమలు కావు. అందుకే వీటిని ప్రాథమిక హక్కులకు అదనంగా ఉండే హక్కులుగా చూడాలి; NCERT పట్టిక కూడా పని హక్కును ఈ విభాగంలోనే చూపిస్తుంది. పౌరుల కర్తవ్యాలు భాగం IV లో కాకుండా ప్రాథమిక విధుల జాబితాలో ఉంటాయి, కాబట్టి (D) ఈ మూడు విభాగాల్లోనే లేదు.

5. 86వ సవరణ తర్వాత ఆర్టికల్ 45 ఏ విషయం గురించి చెబుతుంది? (A) ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య (B) 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య (C) భాషా మైనారిటీ పిల్లలకు ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన (D) SC, ST, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు

సమాధానం

(A) ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య. 2002 నాటి 86వ సవరణ ఆర్టికల్ 45 ను కొత్త పాఠంతో మార్చింది, అది 1-4-2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. ఇప్పటి ఆర్టికల్ 45 ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్య అందించడానికి రాజ్యం ప్రయత్నించాలని చెబుతుంది. 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లల ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ఆర్టికల్ 21A లోని ప్రాథమిక హక్కు, అది ఆదేశిక సూత్రం కాదు. మాతృభాషలో బోధన ఆర్టికల్ 350A లో, బలహీన వర్గాల ప్రయోజనాలు ఆర్టికల్ 46 లో ఉన్నాయి.

6. సహకార సంఘాల స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణ, వృత్తిపరమైన నిర్వహణను ప్రోత్సహించాలని చెప్పే ఆర్టికల్, దాన్ని చేర్చిన సవరణ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 43, మూల రాజ్యాంగం (B) ఆర్టికల్ 43A, 42వ సవరణ (C) ఆర్టికల్ 43B, 42వ సవరణ (D) ఆర్టికల్ 43B, 97వ సవరణ

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 43B, 97వ సవరణ. సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం ఆర్టికల్ 43B విషయం, దాన్ని 2011 నాటి 97వ సవరణ చేర్చింది, 15-2-2012 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. 42వ సవరణ చేర్చిన 43A పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం గురించి, సహకార సంఘాల గురించి కాదు. మూల రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 43 గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కుటీర పరిశ్రమలను “వ్యక్తిగత లేదా సహకార ప్రాతిపదికన” ప్రోత్సహించాలని చెబుతుంది, అందుకే అది కూడా దగ్గరగా కనిపిస్తుంది. కానీ సహకార సంఘాల నిర్వహణ పద్ధతి గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పేది 43B మాత్రమే.

7. 1976 నాటి 42వ సవరణ చేర్చిన ఆదేశిక సూత్రాల సమూహం ఏది? (A) 38(2), 43B, 45 (B) 39A, 43A, 48A (C) 39A, 43B, 48A (D) 38(2), 39A, 43A

సమాధానం

(B) 39A, 43A, 48A. 42వ సవరణ ఉచిత న్యాయ సహాయం (39A), పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం (43A), పర్యావరణ రక్షణ (48A) అనే మూడు సూత్రాలను చేర్చింది, ఇవి 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి. అదే సవరణ ఆర్టికల్ 39(f) ను కూడా మార్చింది. (C) లో 43B ఉంది, అది 97వ సవరణది. (D) లో 38(2) ఉంది, అది 44వ సవరణది; (A) లోని 45 మార్పు 86వ సవరణది.

8. కింది వాటిలో రాజ్యాంగ భాగం IV వెలుపల ఉన్న ఆదేశం ఏది? (A) ఆర్టికల్ 47: మత్తు పానీయాల నిషేధం (B) ఆర్టికల్ 49: జాతీయ స్మారకాల రక్షణ (C) ఆర్టికల్ 350A: ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన (D) ఆర్టికల్ 48: వ్యవసాయం, పశుపోషణ

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 350A: ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన. భాగం IV ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు మాత్రమే ఉంటుంది, కాబట్టి 47, 48, 49 మూడూ భాగం IV లోనివే. ఆర్టికల్ 350A భాషా మైనారిటీ వర్గాల పిల్లలకు ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన సౌకర్యాలు కల్పించాలని రాష్ట్రాలకు, స్థానిక సంస్థలకు చెబుతుంది. ఇది ఆదేశం స్వభావం కలిగినా భాగం IV వెలుపల ఉంది. ఆర్టికల్ 335, ఆర్టికల్ 351 కూడా ఇలాంటి వెలుపలి ఆదేశాలే.

9. ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం క్రిమినల్ కేసుల విచారణ అధికారాన్ని రెవెన్యూ అధికారుల నుంచి తీసి న్యాయ అధికారులకు అప్పగించింది. ఈ చర్య ఏ ఆదేశిక సూత్రాన్ని అమలు చేస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 50: న్యాయ శాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడం (B) ఆర్టికల్ 39A: సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం (C) ఆర్టికల్ 36: రాజ్యం నిర్వచనం (D) ఆర్టికల్ 51: వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 50: న్యాయ శాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడం. ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయ శాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయడానికి రాజ్యం చర్యలు తీసుకోవాలని ఆర్టికల్ 50 చెబుతుంది. రెవెన్యూ అధికారులు కార్యనిర్వాహక శాఖలో భాగం, వారి నుంచి విచారణ అధికారాన్ని న్యాయ అధికారులకు మార్చడం ఈ సూత్రానికి నేరుగా రూపం ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 39A కూడా న్యాయానికి సంబంధించిందే, కానీ అది ఆర్థిక కారణాల వల్ల ఎవరికీ న్యాయం అందకుండా పోకూడదనే ఉచిత న్యాయ సహాయం గురించి. ఆర్టికల్ 51 లోని మధ్యవర్తిత్వం దేశాల మధ్య వివాదాలకు సంబంధించింది.

10. అంతర్జాతీయ వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా పరిష్కరించుకోవడాన్ని ప్రోత్సహించాలని చెప్పే ఆర్టికల్, పై iPleaders వర్గీకరణలో అది ఉండే వర్గం ఏది? (A) ఆర్టికల్ 51, గాంధేయ (B) ఆర్టికల్ 50, ఉదార-మేధావి (C) ఆర్టికల్ 49, ఉదార-మేధావి (D) ఆర్టికల్ 51, ఉదార-మేధావి

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 51, ఉదార-మేధావి. ఆర్టికల్ 51 అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత, దేశాల మధ్య న్యాయమైన, గౌరవప్రద సంబంధాలు, అంతర్జాతీయ చట్టం, ఒప్పందాల పట్ల గౌరవం, వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం అనే నాలుగు విషయాలు చెబుతుంది. ఈ ఆలోచనలు ఆధునిక ఉదారవాద దృష్టి నుంచి వచ్చినవి కాబట్టి దీన్ని ఉదార-మేధావి వర్గంలో పెడతారు. ఆర్టికల్ సరైనదే అయినా వర్గం తప్పుగా ఉన్న (A) ను జాగ్రత్తగా తొలగించాలి. ఆర్టికల్ 49 దేశంలోని స్మారకాల రక్షణ, ఆర్టికల్ 50 న్యాయ శాఖను వేరు చేయడం గురించి; అవి కూడా ఉదార-మేధావి వర్గమే కానీ మధ్యవర్తిత్వం వాటి విషయం కాదు.

FAQ

ఆదేశిక సూత్రాలు రాజ్యాంగంలో ఎక్కడ ఉన్నాయి?

భాగం IV లో, ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు. ఆర్టికల్ 36 “రాజ్యం” నిర్వచనం ఇస్తుంది, ఆర్టికల్ 37 వాటి స్థితిని చెబుతుంది, ఆర్టికల్ 38 నుంచి 51 వరకు అసలు సూత్రాలు ఉన్నాయి.

రాజ్యాంగమే ఆదేశిక సూత్రాలను వర్గీకరించిందా?

లేదు. రాజ్యాంగం ఏ వర్గీకరణా ఇవ్వలేదు. NCERT వాటిని లక్ష్యాలు, హక్కులు, విధానాలు అనే మూడు విషయాలుగా వివరిస్తుంది. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా కనిపించే సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదార-మేధావి వర్గీకరణ సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి చేసిన విభజన, రాజ్యాంగంలో లేదు.

42వ సవరణ ఏ ఆదేశిక సూత్రాలను చేర్చింది?

1976 నాటి 42వ సవరణ ఆర్టికల్ 39A (ఉచిత న్యాయ సహాయం), 43A (పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం), 48A (పర్యావరణ రక్షణ) లను చేర్చింది, 39(f) ను మార్చింది. ఇవి 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.

ఆర్టికల్ 45, ఆర్టికల్ 21A మధ్య తేడా ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 21A ప్రాథమిక హక్కు: 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య. 86వ సవరణ తర్వాత ఆర్టికల్ 45 ఆదేశిక సూత్రం: ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 2: Rights in the Indian Constitution
• iPleaders: Directive Principles of State Policy in the Indian Constitution