భారత ఎన్నికల సంఘం అధికారాలు, విధులు: ఆర్టికల్ 324 నుంచి 2023 చట్టం వరకు

భారత ఎన్నికల సంఘం ఆర్టికల్ 324 ద్వారా ఏర్పడిన రాజ్యాంగ సంస్థ. పార్లమెంట్, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభ, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు ఓటర్ల జాబితా తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణపై పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ అధికారం దానిదే. ఎన్నికల షెడ్యూల్ ప్రకటన, ప్రవర్తనా నియమావళి అమలు, పార్టీలకు గుర్తింపు, గుర్తుల కేటాయింపు, అనర్హత విషయాల్లో రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌లకు అభిప్రాయం ఇవ్వడం దాని ప్రధాన విధులు.

రాజ్యాంగ పాఠం న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ లెజిస్లేటివ్ విభాగం ప్రచురించిన రాజ్యాంగ భాగాలు నుంచి, నియామకం, పదవీకాలం వివరాలు 2023 చట్టం గెజిట్ ప్రతి నుంచి తీసుకున్నవి.

ఎన్నికల సంఘం ఏర్పాటు

• PIB జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవ పత్రం ప్రకారం ఎన్నికల సంఘం 25 జనవరి 1950 న ఆర్టికల్ 324 కింద ఏర్పడింది. ఆ రోజును 2011 నుంచి జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవంగా జరుపుతున్నారు.
• అదే పత్రం ప్రకారం సంఘం ఇప్పటివరకు 18 సార్వత్రిక ఎన్నికలు, 400 కు పైగా రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలు నిర్వహించింది. రాజ్యసభ, శాసనమండళ్లు, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి శాసనసభల ఎన్నికలు కూడా దాని పర్యవేక్షణలోనే జరుగుతాయి.

ఏకసభ్య సంఘం నుంచి బహుళసభ్య సంఘం వరకు

• NCERT 11వ తరగతి ‘ఎన్నికలు, ప్రాతినిధ్యం’ అధ్యాయం ప్రకారం 1989 వరకు సంఘంలో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఒక్కరే ఉండేవారు. 1989 సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు ఇద్దరు కమిషనర్లను నియమించారు, ఎన్నికలు ముగిసిన వెంటనే మళ్లీ ఏకసభ్య సంఘంగా మారింది.
• 1993 లో మళ్లీ ఇద్దరు కమిషనర్లను నియమించారు; అప్పటి నుంచి సంఘం బహుళసభ్య సంస్థగానే ఉంది. ప్రస్తుతం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, మరో ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు ఉన్నారు.
• అధికారాల విషయంలో అప్పటి ప్రధాన కమిషనర్‌కు, ఇతర కమిషనర్లకు మధ్య వచ్చిన విభేదాన్ని సుప్రీంకోర్టు పరిష్కరించాల్సి వచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.

ఎన్నికల భాగం XV: ఆర్టికల్స్ 324 నుంచి 329

ఆర్టికల్	విషయం
324	ఎన్నికలపై పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ ఎన్నికల సంఘానికి
325	ప్రతి ప్రాదేశిక నియోజకవర్గానికి ఒకే సాధారణ ఓటర్ల జాబితా
326	వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారంగా లోక్‌సభ, శాసనసభ ఎన్నికలు
327	ఎన్నికలపై చట్టాలు చేసే పార్లమెంట్ అధికారం
328	తమ శాసనసభ ఎన్నికలపై రాష్ట్ర శాసనసభ అధికారం
329	ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం

ఆర్టికల్ 324 లోని ఆరు క్లాజులు

• 324(1): ఓటర్ల జాబితా తయారీ, పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల నిర్వహణపై పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ సంఘానికే ఉంటాయి.
• 324(2): సంఘంలో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, రాష్ట్రపతి ఎప్పటికప్పుడు నిర్ణయించే సంఖ్యలో ఇతర కమిషనర్లు ఉంటారు. పార్లమెంట్ చేసే చట్టానికి లోబడి రాష్ట్రపతి వారిని నియమిస్తారు.
• ఇతర కమిషనర్లు ఉన్నప్పుడు ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారని 324(3) చెబుతుంది.
• 324(4): లోక్‌సభ, శాసనసభ సార్వత్రిక ఎన్నికలకు, శాసనమండలి ద్వైవార్షిక ఎన్నికలకు ముందు సంఘాన్ని సంప్రదించి రాష్ట్రపతి ప్రాంతీయ కమిషనర్లను నియమించవచ్చు.
• 324(5): ప్రధాన కమిషనర్‌ను సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే తొలగించగలరు; నియామకం తర్వాత ఆయన సర్వీసు నిబంధనలను ఆయనకు నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు. ఇతర కమిషనర్లను, ప్రాంతీయ కమిషనర్లను ప్రధాన కమిషనర్ సిఫారసుతోనే తొలగించగలరు.
• సంఘం కోరితే అవసరమైన సిబ్బందిని రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ అందించాలి (324(6)).

మిగతా ఆర్టికల్స్

• ఆర్టికల్ 325 ప్రకారం మతం, జాతి, కులం, లింగం కారణాలతో మాత్రమే ఎవరినీ ఓటర్ల జాబితా నుంచి మినహాయించకూడదు; ఎవరూ ప్రత్యేక జాబితా కోరలేరు.
• ఆర్టికల్ 326 ప్రకారం 18 ఏళ్లు నిండిన భారత పౌరులకు ఓటు హక్కు ఉంటుంది. రాజ్యాంగం (61వ సవరణ) చట్టం, 1988 “ఇరవై ఒక్క” సంవత్సరాలను “పద్దెనిమిది”గా మార్చింది; ఇది 28-3-1989 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 329(a) ప్రకారం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టాల చెల్లుబాటును కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేరు. 329(b) ప్రకారం పార్లమెంట్ లేదా శాసనసభ ఎన్నికను చట్టం నిర్దేశించిన విధంగా దాఖలు చేసే ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారానే సవాలు చేయాలి.

నియామకం, పదవీకాలం, తొలగింపు: 2023 చట్టం

ఆర్టికల్ 324(2) “పార్లమెంట్ చేసే చట్టానికి లోబడి” అని చెప్పింది. ఆ చట్టమే ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సర్వీసు నిబంధనలు, పదవీకాలం) చట్టం, 2023 (2023 లో చట్టం నం. 49). దీనికి 28 డిసెంబర్ 2023 న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది.

అర్హత (సెక్షన్ 5)

• కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యదర్శి హోదాకు సమానమైన పదవిలో ఉన్నవారు లేదా ఉండినవారు మాత్రమే అర్హులు. వారు నిజాయతీపరులై, ఎన్నికల నిర్వహణలో జ్ఞానం, అనుభవం ఉన్నవారై ఉండాలి.

అన్వేషణ కమిటీ, ఎంపిక కమిటీ (సెక్షన్ 6, 7, 8)

• కేంద్ర న్యాయ శాఖ మంత్రి నేతృత్వంలో, కార్యదర్శి హోదాకు తగ్గని ఇద్దరు సభ్యులతో కూడిన అన్వేషణ కమిటీ ఐదుగురి పేర్లతో ఒక ప్యానెల్ తయారు చేస్తుంది.
• ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు; లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి సభ్యులు. గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేకపోతే లోక్‌సభలో అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడినే ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా పరిగణిస్తారు.
• ఎంపిక కమిటీ ప్యానెల్‌లో లేని వ్యక్తిని కూడా పరిశీలించవచ్చు. కమిటీలో ఖాళీ ఉందనే కారణంతో మాత్రమే నియామకం చెల్లకుండా పోదు.
• ఎంపిక కమిటీ సిఫారసుపై రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు.

పదవీకాలం (సెక్షన్ 9)

• పదవి చేపట్టిన రోజు నుంచి ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు, ఏది ముందైతే అంతవరకు పదవిలో ఉంటారు. తిరిగి నియామకానికి అర్హత లేదు.
• ఎన్నికల కమిషనర్‌ను ప్రధాన కమిషనర్‌గా నియమిస్తే, రెండు పదవుల్లో కలిపి మొత్తం కాలం ఆరేళ్లకు మించకూడదు.

జీతం, రక్షణ, తొలగింపు (సెక్షన్ 10, 11, 16)

• జీతం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జీతంతో సమానం. రాష్ట్రపతికి రాతపూర్వకంగా రాజీనామా ఇవ్వవచ్చు.
• తొలగింపు నిబంధనలు ఆర్టికల్ 324(5) లోనివే.
• విధి నిర్వహణలో చేసిన పనులు, మాట్లాడిన మాటలపై ప్రస్తుత లేదా మాజీ కమిషనర్లపై ఏ కోర్టూ సివిల్ లేదా క్రిమినల్ కేసు స్వీకరించకూడదని సెక్షన్ 16 చెబుతుంది.

నిర్ణయాలు (సెక్షన్ 18)

• సంఘం పనులన్నీ సాధ్యమైనంత వరకు ఏకగ్రీవంగా జరగాలి. ప్రధాన కమిషనర్, ఇతర కమిషనర్ల మధ్య అభిప్రాయభేదం వస్తే మెజారిటీ అభిప్రాయమే నిర్ణయం.
• NCERT కూడా ప్రధాన కమిషనర్ సంఘానికి అధ్యక్షత వహిస్తారు కానీ ఇతర కమిషనర్ల కంటే ఎక్కువ అధికారాలు ఉండవని చెబుతుంది.

ఎన్నికల సంఘం విధులు

ఓటర్ల జాబితా, షెడ్యూల్

• తప్పులు లేని తాజా ఓటర్ల జాబితా తయారీని సంఘం పర్యవేక్షిస్తుంది. ప్రతి రాష్ట్రంలో ఉండే ముఖ్య ఎన్నికల అధికారి (Chief Electoral Officer) సంఘానికి సహాయం చేస్తారు.
• ఎన్నికల సమయాన్ని నిర్ణయించి షెడ్యూల్ ప్రకటిస్తుంది: నోటిఫికేషన్, నామినేషన్లు, పరిశీలన, ఉపసంహరణ, పోలింగ్, లెక్కింపు, ఫలితాల తేదీలు.

స్వేచ్ఛాయుత ఎన్నికల కోసం అధికారాలు

• వాతావరణం అనుకూలంగా లేకపోతే దేశమంతటా, ఒక రాష్ట్రంలో లేదా ఒక నియోజకవర్గంలో ఎన్నికను వాయిదా వేయవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు. ఒక నియోజకవర్గంలో రీ-పోలింగ్, లెక్కింపు న్యాయంగా జరగలేదనిపిస్తే రీకౌంటింగ్ ఆదేశించవచ్చు.
• పార్టీలు, అభ్యర్థుల కోసం ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని (Model Code of Conduct) అమలు చేస్తుంది.
• సంఘానికి సొంత సిబ్బంది చాలా తక్కువ. ఎన్నికల ప్రక్రియ మొదలైన తర్వాత ఎన్నికల విధుల్లో ఉన్న కేంద్ర, రాష్ట్ర అధికారులపై పూర్తి నియంత్రణ సంఘానిదే; వారిని బదిలీ చేయవచ్చు, బదిలీలు ఆపవచ్చు, పక్షపాతంగా వ్యవహరిస్తే చర్య తీసుకోవచ్చు.

అనర్హతపై అభిప్రాయం (ఆర్టికల్ 103, 192)

• ఒక MP ఆర్టికల్ 102(1) కింద అనర్హుడయ్యారా అనే ప్రశ్నను రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు. నిర్ణయానికి ముందు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం తీసుకోవాలి, దాని ప్రకారమే వ్యవహరించాలి.
• MLA లేదా MLC విషయంలో ఆర్టికల్ 191(1) కింద అదే ప్రశ్నను గవర్నర్ నిర్ణయిస్తారు. గవర్నర్ కూడా ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం ప్రకారమే వ్యవహరించాలని ఆర్టికల్ 192 చెబుతుంది.

ఓటర్ల అవగాహన

• ఓటర్ల విద్య కోసం SVEEP కార్యక్రమం 2009 లో మొదలైందని PIB చెబుతుంది. ఉల్లంఘనలను నివేదించడానికి cVIGIL, ఒక్కో పోలింగ్ కేంద్రానికి గరిష్ఠంగా 1,200 మంది ఓటర్ల పరిమితి వంటి చర్యలు కూడా అదే పత్రంలో ఉన్నాయి.

పార్టీలకు గుర్తింపు, ఎన్నికల గుర్తులు

ఈ అధికారం ఎన్నికల గుర్తుల (రిజర్వేషన్, కేటాయింపు) ఉత్తర్వు, 1968 నుంచి వస్తుంది. ఇది 31 ఆగస్టు 1968 న జారీ అయింది; ఇక్కడి వివరాలు సంఘం 2019 సంకలనం నుంచి.

రిజర్వ్డ్, ఫ్రీ గుర్తులు (పేరా 4, 5, 6)

• పోటీ ఉన్న ప్రతి ఎన్నికలో ప్రతి అభ్యర్థికి ఒక గుర్తు కేటాయిస్తారు; ఒకే నియోజకవర్గంలో వేర్వేరు అభ్యర్థులకు వేర్వేరు గుర్తులు ఉంటాయి.
• గుర్తింపు పొందిన పార్టీ అభ్యర్థులకే ప్రత్యేకంగా ఇచ్చేది రిజర్వ్డ్ గుర్తు; మిగతావి ఫ్రీ గుర్తులు. గుర్తింపు పొందిన పార్టీ జాతీయ పార్టీ లేదా రాష్ట్ర పార్టీ అవుతుంది.

రాష్ట్ర పార్టీ షరతులు (పేరా 6A): వీటిలో ఏదో ఒకటి చాలు

• చివరి శాసనసభ ఎన్నికలో రాష్ట్రంలో చెల్లిన ఓట్లలో 6% తో పాటు కనీసం 2 శాసనసభ స్థానాలు; లేదా చివరి లోక్‌సభ ఎన్నికలో ఆ రాష్ట్రంలో 6% ఓట్లతో పాటు కనీసం 1 లోక్‌సభ స్థానం.
• శాసనసభ మొత్తం స్థానాల్లో కనీసం 3% లేదా కనీసం 3 స్థానాలు, ఏది ఎక్కువైతే అది; లేదా ఆ రాష్ట్రానికి కేటాయించిన ప్రతి 25 లోక్‌సభ స్థానాలకు (లేదా దాని భాగానికి) కనీసం ఒక స్థానం.
• స్థానాలు గెలవకపోయినా, చివరి లోక్‌సభ లేదా శాసనసభ ఎన్నికలో రాష్ట్రంలో చెల్లిన ఓట్లలో 8% సాధిస్తే చాలు. ఈ షరతును 2011 లో చేర్చారు.

జాతీయ పార్టీ షరతులు (పేరా 6B): వీటిలో ఏదో ఒకటి చాలు

• నాలుగు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల్లో 6% చొప్పున ఓట్లు, దానితో పాటు లోక్‌సభకు కనీసం 4 స్థానాలు.
• లోక్‌సభ మొత్తం స్థానాల్లో కనీసం 2%, అవి కనీసం 3 రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చి ఉండాలి.
• కనీసం నాలుగు రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు.

గుర్తింపు కొనసాగింపు, చీలికలు, శిక్ష

• పేరా 6C (2019 సంకలనం): గుర్తింపు వచ్చిన తర్వాతి ఎన్నికలో షరతులు నెరవేర్చకపోయినా పార్టీ గుర్తింపు కొనసాగుతుంది. ఆ తర్వాతి ఎన్నికలో మాత్రం 6A లేదా 6B షరతులు నెరవేర్చాలి.
• గుర్తింపు పొందిన పార్టీలో ప్రత్యర్థి వర్గాలు తామే అసలు పార్టీ అని వాదిస్తే, అందరి వాదనలు విని ఏ వర్గం అసలు పార్టీయో, లేదా ఏదీ కాదో సంఘం నిర్ణయిస్తుంది. ఆ నిర్ణయం అన్ని వర్గాలకూ కట్టుబడి ఉంటుంది (పేరా 15).
• పేరా 16: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పార్టీలు విలీనమైతే కొత్త పార్టీ జాతీయ పార్టీయా, రాష్ట్ర పార్టీయా, దానికి ఏ గుర్తు అనేది సంఘం నిర్ణయిస్తుంది.
• పేరా 16A: జనవరి 1991 లో సంఘం జారీ చేసిన ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని లేదా సంఘం చట్టబద్ధ ఆదేశాలను పాటించని గుర్తింపు పొందిన పార్టీకి, షోకాజ్ అవకాశం ఇచ్చిన తర్వాత, గుర్తింపును నిలిపివేయవచ్చు లేదా ఉపసంహరించవచ్చు.

ఉదాహరణ: 8% ఓట్లు, ఒక్క స్థానం లేదు

ఒక పార్టీకి చివరి శాసనసభ ఎన్నికలో రాష్ట్రంలో చెల్లిన ఓట్లలో 8% వచ్చాయి, కానీ ఒక్క స్థానం కూడా గెలవలేదు అనుకుందాం (ఇది అర్థం చేసుకోవడానికి తీసుకున్న ఊహాత్మక సందర్భం).

• షరతు (i) కి 6% ఓట్లతో పాటు 2 స్థానాలు కావాలి; స్థానాలు లేవు కాబట్టి ఇది వర్తించదు. షరతు (iii) కి కనీసం 3 స్థానాలు కావాలి, అదీ వర్తించదు.
• షరతు (v) కి స్థానాలు అవసరం లేదు, 8% ఓట్లు చాలు. ఈ పార్టీ రాష్ట్ర పార్టీ గుర్తింపుకు అర్హత పొందుతుంది.
• అదే పార్టీ మరో మూడు రాష్ట్రాల్లో కూడా ఇలా రాష్ట్ర పార్టీ గుర్తింపు పొందితే, మొత్తం నాలుగు రాష్ట్రాల ఆధారంగా పేరా 6B(iii) కింద జాతీయ పార్టీ అవుతుంది.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు ఈ సంఘానివి కావు. NCERT ప్రకారం స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల బాధ్యత భారత ఎన్నికల సంఘానిది కాదు; రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్లు స్వతంత్రంగా పనిచేస్తారు. పంచాయతీల రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం వివరాలు పంచాయతీరాజ్ రాజ్యాంగ సవరణ లో ఉన్నాయి.
• ప్రధాన కమిషనర్ తొలగింపు, ఇతర కమిషనర్ల తొలగింపు వేరు. ప్రధాన కమిషనర్‌కు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి స్థాయి రక్షణ ఉంటుంది. ఇతర కమిషనర్లకు ఉన్న రక్షణ ప్రధాన కమిషనర్ సిఫారసు ఒక్కటే.
• పదవీకాలం రాజ్యాంగంలో లేదు. ఆర్టికల్ 324(5) సర్వీసు నిబంధనలను చట్టానికి, రాష్ట్రపతి నియమాలకు వదిలింది; ఆరేళ్లు లేదా 65 ఏళ్లు అనే పరిమితి 2023 చట్టం సెక్షన్ 9 లో ఉంది.
• అనర్హతపై నిర్ణయం సంఘానిది కాదు. MP విషయంలో రాష్ట్రపతి, MLA విషయంలో గవర్నర్ నిర్ణయిస్తారు; ఇద్దరూ సంఘం అభిప్రాయం ప్రకారమే వ్యవహరించాలి.
• ఆర్టికల్ 324 పరిధి. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక కూడా ఈ సంఘమే నిర్వహిస్తుంది; ఆ ప్రక్రియ రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం లో ఉంది.

మూలాల మధ్య తేడా

NCERT 2026-27 పునర్ముద్రణ ఇప్పటికీ కమిషనర్లను మంత్రిమండలి సలహాపై రాష్ట్రపతి నియమిస్తారని, ఆరేళ్లు లేదా 65 ఏళ్ల పదవీకాల భద్రతను “రాజ్యాంగం” కల్పిస్తుందని, ఇతర కమిషనర్లను రాష్ట్రపతి తొలగించగలరని రాస్తుంది. 2023 చట్టం ఇప్పుడు ఎంపిక కమిటీ సిఫారసును తప్పనిసరి చేసింది. పదవీకాలం ఆ చట్టం సెక్షన్ 9 లో ఉంది. ఇతర కమిషనర్ల తొలగింపుకు ప్రధాన కమిషనర్ సిఫారసు కావాలని ఆర్టికల్ 324(5) స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఈ మూడు విషయాల్లో పరీక్షకు గెజిట్ చట్టం, రాజ్యాంగ పాఠాన్నే అనుసరించండి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: ఈ అంశాన్ని మూడు పెట్టెలుగా చదవండి: రాజ్యాంగం (324 నుంచి 329, 103, 192), 2023 చట్టం (నియామకం, పదవీకాలం), 1968 గుర్తుల ఉత్తర్వు (పార్టీ గుర్తింపు). పరీక్షలో తప్పుడు ఆప్షన్లు సాధారణంగా ఒక పెట్టెలోని నిబంధనను మరో పెట్టెకు అంటగడతాయి. ఆర్టికల్ సంఖ్యల పునశ్చరణకు ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ చూడండి.

పరిమితి: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టాలు 1950, 1951 లోని సెక్షన్ల వారీ వివరాలు (నామినేషన్, ఎన్నికల వ్యయం, అవినీతి చర్యలు) ఇందులో లేవు. 1968 ఉత్తర్వును సంఘం ఎప్పటికప్పుడు సవరిస్తుంది కాబట్టి, పార్టీ గుర్తింపు షరతులను 2019 సంకలనం తర్వాతి సవరణలతో సరిచూసుకోవాలి. మరిన్ని పాలిటీ అంశాలకు పాలిటీ విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గ్రామ పంచాయతీ ఎన్నికల నిర్వహణ బాధ్యత ఎవరిది? (A) భారత ఎన్నికల సంఘం (B) రాష్ట్ర ముఖ్య ఎన్నికల అధికారి (Chief Electoral Officer) (C) రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (D) ఆర్టికల్ 324(4) కింద నియమించే ప్రాంతీయ కమిషనర్

సమాధానం

(C) రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం. ఆర్టికల్ 324(1) భారత ఎన్నికల సంఘానికి పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలనే అప్పగించింది; స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు అందులో లేవు. NCERT కూడా స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల బాధ్యత భారత ఎన్నికల సంఘానిది కాదని, రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్లు స్వతంత్రంగా పనిచేస్తారని చెబుతుంది. ముఖ్య ఎన్నికల అధికారి రాష్ట్రంలో భారత ఎన్నికల సంఘానికి సహాయం చేసే అధికారి, రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం కాదు.

2. 2023 చట్టం సెక్షన్ 7 ప్రకారం ఎన్నికల కమిషనర్ల ఎంపిక కమిటీ కూర్పు ఏది? (A) ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (B) ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి (C) కేంద్ర న్యాయ శాఖ మంత్రి, ఇద్దరు కేంద్ర కార్యదర్శులు (D) ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ ఉపాధ్యక్షుడు

సమాధానం

(B) ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి. సెక్షన్ 7(1) ఈ ముగ్గురితో ఎంపిక కమిటీని నిర్దేశించింది, ప్రధానమంత్రి దానికి అధ్యక్షుడు. న్యాయ శాఖ మంత్రి, కార్యదర్శి హోదాకు తగ్గని ఇద్దరు సభ్యులు ఉండేది సెక్షన్ 6 లోని అన్వేషణ కమిటీ; అది ఐదుగురి ప్యానెల్ మాత్రమే తయారు చేస్తుంది, సిఫారసు చేయదు. ప్రధాన న్యాయమూర్తితో కూడిన కూర్పును NCERT ప్రస్తావించిన “సూచన”గా మాత్రమే చూడాలి, చట్టంలో అది లేదు. గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేకపోతే అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడినే ఆ స్థానంలో పరిగణిస్తారు.

3. ఒక ఎన్నికల కమిషనర్ (ప్రధాన కమిషనర్ కాదు) ను పదవి నుంచి తొలగించాలంటే రాజ్యాంగం ప్రకారం ఏ షరతు తప్పనిసరి? (A) పార్లమెంట్ ఉభయ సభలు ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం చేయాలి (B) సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరిపి నివేదిక ఇవ్వాలి (C) కేంద్ర మంత్రిమండలి సిఫారసు చేయాలి (D) ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సిఫారసు చేయాలి

సమాధానం

(D) ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సిఫారసు చేయాలి. ఆర్టికల్ 324(5) రెండో నిబంధన ప్రకారం ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను, ప్రాంతీయ కమిషనర్లను ప్రధాన కమిషనర్ సిఫారసు లేకుండా తొలగించలేరు; 2023 చట్టం సెక్షన్ 11(3) కూడా ఇదే చెబుతుంది. ఉభయ సభల ప్రత్యేక మెజారిటీ తీర్మానం ప్రధాన కమిషనర్ తొలగింపుకు సంబంధించిన విధానం, ఎందుకంటే ఆయనను సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిలాగే తొలగించాలి. మంత్రిమండలి సిఫారసు అనేది ఆర్టికల్ 324(5) లో లేని షరతు.

4. ఒక వ్యక్తి ఎన్నికల కమిషనర్‌గా రెండేళ్లు పనిచేసిన తర్వాత ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌గా నియమితులయ్యారు. వయసు పరిమితిని పక్కనపెడితే, 2023 చట్టం ప్రకారం ఆయన ప్రధాన కమిషనర్‌గా గరిష్ఠంగా ఎంతకాలం ఉండగలరు? (A) నాలుగేళ్లు (B) ఆరేళ్లు (C) ఐదేళ్లు (D) ఎనిమిదేళ్లు

సమాధానం

(A) నాలుగేళ్లు. సెక్షన్ 9(1) ప్రకారం పదవీకాలం ఆరేళ్లు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది. సెక్షన్ 9(3) ప్రకారం కమిషనర్‌గా, ప్రధాన కమిషనర్‌గా కలిపి మొత్తం కాలం ఆరేళ్లకు మించకూడదు. అప్పటికే రెండేళ్లు కమిషనర్‌గా పూర్తి చేశారు కాబట్టి ప్రధాన కమిషనర్‌గా మిగిలేది నాలుగేళ్లు మాత్రమే. ప్రధాన కమిషనర్‌గా కొత్తగా ఆరేళ్లు మొదలవుతాయనుకుంటే ఎనిమిదేళ్లు అనే తప్పు జవాబు వస్తుంది; అంతేకాక 65 ఏళ్లు ముందే వస్తే అంతకంటే ముందే పదవి ముగుస్తుంది.

5. ఒక లోక్‌సభ సభ్యుడు ఆర్టికల్ 102(1) కింద అనర్హుడయ్యారా అనే ప్రశ్న తలెత్తింది. రాజ్యాంగం ప్రకారం ఈ ప్రశ్నను ఎవరు, ఎలా నిర్ణయిస్తారు? (A) లోక్‌సభ స్పీకర్ స్వయంగా నిర్ణయిస్తారు (B) ఎన్నికల సంఘం స్వయంగా తుది నిర్ణయం ప్రకటిస్తుంది (C) రాష్ట్రపతి ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం తీసుకుని, దాని ప్రకారం నిర్ణయిస్తారు (D) సుప్రీంకోర్టు ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది

సమాధానం

(C) రాష్ట్రపతి ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం తీసుకుని, దాని ప్రకారం నిర్ణయిస్తారు. ఆర్టికల్ 103(1) ఈ ప్రశ్నను రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి పంపాలని, ఆయన నిర్ణయమే అంతిమమని చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 103(2) ప్రకారం నిర్ణయానికి ముందు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం తీసుకోవాలి, దాని ప్రకారమే వ్యవహరించాలి. సంఘం స్వయంగా తుది ఉత్తర్వు ఇవ్వదు. రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుల విషయంలో ఆర్టికల్ 192 కింద గవర్నర్ ఇదే విధానం పాటిస్తారు.

6. లోక్‌సభ ఎన్నికలో ఓడిన ఒక అభ్యర్థి గెలిచిన అభ్యర్థి ఎన్నికను సవాలు చేయాలనుకుంటున్నారు. ఆర్టికల్ 329(b) ప్రకారం ఆయన అనుసరించాల్సిన మార్గం ఏది? (A) చట్టం నిర్దేశించిన అధికారికి, చట్టం చెప్పిన విధంగా ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేయాలి (B) ఎన్నికల సంఘానికి ఫిర్యాదు చేస్తే సంఘం ఎన్నికను రద్దు చేస్తుంది (C) రాష్ట్రపతికి అర్జీ పెట్టుకోవాలి (D) ఆ నియోజకవర్గపు పునర్విభజన చట్టాన్ని హైకోర్టులో సవాలు చేయాలి

సమాధానం

(A) చట్టం నిర్దేశించిన అధికారికి, చట్టం చెప్పిన విధంగా ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేయాలి. ఆర్టికల్ 329(b) ప్రకారం పార్లమెంట్ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికను సంబంధిత శాసనసభ చేసిన చట్టం నిర్దేశించిన ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా మాత్రమే ప్రశ్నించగలరు. ఎన్నికల సంఘం ఎన్నిక నిర్వహించే సంస్థ, ముగిసిన ఎన్నికపై తీర్పు చెప్పే వేదిక కాదు. పునర్విభజన చట్టాల చెల్లుబాటును ఆర్టికల్ 329(a) ప్రకారం ఏ కోర్టులోనూ ప్రశ్నించలేరు, కాబట్టి D కూడా తప్పు. ఆర్టికల్ 103 లో రాష్ట్రపతి పాత్ర సభ్యుల అనర్హత ప్రశ్నలకు సంబంధించినది, ఎన్నికల పిటిషన్లకు కాదు.

7. గుర్తింపు పొందిన ఒక రాష్ట్ర పార్టీ రెండు వర్గాలుగా చీలిపోయింది, రెండూ పార్టీ పేరు, గుర్తు తమవేనని వాదిస్తున్నాయి. ఈ వివాదాన్ని ఏ నిబంధన కింద ఎవరు పరిష్కరిస్తారు? (A) పదో షెడ్యూల్ కింద శాసనసభ స్పీకర్ (B) ఆర్టికల్ 192 కింద గవర్నర్ (C) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 16 కింద ఎన్నికల సంఘం (D) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 15 కింద ఎన్నికల సంఘం

సమాధానం

(D) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 15 కింద ఎన్నికల సంఘం. గుర్తింపు పొందిన పార్టీలో ప్రత్యర్థి వర్గాలు తామే ఆ పార్టీ అని వాదించినప్పుడు, అందరి వాదనలు విని ఏ వర్గం అసలు పార్టీయో లేదా ఏదీ కాదో సంఘం నిర్ణయిస్తుందని పేరా 15 చెబుతుంది. ఆ నిర్ణయం అన్ని వర్గాలకూ కట్టుబడి ఉంటుంది. పేరా 16 పార్టీల విలీనానికి సంబంధించినది, చీలికకు కాదు. ఆర్టికల్ 192 సభ్యుల అనర్హత ప్రశ్నలకు సంబంధించినది, పార్టీ గుర్తు వివాదాలకు కాదు.

8. ఒక పార్టీకి చివరి శాసనసభ ఎన్నికలో రాష్ట్రంలో చెల్లిన ఓట్లలో 8% వచ్చాయి, కానీ ఒక్క స్థానం కూడా రాలేదు. పేరా 6A ప్రకారం దాని పరిస్థితి ఏమిటి? (A) కనీసం 2 స్థానాలు లేవు కాబట్టి రాష్ట్ర పార్టీ కాదు (B) 8% ఓట్ల షరతు ద్వారా రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపుకు అర్హత ఉంది (C) కనీసం 3 స్థానాలు లేవు కాబట్టి రాష్ట్ర పార్టీ కాదు (D) తర్వాతి లోక్‌సభ ఎన్నికలో ఒక స్థానం గెలిస్తేనే అర్హత

సమాధానం

(B) 8% ఓట్ల షరతు ద్వారా రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపుకు అర్హత ఉంది. పేరా 6A లోని ఐదు షరతుల్లో ఏదో ఒకటి నెరవేరితే చాలు. 2011 లో చేర్చిన షరతు (v) ప్రకారం చివరి లోక్‌సభ లేదా శాసనసభ ఎన్నికలో రాష్ట్రంలో చెల్లిన ఓట్లలో 8% సాధిస్తే స్థానాలు లేకపోయినా అర్హత వస్తుంది. 2 స్థానాలు అవసరమయ్యేది 6% ఓట్ల షరతు (i) కు, 3 స్థానాలు అవసరమయ్యేది షరతు (iii) కు మాత్రమే.

9. కింది పార్టీల్లో పేరా 6B ప్రకారం జాతీయ పార్టీగా గుర్తింపుకు అర్హత ఉన్నది ఏది? (A) నాలుగు రాష్ట్రాల్లో 6% చొప్పున ఓట్లు సాధించి, లోక్‌సభకు 2 స్థానాలు గెలిచిన పార్టీ (B) ఒకే రాష్ట్రం నుంచి లోక్‌సభ మొత్తం స్థానాల్లో 2% గెలిచిన పార్టీ (C) నాలుగు రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు ఉన్న పార్టీ (D) మూడు రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు ఉన్న పార్టీ

సమాధానం

(C) నాలుగు రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు ఉన్న పార్టీ. పేరా 6B(iii) ప్రకారం కనీసం నాలుగు రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు ఉంటే జాతీయ పార్టీ అవుతుంది, మూడు రాష్ట్రాలు సరిపోవు. 6B(i) కింద నాలుగు రాష్ట్రాల్లో 6% ఓట్లతో పాటు లోక్‌సభకు కనీసం 4 స్థానాలు కావాలి; 2 స్థానాలు సరిపోవు కాబట్టి A తప్పు. 6B(ii) కింద 2% లోక్‌సభ స్థానాలు కనీసం 3 రాష్ట్రాల నుంచి రావాలి; ఒకే రాష్ట్రం నుంచి వస్తే చాలదు కాబట్టి B తప్పు.

10. గుర్తింపు పొందిన ఒక పార్టీ ఎన్నికల సమయంలో ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని పదే పదే ఉల్లంఘించింది. ఎన్నికల సంఘం ఆ పార్టీపై ఏ నిబంధన కింద, ఏ చర్య తీసుకోగలదు? (A) ఆర్టికల్ 329 కింద పార్టీని రద్దు చేయగలదు (B) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 16A కింద షోకాజ్ అవకాశం ఇచ్చి గుర్తింపును నిలిపివేయవచ్చు లేదా ఉపసంహరించవచ్చు (C) ఆర్టికల్ 103 కింద ఆ పార్టీ సభ్యులందరినీ అనర్హులుగా ప్రకటించగలదు (D) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 15 కింద పార్టీ గుర్తును వేరే పార్టీకి ఇవ్వగలదు

సమాధానం

(B) గుర్తుల ఉత్తర్వు పేరా 16A కింద షోకాజ్ అవకాశం ఇచ్చి గుర్తింపును నిలిపివేయవచ్చు లేదా ఉపసంహరించవచ్చు. జనవరి 1991 లో సంఘం జారీ చేసిన ప్రవర్తనా నియమావళిని లేదా సంఘం చట్టబద్ధ ఆదేశాలను పాటించని గుర్తింపు పొందిన పార్టీపై ఈ చర్య తీసుకోవచ్చని పేరా 16A చెబుతుంది. చర్యకు ముందు పార్టీకి కారణం చూపే సహేతుక అవకాశం ఇవ్వాలి. ఆర్టికల్ 103 కింద సంఘం పాత్ర రాష్ట్రపతికి అభిప్రాయం ఇవ్వడమే, సభ్యులను తానే అనర్హులుగా ప్రకటించదు. పేరా 15 పార్టీలోని ప్రత్యర్థి వర్గాల వివాదానికి సంబంధించినది.

11. ఒక విషయంలో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఒక అభిప్రాయంతో, మిగతా ఇద్దరు కమిషనర్లు మరో అభిప్రాయంతో ఉన్నారు. 2023 చట్టం సెక్షన్ 18 ప్రకారం సంఘం నిర్ణయం ఏది అవుతుంది? (A) ప్రధాన కమిషనర్ అభిప్రాయం, ఎందుకంటే ఆయన చైర్మన్ (B) నిర్ణయం రాష్ట్రపతికి పంపాలి (C) మెజారిటీ అభిప్రాయం, అంటే ఇద్దరు కమిషనర్ల అభిప్రాయం (D) ఏకగ్రీవం కుదిరే వరకు నిర్ణయం వాయిదా పడుతుంది

సమాధానం

(C) మెజారిటీ అభిప్రాయం, అంటే ఇద్దరు కమిషనర్ల అభిప్రాయం. సెక్షన్ 18(2) ప్రకారం సంఘం పనులు సాధ్యమైనంత వరకు ఏకగ్రీవంగా జరగాలి; అభిప్రాయభేదం వస్తే మెజారిటీ అభిప్రాయం ప్రకారం నిర్ణయిస్తారు. ఆర్టికల్ 324(3) ప్రకారం ప్రధాన కమిషనర్ చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు, కానీ అది ఆయనకు ప్రత్యేక ఓటు లేదా వీటో ఇవ్వదు. NCERT కూడా ప్రధాన కమిషనర్‌కు ఇతర కమిషనర్ల కంటే ఎక్కువ అధికారాలు ఉండవని చెబుతుంది. “ఏకగ్రీవం వరకు వాయిదా” అనేది చట్టంలో లేదు.

12. ఆర్టికల్ 326 లో ఓటు హక్కు వయసును 21 నుంచి 18 కి తగ్గించిన రాజ్యాంగ సవరణ ఏది? (A) 42వ సవరణ చట్టం, 1976 (B) 61వ సవరణ చట్టం, 1988 (C) 44వ సవరణ చట్టం, 1978 (D) 52వ సవరణ చట్టం, 1985

సమాధానం

(B) 61వ సవరణ చట్టం, 1988. రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ ప్రకారం 61వ సవరణ చట్టం ఆర్టికల్ 326 లో “ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు” స్థానంలో “పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు” అని మార్చింది; ఇది 28-3-1989 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. 42వ, 44వ, 52వ సవరణలు రాజ్యాంగంలోని ఇతర ఆర్టికల్స్‌ను మార్చాయి కానీ ఓటు వయసును మార్చలేదు. సవరణ సంవత్సరం (1988), అమలు తేదీ (1989) వేర్వేరు కావడం వల్ల పరీక్షలో రెండు సంవత్సరాలూ ఆప్షన్లుగా రావచ్చు.

FAQ

భారత ఎన్నికల సంఘం ఏ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తుంది?

ఆర్టికల్ 324 ప్రకారం పార్లమెంట్, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభ, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలు. పంచాయతీ, మున్సిపల్ వంటి స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు దాని పరిధిలో లేవు; వాటిని రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు నిర్వహిస్తాయి.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను ఎవరు ఎంపిక చేస్తారు?

2023 చట్టం సెక్షన్ 7 ప్రకారం ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి సభ్యులుగా ఉన్న ఎంపిక కమిటీ సిఫారసు చేస్తుంది. ఆ సిఫారసుపై రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

ఎన్నికల కమిషనర్ల పదవీకాలం ఎంత?

పదవి చేపట్టిన రోజు నుంచి ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు, ఏది ముందైతే అది. తిరిగి నియామకానికి అర్హత లేదు; కమిషనర్‌గా, ప్రధాన కమిషనర్‌గా కలిపి ఆరేళ్లకు మించకూడదు.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను ఎలా తొలగిస్తారు?

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే. ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సిఫారసు ఉంటేనే తొలగించగలరు.

Sources

• Legislative Department, Ministry of Law and Justice: Extracts from the Constitution (Articles 103, 192, 324-329)
• Gazette of India: The Chief Election Commissioner and other Election Commissioners (Appointment, Conditions of Service and Term of Office) Act, 2023
• Election Commission of India: Political Parties and Election Symbols, 2019 (Election Symbols (Reservation and Allotment) Order, 1968)
• PIB: National Voters’ Day 2026
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 3: Election and Representation