ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలోని ప్రధాన నదులు ఏవి? వాటి ఉపనదులు, ప్రాజెక్టులు ఏమిటి?

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండు రాష్ట్రాలకు ప్రధాన నదులు గోదావరి, కృష్ణా. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వీటితో పాటు పెన్నా మూడో ప్రధాన నది; ఉత్తరాంధ్రలో వంశధార, నాగావళి ముఖ్యమైన మధ్యతరహా నదులు. మంజీర, ప్రాణహిత, మూసీ, భీమా, తుంగభద్ర, శబరి లాంటివి ఈ పెద్ద నదుల ఉపనదులు. పోలవరం, శ్రీరాంసాగర్, కాళేశ్వరం గోదావరిపై; శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్ కృష్ణాపై ఉన్నాయి.

నదుల పొడవు, పరీవాహక వాటాలు NCERT 11వ తరగతి ‘భారత భౌతిక పర్యావరణం’ అధ్యాయం 3 (డ్రైనేజీ వ్యవస్థ) నుంచి, రాష్ట్రాల వారీ లెక్కలు, ఉప బేసిన్లు జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) ప్రచురించిన గోదావరి-కావేరి లింక్ ప్రాజెక్టు నివేదిక, అంతర్రాష్ట్ర అంశాల అధ్యాయం, కృష్ణా-పెన్నా లింక్ నివేదిక నుంచి తీసుకున్నాను. వంశధార, నాగావళి వివరాలు కేంద్ర జల సంఘం (CWC) భువనేశ్వర్ కార్యాలయం పేజీ నుంచి, పోలవరం వివరాలు కాగ్ (CAG) నివేదిక 4/2025 నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భూగోళశాస్త్రానికి 30 మార్కులు ఉన్నాయి. అందులో “భారత్, ఆంధ్రప్రదేశ్: ప్రధాన భౌగోళిక స్వరూపాలు, శీతోష్ణస్థితి, నదీ వ్యవస్థ” అని పేరుపేరునా ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-I లో “తెలంగాణ రాష్ట్ర భూగోళశాస్త్రం” ఉంది; తెలంగాణ ఉద్యమ పేపర్‌లో 1970 తర్వాత సాగునీటి అభివృద్ధి కూడా ఉంది. AP DSC రాసేవారు AP DSC స్కూల్ అసిస్టెంట్ సోషల్ స్టడీస్ సిలబస్ చూడండి.

ప్రశ్నలు సాధారణంగా మూడు రకాలుగా వస్తాయి: నది ఎక్కడ పుడుతుంది, ఏ ఉపనది ఎక్కడ కలుస్తుంది, ఏ ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై ఏ జిల్లాలో ఉంది.

గోదావరి: దక్షిణ గంగ

పుట్టుక, పొడవు

• గోదావరి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అతిపెద్ద నదీ వ్యవస్థ; దీన్ని దక్షిణ గంగ అని కూడా అంటారని NCERT చెబుతుంది.
• ఇది మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లా త్ర్యంబకేశ్వర్ దగ్గర సహ్యాద్రి కొండల్లో సముద్ర మట్టానికి 1067 మీ. ఎత్తులో పుడుతుంది.
• NCERT ప్రకారం పొడవు 1,465 కి.మీ., పరీవాహక ప్రాంతం 3.13 లక్షల చ.కి.మీ. NWDA నివేదిక పొడవును సుమారు 1462 కి.మీ., బేసిన్‌ను 312813 చ.కి.మీ. అని ఇస్తుంది; ఇది దేశ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 10% అని చెబుతుంది.

తెలంగాణలో ప్రవాహం

• గోదావరి నిజామాబాద్ జిల్లా కందకుర్తి దగ్గర తెలంగాణలో ప్రవేశిస్తుంది. అక్కడ మంజీర, హరిద్ర కలుస్తాయి కాబట్టి దీన్ని త్రివేణి సంగమం అంటారు.
• ప్రవేశించిన కొద్ది దూరంలోనే శ్రీరాంసాగర్ జలాశయం వెనుక నీటిలో కలుస్తుంది. తర్వాత కాళేశ్వరం దగ్గర ప్రాణహిత కలుస్తుంది; భద్రాచలం పట్టణం కూడా ఈ నది ఒడ్డునే ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రవాహం, డెల్టా

• శబరి ఎడమ ఒడ్డున కూనవరం దగ్గర కలుస్తుంది. ఆ తర్వాత గోదావరి పాపికొండల్లో లోతైన లోయ (గార్జ్) గుండా ప్రవహించి పోలవరం దగ్గర మళ్లీ విశాలమవుతుంది.
• పోలవరానికి దిగువన భారీ వరదలు వస్తాయని, డెల్టా భాగంలో మాత్రమే నౌకాయానం సాధ్యమని NCERT చెబుతుంది.
• రాజమహేంద్రవరం దగ్గర నది గౌతమి, వశిష్ఠ పాయలుగా చీలి పెద్ద డెల్టాను ఏర్పరుస్తుంది. ధవళేశ్వరం బ్యారేజీ (సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ) ఇక్కడే ఉంది; ప్రధాన ముఖద్వారం అంతర్వేది దగ్గర.

రాష్ట్రాల వారీ పరీవాహక వాటా (NWDA)

రాష్ట్రం	విస్తీర్ణం (చ.కి.మీ.)	బేసిన్‌లో శాతం
మహారాష్ట్ర	152199	48.7
తెలంగాణ	57829	18.4
ఛత్తీస్‌గఢ్	33434	10.7
మధ్యప్రదేశ్	31821	10.2
ఒడిశా	17752	5.7
ఆంధ్రప్రదేశ్	15372	4.9
కర్ణాటక	4406	1.4

NCERT మాత్రం 49 శాతం మహారాష్ట్ర, 20 శాతం మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్, మిగతాది ఆంధ్రప్రదేశ్ అని స్థూలంగా చెబుతుంది. ఆ “మిగతా”లో ఒడిశా, కర్ణాటక భాగాలు కూడా కలిసిపోయాయి. రాష్ట్రాల వారీ ఖచ్చితమైన లెక్క కావాలంటే NWDA పట్టికనే అనుసరించండి: తెలంగాణ, ఏపీ కలిపి 23.3 శాతం.

గోదావరి ఉపనదులు

గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (GWDT) గోదావరి బేసిన్‌ను 12 ఉప బేసిన్లుగా విభజించింది. ప్రధాన ఉపనదులు ప్రవర, పూర్ణ, మంజీర, మానేరు, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి అని NWDA జాబితా ఇస్తుంది.

కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు

• మంజీర: దక్షిణం వైపు నుంచి వచ్చి కలుస్తుంది. దీని బేసిన్ మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణలో విస్తరించి ఉంది; నిజాంసాగర్, సింగూరు ప్రాజెక్టులు దీనిపైనే ఉన్నాయి.
• మానేరు: దీని ఉప బేసిన్ (13106 చ.కి.మీ.) మొత్తాన్ని NWDA పట్టిక తెలంగాణ/ఆంధ్రప్రదేశ్ కాలమ్‌లోనే చూపుతుంది; అంటే ఇది పూర్తిగా తెలుగు రాష్ట్రాల ఉపనది.

ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు

• ప్రాణహిత: వార్ధా నది వైన్‌గంగతో కలిసిన తర్వాత ఆ ప్రవాహాన్ని ప్రాణహిత అంటారు; పెన్‌గంగ వార్ధాలో కలుస్తుంది. మంజీర సంగమానికి సుమారు 306 కి.మీ. దిగువన ఇది గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• ఇంద్రావతి: ప్రాణహిత సంగమం తర్వాత సుమారు 48 కి.మీ. దిగువన కలుస్తుంది. NWDA పట్టిక ప్రకారం దీని బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్ కాలమ్‌లో, మిగతాది ఒడిశా, మహారాష్ట్రల్లో ఉంది.
• శబరి: చివరి ప్రధాన ఉపనది; రాజమహేంద్రవరానికి 100 కి.మీ. ఎగువన కలుస్తుంది. సీలేరు శబరి ఉప బేసిన్‌లో భాగం.

కృష్ణా నది

పుట్టుక, పొడవు

• కృష్ణా మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ దగ్గర పశ్చిమ కనుమల మహాదేవ్ శ్రేణిలో సుమారు 1337 మీ. ఎత్తులో పుడుతుంది.
• NCERT ప్రకారం పొడవు 1,401 కి.మీ.; ఇది తూర్పు వైపు ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదుల్లో రెండో పెద్దది. NWDA సుమారు 1400 కి.మీ. అని చెప్పి, అందులో 305 కి.మీ. మహారాష్ట్రలో, 483 కి.మీ. కర్ణాటకలో, 612 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (విభజనకు ముందు లెక్క) ఉందని ఇస్తుంది.
• బేసిన్ 258948 చ.కి.మీ., దేశ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 8%. NCERT ప్రకారం 27 శాతం మహారాష్ట్ర, 44 శాతం కర్ణాటక, 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ. NWDA లెక్కలో ఏపీ-తెలంగాణ కలిపి 76252 చ.కి.మీ.

ఉపనదులు

• NWDA ప్రకారం ప్రధాన ఉపనదులు ఘటప్రభ, మలప్రభ, భీమా, తుంగభద్ర, మూసీ, పాలేరు, మున్నేరు. NCERT కోయ్నా, తుంగభద్ర, భీమాలను ప్రధానమైనవిగా పేర్కొంటుంది.
• భీమా కృష్ణాకు అత్యంత పొడవైన ఉపనది (861 కి.మీ.). తుంగభద్ర కుడి ఒడ్డు ఉపనది (531 కి.మీ.); తుంగ, భద్ర నదుల కలయికతో ఏర్పడుతుంది.
• మూసీ వికారాబాద్ దగ్గర అనంతగిరి కొండల్లో పుట్టి, నల్గొండ జిల్లా మిర్యాలగూడ సమీపంలోని వాడపల్లి దగ్గర కృష్ణాలో కలుస్తుంది. హైదరాబాద్ నగరం మూసీ ఒడ్డునే ఉంది.
• 28 సెప్టెంబర్ 1908 న మూసీ వరద హైదరాబాద్‌ను ముంచెత్తింది. తర్వాత మూసీపై ఉస్మాన్‌సాగర్ (1920), దాని ఉపనది ఈసీపై హిమాయత్‌సాగర్ (1927) కట్టారు. ఈ రెండూ నగరానికి తాగునీరు ఇస్తాయి.
• దిండి, పాలేరు, మున్నేరు, మూసీ ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు. ఇవి తెలంగాణ వైపు నుంచి వచ్చి కలుస్తాయి.

డెల్టా

• విజయవాడ దగ్గర ప్రకాశం బ్యారేజీ దాటాక కృష్ణా డెల్టా ఏర్పడుతుంది; కృష్ణా జిల్లాలోని హంసలదీవి దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుంది.
• కృష్ణా-గోదావరి డెల్టాను “భారతదేశ ధాన్యాగారం” అని పిలుస్తారు.

పెన్నా (పెన్నార్)

• పెన్నా కర్ణాటకలోని కోలార్ జిల్లా నందిదుర్గ్ శ్రేణిలోని చెన్నకేశవ కొండలో పుడుతుంది.
• మొత్తం పొడవు 597 కి.మీ.; అందులో సుమారు 61 కి.మీ. కర్ణాటకలో, 536 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది.
• బేసిన్ 55213 చ.కి.మీ.; అందులో 48276 చ.కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, 6937 చ.కి.మీ. కర్ణాటకలో. బేసిన్ విసనకర్ర ఆకారంలో ఉంటుంది; ఉత్తరాన ఎర్రమల, తూర్పున నల్లమల, వెలికొండలు దీనికి హద్దులు.
• ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు జయమంగళి, కుందేరు, సగిలేరు; కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు చిత్రావతి, పాపాఘ్ని, చెయ్యేరు. ఈ నదిపై ప్రధాన జలాశయం సోమశిల.

వంశధార, నాగావళి: ఉత్తరాంధ్ర నదులు

అంశం	వంశధార	నాగావళి
పుట్టుక	లంజిగఢ్, కలహండి జిల్లా (ఒడిశా)	లఖబహల్, కలహండి జిల్లా (ఒడిశా)
పొడవు	సుమారు 254 కి.మీ.	256 కి.మీ. (ఒడిశాలో 161, ఏపీలో 95)
పరీవాహకం	10,830 చ.కి.మీ.	9,510 చ.కి.మీ.
ఏపీ వాటా	2,815 చ.కి.మీ. (26%)	5,048 చ.కి.మీ. (53.1%)
ముఖ్య గమనిక	కళింగపట్నం దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుంది	ఉపనదులు సువర్ణముఖి, వేగావతి, బర్హ

రెండూ ఒడిశాలోని ఒకే జిల్లాలో పుట్టినా, వంశధార బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం (74%) ఒడిశాలో ఉంటే, నాగావళి బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం (53.1%) ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది. ఈ తేడా ప్రశ్నగా రావచ్చు.

ప్రధాన ప్రాజెక్టులు

ప్రాజెక్టు	నది	ప్రదేశం	ముఖ్య వాస్తవం
పోలవరం	గోదావరి	రామయ్యపేట, పోలవరం మండలం (పూర్వ పశ్చిమ గోదావరి)	మార్చి 2014 లో జాతీయ ప్రాజెక్టు; 960 మెగావాట్లు
ధవళేశ్వరం (సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ)	గోదావరి	రాజమహేంద్రవరం	గోదావరి డెల్టా ఆనకట్ట
శ్రీరాంసాగర్ (పోచంపాడు)	గోదావరి	పోచంపాడు దగ్గర (నిజామాబాద్ ప్రాంతం)	26 జూలై 1963 న నెహ్రూ శంకుస్థాపన; కాకతీయ కాలువ 346 కి.మీ.
కాళేశ్వరం	గోదావరి-ప్రాణహిత	మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీలు	సుమారు 180 TMC వినియోగ లక్ష్యం
శ్రీశైలం	కృష్ణా	నంద్యాల (ఏపీ), నాగర్‌కర్నూల్ (తెలంగాణ) మధ్య, నల్లమల	పనులు 1960 లో మొదలు, ప్రధాన ఆనకట్ట సుమారు 1980 నాటికి పూర్తి
నాగార్జునసాగర్	కృష్ణా	నల్గొండ (తెలంగాణ), పల్నాడు (ఏపీ) మధ్య	10 డిసెంబర్ 1955 న నెహ్రూ నిర్మాణ పనులు ప్రారంభించారు; రాతి కట్టడం (మేసనరీ) ఆనకట్ట
ప్రకాశం బ్యారేజీ	కృష్ణా	విజయవాడ	కృష్ణా డెల్టా ఆనకట్ట
సోమశిల	పెన్నా	పెన్నా దిగువ ప్రవాహం	ఈ స్థలం వరకు పరీవాహకం 50492.5 చ.కి.మీ.

పోలవరం

• ధవళేశ్వరం సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీకి సుమారు 42 కి.మీ. ఎగువన ఉంది. దీని మొదటి ఆలోచన జూలై 1941 లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ నుంచి వచ్చిందని కాగ్ చెబుతుంది.
• ముంపు సమస్యపై 1980 లో అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా ఒప్పందం చేసుకున్నాయి; అది GWDT తుది ఉత్తర్వులో భాగమైంది. పనులు 2004 లో మొదలయ్యాయి.
• లక్ష్యం: పూర్వపు తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లో 2.91 లక్షల హెక్టార్ల (7.20 లక్షల ఎకరాల) సాగు, 960 మెగావాట్ల విద్యుత్, కృష్ణా బేసిన్‌కు 80 TMC మళ్లింపు, విశాఖకు తాగునీరు.
• కుడి ప్రధాన కాలువ బుడమేరులో కలిసి, బుడమేరు మళ్లింపు కాలువ ద్వారా కృష్ణా నదిలోకి చేరుతుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 సెక్షన్ 90 కింద ఇది జాతీయ ప్రాజెక్టు.

కాళేశ్వరం

• మేడిగడ్డ బ్యారేజీ దగ్గర అందుబాటులో ఉన్న 282 TMC లో సుమారు 180 TMC ప్రాణహిత నీటిని వాడుకోవాలని ప్రణాళిక అని NWDA నివేదిక చెబుతుంది.
• మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల అనే మూడు బ్యారేజీలు ఈ ప్రాజెక్టులో భాగమని NWDA నివేదిక పేర్కొంటుంది; ప్రాణహిత సంగమం దిగువన ఉండటం వల్ల ఇది ప్రాణహిత నీటిపైనే ఆధారపడుతుంది.

జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్స్

• GWDT ను కేంద్రం ఏప్రిల్ 1969 లో ఏర్పాటు చేసింది; తుది తీర్పు నవంబర్ 1979 లో వచ్చింది.
• ఆ తీర్పు ప్రకారం పోలవరం నుంచి 80 TMC గోదావరి నీటిని ప్రకాశం బ్యారేజీ ఎగువన కృష్ణాలోకి మళ్లించవచ్చు. దానికి బదులుగా నాగార్జునసాగర్ ఎగువన ఏపీ 45, కర్ణాటక 21, మహారాష్ట్ర 14 TMC వాడుకోవచ్చు.
• మొదటి కృష్ణా ట్రిబ్యునల్ (KWDT) 75% నమ్మకమైన ప్రవాహం ఆధారంగా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 800+11 TMC, కర్ణాటకకు 700+34, మహారాష్ట్రకు 560+25 TMC కేటాయించింది.
• 2 జూన్ 2014 న తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత ఈ కేటాయింపులను రెండు రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకోవడమే ఇప్పటి వివాదాలకు మూలం.

ఒక ఉదాహరణ: “గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది ఏది, దాని వాటా ఎంత?”

NWDA ఉప బేసిన్ పట్టికలో G-9 ప్రాణహిత వాటా 19.5 శాతం మాత్రమే కనిపిస్తుంది, అందుకే అదే సమాధానం అని పొరబడే అవకాశం ఉంది. కానీ ఆ G-9 లో పెన్‌గంగ (G-7), వార్ధా (G-8) లేవు; అవి విడి ఉప బేసిన్లు.

• ప్రాణహిత అంటే వార్ధా, వైన్‌గంగ కలిసిన ప్రవాహం; పెన్‌గంగ వార్ధాలో కలుస్తుంది. కాబట్టి ప్రాణహిత మొత్తం వ్యవస్థ = G-7 + G-8 + G-9.
• లెక్క: 7.6 + 7.7 + 19.5 = 34.8 శాతం. అంటే గోదావరి బేసిన్‌లో మూడో వంతుకు పైగా ప్రాణహిత వ్యవస్థదే.
• రెండో స్థానం ఇంద్రావతిది (13.3 శాతం). ఆప్షన్లలో ఇంద్రావతి ఉంటే తికమక పడకండి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• గోదావరి పొడవు 1,465 vs 1462. మొదటిది NCERT, రెండోది NWDA. పరీక్షల్లో NCERT సంఖ్యే ఎక్కువగా వస్తుంది; కృష్ణాకు కూడా NCERT 1,401, NWDA సుమారు 1400.
• కృష్ణాలో 29 శాతం రెండు రాష్ట్రాలకు కలిపి. NCERT లోని 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ రెండింటిది; కృష్ణా బేసిన్‌లో అత్యధిక వాటా కర్ణాటకది (44 శాతం).
• మంజీర కుడి, ప్రాణహిత ఎడమ. మంజీర, మానేరు దక్షిణం నుంచి (కుడి ఒడ్డు) వస్తాయి; ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు.
• శ్రీరాంసాగర్ = పోచంపాడు. రెండూ ఒకే ప్రాజెక్టు పేర్లు; పేరు 1978 లో మారింది. ధవళేశ్వరం = సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ.
• శ్రీశైలం ఎగువ, నాగార్జునసాగర్ దిగువ. కృష్ణాపై శ్రీశైలం మొదట వస్తుంది, తర్వాత నాగార్జునసాగర్, ఆ తర్వాత విజయవాడ దగ్గర ప్రకాశం బ్యారేజీ.
• పెన్నా పుట్టేది కర్ణాటకలో. ఆంధ్రప్రదేశ్ నది అనుకుంటారు; పుట్టుక కోలార్ జిల్లాలో, ప్రవాహంలో ఎక్కువ భాగం ఏపీలో.

రెండు రాష్ట్రాల సిలబస్‌ను కలిపి ఎలా చదవాలో APPSC, TSPSC ఒకేసారి ప్రిపరేషన్ లో ఉంది. ఇంకా ఇలాంటి అంశాల కోసం భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం చూడండి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: నదులను పుస్తకంలో చదివితే గుర్తుండవు. ఖాళీ పటంపై గోదావరిని నాసిక్ నుంచి అంతర్వేది వరకు గీసి, ఉపనదులను కుడి-ఎడమగా, ప్రాజెక్టులను క్రమంలో గుర్తించండి. కందకుర్తి, శ్రీరాంసాగర్, కాళేశ్వరం, భద్రాచలం, పోలవరం, ధవళేశ్వరం అనే క్రమం మనసులో నిలిస్తే “ఏ ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై” లాంటి ప్రశ్నలకు ఆప్షన్లు చూడకుండానే జవాబు తెలుస్తుంది. పొడవు, శాతం లాంటి సంఖ్యలకు NCERT నే ప్రమాణంగా పెట్టుకోండి; NWDA సంఖ్యలు రాష్ట్రాల వారీ లోతైన ప్రశ్నలకు మాత్రమే.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ప్రతి ప్రాజెక్టు సామర్థ్యం (TMC నిల్వ, ఎత్తు, ఆయకట్టు) ఇవ్వదు; శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్, శ్రీరాంసాగర్ వివరాలకు అధికారిక ప్రభుత్వ పత్రం నాకు దొరకలేదు, అందుకే ప్రదేశం, తేదీలు మాత్రమే రాశాను. గుండ్లకమ్మ, తాండవ, ఏలేరు లాంటి చిన్న నదులు, కిన్నెరసాని, మున్నేరు ప్రాజెక్టులు, KRMB, GRMB బోర్డుల అధికార పరిధి వివాదాలు ఇక్కడ లేవు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. NWDA నీటి సమతుల్య అధ్యయనం ప్రకారం గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో తెలంగాణ వాటా ఎంత శాతం? (A) 4.9 శాతం (B) 18.4 శాతం (C) 10.7 శాతం (D) 48.7 శాతం

సమాధానం

(B) 18.4 శాతం. తెలంగాణలో గోదావరి బేసిన్ 57829 చ.కి.మీ., అంటే మొత్తం బేసిన్‌లో 18.4 శాతం. 4.9 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా, 10.7 శాతం ఛత్తీస్‌గఢ్ వాటా, 48.7 శాతం మహారాష్ట్ర వాటా. విభజన తర్వాత గోదావరి బేసిన్‌లో ఏపీ కంటే తెలంగాణ వాటానే చాలా ఎక్కువ అనేది ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాల్సిన విషయం.

2. గోదావరి నదిలో కాళేశ్వరం దగ్గర కలిసే ఉపనది ఏది? (A) మంజీర (B) ఇంద్రావతి (C) శబరి (D) ప్రాణహిత

సమాధానం

(D) ప్రాణహిత. వార్ధా, వైన్‌గంగల కలయికే ప్రాణహిత; ఇది కాళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిలో కలుస్తుంది. కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ప్రాణహిత నీటినే వాడుకోవాలని ప్రణాళిక వేసింది. మంజీర నిజామాబాద్ జిల్లా కందకుర్తి దగ్గర, శబరి కూనవరం దగ్గర కలుస్తాయి; ఇంద్రావతి ప్రాణహిత సంగమానికి సుమారు 48 కి.మీ. దిగువన కలుస్తుంది.

3. పెన్నా నది ఏ జిల్లాలో పుడుతుంది? (A) కోలార్ జిల్లా, కర్ణాటక (B) కలహండి జిల్లా, ఒడిశా (C) నాసిక్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర (D) సతారా జిల్లా, మహారాష్ట్ర

సమాధానం

(A) కోలార్ జిల్లా, కర్ణాటక. పెన్నా కోలార్ జిల్లాలోని నందిదుర్గ్ శ్రేణి చెన్నకేశవ కొండలో పుడుతుంది. దాని 597 కి.మీ. పొడవులో 536 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉండటం వల్ల ఇది ఏపీలోనే పుడుతుందని చాలామంది పొరబడతారు. కలహండి వంశధార, నాగావళి జన్మస్థలం; నాసిక్ గోదావరి జన్మస్థలం.

4. పోలవరం కుడి ప్రధాన కాలువ నీరు ఏ నది ద్వారా కృష్ణా నదిలోకి చేరుతుంది? (A) పాలేరు (B) మున్నేరు (C) బుడమేరు (D) గుండ్లకమ్మ

సమాధానం

(C) బుడమేరు. కాగ్ నివేదిక ప్రకారం కుడి ప్రధాన కాలువ బుడమేరులో కలిసి, బుడమేరు మళ్లింపు కాలువ ద్వారా కృష్ణాలోకి చేరుతుంది. ఈ మార్గం ద్వారానే GWDT అనుమతించిన 80 TMC గోదావరి నీరు ప్రకాశం బ్యారేజీ ఎగువన కృష్ణాలోకి వెళ్తుంది. పాలేరు, మున్నేరు కృష్ణాకు సహజ ఉపనదులు, పోలవరం కాలువతో సంబంధం లేనివి.

5. వంశధార నది బంగాళాఖాతంలో ఎక్కడ కలుస్తుంది? (A) కళింగపట్నం (B) అంతర్వేది (C) హంసలదీవి (D) విశాఖపట్నం

సమాధానం

(A) కళింగపట్నం. ఒడిశాలోని లంజిగఢ్ దగ్గర పుట్టిన వంశధార సుమారు 254 కి.మీ. ప్రవహించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కళింగపట్నం దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుందని CWC చెబుతుంది. అంతర్వేది గోదావరి ముఖద్వారం, హంసలదీవి కృష్ణా ముఖద్వారం. మూడూ తీరప్రాంత పేర్లే కాబట్టి నది-ముఖద్వారం జంటలను కలిపి గుర్తుంచుకోవాలి.

6. NCERT ప్రకారం కృష్ణా నది పరీవాహక ప్రాంతంలో అత్యధిక వాటా ఏ రాష్ట్రానిది? (A) మహారాష్ట్ర (B) కర్ణాటక (C) ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ (D) మధ్యప్రదేశ్

సమాధానం

(B) కర్ణాటక. NCERT ప్రకారం కృష్ణా బేసిన్‌లో 44 శాతం కర్ణాటకలో, 27 శాతం మహారాష్ట్రలో, 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణలో ఉంది. నది మహారాష్ట్రలో పుట్టినా, ఎక్కువ బేసిన్ కర్ణాటకలోనే ఉంది. గోదావరి విషయంలో మాత్రం అత్యధిక వాటా మహారాష్ట్రది; ఈ రెండింటినీ కలపకూడదు.

7. సీలేరు నది గోదావరి బేసిన్‌లోని ఏ ఉప బేసిన్‌కు చెందుతుంది? (A) ఇంద్రావతి (B) దిగువ గోదావరి (C) ప్రాణహిత (D) శబరి

సమాధానం

(D) శబరి. GWDT ఉప బేసిన్ వర్గీకరణలో G-12 శబరి ఉప బేసిన్ సీలేరు ఉపనదితో సహా శబరి మొత్తం పరీవాహకాన్ని కలిగి ఉంటుంది. శబరి గోదావరికి చివరి ప్రధాన ఉపనది. ఇంద్రావతి కూడా ఒడిశా-ఛత్తీస్‌గఢ్ నుంచి వచ్చే ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదే కాబట్టి దగ్గరి తప్పు సమాధానం అవుతుంది.

8. మొదటి కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ 75% నమ్మకమైన ప్రవాహం ఆధారంగా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఎంత నీరు కేటాయించింది? (A) 700+34 TMC (B) 560+25 TMC (C) 800+11 TMC (D) 2060+70 TMC

సమాధానం

(C) 800+11 TMC. మొదటి ట్రిబ్యునల్ ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 800+11 TMC కేటాయించింది. 700+34 కర్ణాటక వాటా, 560+25 మహారాష్ట్ర వాటా. 2060+70 అనేది మూడు రాష్ట్రాల మొత్తం; ఒక రాష్ట్ర వాటా కాదు.

9. గోదావరి నది గౌతమి, వశిష్ఠ పాయలుగా చీలి డెల్టాను ఏర్పరిచేది ఏ పట్టణం దగ్గర? (A) రాజమహేంద్రవరం (B) భద్రాచలం (C) పోలవరం (D) కాళేశ్వరం

సమాధానం

(A) రాజమహేంద్రవరం. రాజమహేంద్రవరం తర్వాత గోదావరి అనేక పాయలుగా చీలి పెద్ద డెల్టాను ఏర్పరుస్తుందని NCERT చెబుతుంది; ఇక్కడే ధవళేశ్వరం బ్యారేజీ ఉంది. పోలవరం దగ్గర నది పాపికొండల లోయ నుంచి బయటకు వచ్చి విశాలమవుతుంది, కానీ పాయలుగా చీలదు. భద్రాచలం, కాళేశ్వరం తెలంగాణలో, డెల్టాకు చాలా ఎగువన ఉన్నాయి.

10. హైదరాబాద్ నగరం గుండా ప్రవహించే మూసీ నది ఎక్కడ పుడుతుంది? (A) నల్లమల కొండలు (B) ఎర్రమల కొండలు (C) అనంతగిరి కొండలు (D) పాపికొండలు

సమాధానం

(C) అనంతగిరి కొండలు. మూసీ వికారాబాద్ సమీపంలోని అనంతగిరి కొండల్లో పుట్టి, నల్గొండ జిల్లాలోని వాడపల్లి దగ్గర కృష్ణాలో కలుస్తుంది. నల్లమల కొండల్లో శ్రీశైలం ఆనకట్ట ఉంది; ఎర్రమల పెన్నా బేసిన్ ఉత్తర హద్దు. పాపికొండలు గోదావరి లోయ ప్రాంతం, మూసీకి సంబంధం లేదు.

FAQ

గోదావరి నది పొడవు ఎంత?

NCERT ప్రకారం గోదావరి పొడవు 1,465 కి.మీ. NWDA నివేదిక సుమారు 1462 కి.మీ. అని చెబుతుంది. పరీక్షల్లో సాధారణంగా NCERT సంఖ్యనే అడుగుతారు.

గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా ఎంత?

NWDA నీటి సమతుల్య అధ్యయనం ప్రకారం తెలంగాణ వాటా 57829 చ.కి.మీ. (18.4%), ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా 15372 చ.కి.మీ. (4.9%). అత్యధిక వాటా మహారాష్ట్రది (48.7%).

గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది ఏది?

ప్రాణహిత. పెన్‌గంగ, వార్ధా, వైన్‌గంగల కలయికే ప్రాణహిత. ఈ మూడు ఉప బేసిన్లను కలిపితే గోదావరి బేసిన్‌లో దాదాపు 34.8 శాతం అవుతుంది. ఇది కాళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిలో కలుస్తుంది.

పోలవరం ప్రాజెక్టు ఎక్కడ ఉంది?

గోదావరి నదిపై పూర్వపు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా పోలవరం మండలం రామయ్యపేట గ్రామం దగ్గర, ధవళేశ్వరం సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీకి సుమారు 42 కి.మీ. ఎగువన ఉంది. దీన్ని మార్చి 2014 లో జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ప్రకటించారు.

వంశధార, నాగావళి నదులు ఎక్కడ పుడతాయి?

రెండూ ఒడిశాలోని కలహండి జిల్లాలో పుడతాయి. వంశధార లంజిగఢ్ దగ్గర, నాగావళి లఖబహల్ దగ్గర పుట్టి ఆంధ్రప్రదేశ్ ద్వారా బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.

Sources

• NCERT Class 11 India: Physical Environment, Chapter 3: Drainage System
• NWDA DPR of Godavari (Janampet) - Cauvery (Grand Anicut) link project, Chapter 3: Inter State aspects
• NWDA, Krishna-Pennar link: Chapter 2 Physical Features
• Central Water Commission, Mahanadi and Eastern Rivers Organisation: About Basin
• CAG Report 4 of 2025: Performance Audit of Polavaram Irrigation Project
• Central Ground Water Board, State Profile: Telangana
• Central Ground Water Board, State Profile: Andhra Pradesh
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Group-II Services
• Godavari River - Wikipedia
• Krishna River - Wikipedia
• Musi River (India) - Wikipedia
• Nagarjuna Sagar Dam - Wikipedia
• Srisailam Dam - Wikipedia
• Sriram Sagar Project - Wikipedia