భారతదేశ నేలల వర్గీకరణ: ఒండ్రు, నల్లరేగడి, ఎర్ర, లాటరైట్ నేలలు, వాటి పంటలు
Nookesh Karri ·· 13 min read
NCERT 10వ తరగతి పాఠ్యపుస్తకం భారతదేశ నేలలను ఆరు రకాలుగా వివరిస్తుంది: ఒండ్రు నేలలు, నల్లరేగడి నేలలు, ఎర్ర-పసుపు నేలలు, లాటరైట్ నేలలు, శుష్క నేలలు, అటవీ నేలలు. ఒండ్రు నేల అత్యంత విస్తృతమైనది, వరి, గోధుమ, చెరకుకు అనుకూలం; నల్లరేగడి పత్తికి, లాటరైట్ నేల సంరక్షణ చర్యలతో టీ, కాఫీకి, ఎర్ర లాటరైట్ నేల జీడిమామిడికి అనుకూలం. NIOS ప్రకారం ఎర్ర నేల వేరుశనగ, చిరుధాన్యాలకు అనుకూలం. నేల ఏర్పడే తీరు, రంగు, ఆకృతి, వయసు, రసాయన గుణాల ఆధారంగానే ఈ వర్గీకరణ జరిగింది.
ఈ వ్యాసంలోని వివరాలు NCERT 10వ తరగతి ‘వనరులు, అభివృద్ధి’ అధ్యాయం, NIOS సీనియర్ సెకండరీ భూగోళశాస్త్రం పాఠం 20 నుంచి తీసుకున్నవి.
నేల ఏర్పడే విధానం
- NCERT ప్రకారం కొన్ని సెంటీమీటర్ల లోతు నేల ఏర్పడటానికి లక్షల సంవత్సరాలు పడుతుంది. భూస్వరూపం (రిలీఫ్), మాతృశిల, వాతావరణం, వృక్షసంపద, ఇతర జీవులు, కాలం అనేవి నేల ఏర్పడటానికి ముఖ్య కారకాలు.
- ఉష్ణోగ్రత మార్పులు, ప్రవహించే నీరు, గాలి, హిమానీనదాలు, కుళ్లింపజేసే జీవులు ఈ ప్రక్రియకు తోడ్పడతాయి. ఈ కారకాలు ప్రదేశాన్ని బట్టి మారతాయి కాబట్టి నేలలూ మారతాయని NIOS వివరిస్తుంది.
- పరీక్షకు గుర్తుంచుకోవాల్సింది: నల్లరేగడి నేలకు వాతావరణంతో పాటు మాతృశిల (బసాల్ట్ లావా), లాటరైట్ నేలకు వాతావరణం (తడి-పొడి కాలాలు, భారీ వర్షం) ముఖ్య కారణాలు.
ఆరు ప్రధాన నేలలు
1. ఒండ్రు నేలలు (Alluvial Soils)
ఎక్కడ?
- ఉత్తర మైదానాలన్నీ ఒండ్రు నేలతోనే ఏర్పడ్డాయి; సింధు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర అనే మూడు హిమాలయ నదీ వ్యవస్థలు దీన్ని నిక్షేపించాయి. ఇరుకైన మార్గం ద్వారా ఇది రాజస్థాన్, గుజరాత్ వరకు విస్తరించింది.
- తూర్పు తీర మైదానాల్లో, ముఖ్యంగా మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి డెల్టాల్లో కూడా ఒండ్రు నేల ఉంటుంది.
లక్షణాలు
- ఇసుక, ఒండ్రు (సిల్ట్), బంకమట్టి వివిధ నిష్పత్తుల్లో ఉంటాయి. వాలు మారే చోట, అంటే దువార్, చోస్, తెరాయ్ వంటి పర్వత పాద మైదానాల్లో, రేణువులు ముతకగా ఉంటాయి.
- వయసు ఆధారంగా పాత ఒండ్రు (భాంగర్), కొత్త ఒండ్రు (ఖాదర్) అని రెండు రకాలు. భాంగర్‌లో కంకర్ గడ్డలు ఎక్కువ; ఖాదర్‌లో సన్నని రేణువులు ఎక్కువ, అది భాంగర్ కంటే సారవంతమైనది.
- NIOS ప్రకారం ఖాదర్ నదీ లోయలు, వరద మైదానాలు, డెల్టాల్లో ఉంటుంది; భాంగర్ నదుల మధ్య ఎత్తైన భూముల్లో ఉంటుంది, బంకమట్టి ఎక్కువ కాబట్టి నీరు సరిగా ఇంకదు.
పంటలు
- పొటాష్, ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం, సున్నం తగినంత ఉండటం వల్ల చెరకు, వరి, గోధుమ, ఇతర ధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలకు అనుకూలం. ఎక్కువ సారం వల్ల ఈ ప్రాంతాల్లో సాగు ఎక్కువ, జనసాంద్రత కూడా ఎక్కువ.
- పొడి ప్రాంతాల్లోని ఒండ్రు నేలలు ఎక్కువ క్షార గుణం కలిగి ఉంటాయి; సరైన చికిత్స, నీటిపారుదలతో అవి కూడా ఉత్పాదకంగా మారతాయి.
2. నల్లరేగడి నేలలు (Black / Regur Soils)
ఎక్కడ, ఎలా?
- వీటిని రేగడి నేలలు, నల్ల పత్తి నేలలు అని కూడా అంటారు. వాయవ్య దక్కన్ పీఠభూమిలో లావా ప్రవాహాలతో ఏర్పడిన దక్కన్ ట్రాప్ (బసాల్ట్) ప్రాంతానికి ఇవి ప్రత్యేకం.
- మహారాష్ట్ర, సౌరాష్ట్ర, మాల్వా, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ పీఠభూముల్లో విస్తరించి, గోదావరి, కృష్ణా లోయల వెంట ఆగ్నేయ దిశగా సాగుతాయి. ఈ నేల ఏర్పడటానికి వాతావరణం, మాతృశిల రెండూ ముఖ్యమని NCERT చెబుతుంది.
లక్షణాలు
- చాలా సన్నని బంకమట్టి రేణువులతో ఉంటుంది, తేమను నిలుపుకునే సామర్థ్యం ఎక్కువ. కాల్షియం కార్బొనేట్, మెగ్నీషియం, పొటాష్, సున్నం పుష్కలం; ఫాస్ఫరస్ మాత్రం సాధారణంగా తక్కువ.
- ఎండాకాలంలో లోతైన పగుళ్లు ఏర్పడతాయి; దీనివల్ల నేలలోకి గాలి బాగా చేరుతుంది. తడిసినప్పుడు జిగటగా మారుతుంది కాబట్టి తొలకరి వర్షం తర్వాత లేదా రుతుపవనాలకు ముందే దున్నాలి.
పంటలు
- పత్తికి అత్యంత అనుకూలం. NIOS ప్రకారం ఎండాకాలంలోనూ తేమ నిలుపుకోవడం వల్ల తక్కువ వర్షపాత ప్రాంతాల్లో నీటిపారుదల లేకుండానే పత్తి పండుతుంది; చెరకు, గోధుమ, ఉల్లి, పండ్లకూ అనుకూలం.
3. ఎర్ర, పసుపు నేలలు (Red and Yellow Soils)
- దక్కన్ పీఠభూమి తూర్పు, దక్షిణ భాగాల్లో తక్కువ వర్షపాత ప్రాంతాల్లో స్ఫటికాకార అగ్నిశిలలపై ఎర్ర నేల ఏర్పడుతుంది. ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, మధ్య గంగా మైదానం దక్షిణ భాగాలు, పశ్చిమ కనుమల పాద ప్రాంతాల్లోనూ ఉంటుంది.
- స్ఫటికాకార, రూపాంతర శిలల్లో ఇనుము వ్యాపించడం వల్ల ఎర్ర రంగు వస్తుంది. అదే నేల జలయోజిత రూపంలో ఉంటే పసుపుగా కనిపిస్తుంది; “ఎర్ర-పసుపు” అనే జంట పేరుకు కారణం ఇదే.
- NIOS ప్రకారం ఇవి గ్రానైట్, నీస్ శిలలపై ఏర్పడి నల్లరేగడి నేలల ప్రాంతాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి; ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, కర్ణాటక, ఒడిశా వంటి రాష్ట్రాల్లో ఉన్నాయి.
- NIOS ప్రకారం సేంద్రియ పదార్థం తక్కువ, సారం సాధారణంగా తక్కువ; నీటిపారుదల, ఎరువులతో ఉత్పాదకత పెంచవచ్చు. వరి, చిరుధాన్యాలు, మొక్కజొన్న, వేరుశనగ, పొగాకు, పండ్లకు అనుకూలం.
4. లాటరైట్ నేలలు (Laterite Soils)
ఏర్పాటు
- “లాటరైట్” అనే పేరు “ఇటుక” అనే అర్థం గల లాటిన్ పదం “later” నుంచి వచ్చింది. తడి, పొడి కాలాలు మారిమారి వచ్చే ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల వాతావరణంలో భారీ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన నిక్షాళనం (లీచింగ్) జరిగి ఈ నేల ఏర్పడుతుంది.
- NIOS ప్రకారం సిలికా పూర్తిగా కొట్టుకుపోతుంది; అల్యూమినియం, ఇనుము ఆక్సైడ్లు మిగిలి ఎరుపు-గోధుమ రంగు ఇస్తాయి. శిథిలీకరణ ఫలితంగా ఇది చాలా గట్టిగా మారుతుంది.
లక్షణాలు, ప్రాంతాలు
- చాలా లోతుగా ఉంటుంది, ఆమ్ల గుణం (pH 6.0 కంటే తక్కువ) కలిగి, పోషకాలు తక్కువగా ఉంటాయి. దక్షిణ రాష్ట్రాలు, మహారాష్ట్ర పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతం, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్ కొన్ని భాగాలు, ఈశాన్య ప్రాంతాల్లో ఉంటుంది.
- అడవుల కింద ఉంటే హ్యూమస్ ఎక్కువ; పలుచని వృక్షసంపద, అర్ధశుష్క వాతావరణంలో హ్యూమస్ తక్కువ. భూస్వరూపం వల్ల కోతకు గురయ్యే ప్రమాదం ఎక్కువ.
పంటలు
- కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు కొండ ప్రాంతాల్లో సంరక్షణ చర్యలు తీసుకుంటే టీ, కాఫీకి చాలా ఉపయోగకరం. తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళల్లోని ఎర్ర లాటరైట్ నేలలు జీడిమామిడికి అనుకూలం.
- NIOS ప్రకారం లోతట్టు ప్రాంతాల్లో వరి, చిరుధాన్యాలు, చెరకు; ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో రబ్బరు, కాఫీ, టీ తోటలు పండుతాయి.
5. శుష్క (ఎడారి) నేలలు (Arid / Desert Soils)
- ఎరుపు నుంచి గోధుమ రంగులో, ఇసుక ఆకృతిలో, లవణ గుణంతో ఉంటాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో లవణాలు ఎంత ఎక్కువంటే నీటిని ఆవిరి చేసి సాధారణ ఉప్పు తీస్తారు.
- వేడి, పొడి వాతావరణం వల్ల ఆవిరి వేగంగా జరిగి హ్యూమస్, తేమ ఉండవు. కిందికి వెళ్లే కొద్దీ కాల్షియం పెరగడం వల్ల దిగువ పొరల్లో కంకర్ పొర ఏర్పడి నీరు లోపలికి ఇంకకుండా అడ్డుకుంటుంది.
- NIOS ప్రకారం ఇవి పశ్చిమ రాజస్థాన్, సౌరాష్ట్ర, కచ్, పశ్చిమ హర్యానా, దక్షిణ పంజాబ్‌లో ఉంటాయి; నీరుంటే తగిన ఎరువులతో పత్తి, వరి, గోధుమ పండించవచ్చు. సరైన నీటిపారుదలతో పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో ఇవి సాగుకు యోగ్యమయ్యాయని NCERT చెబుతుంది.
6. అటవీ (పర్వత) నేలలు (Forest / Mountain Soils)
- తగినంత వర్షారణ్యాలు ఉన్న కొండ, పర్వత ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి. లోయ వాలుల్లో లోమీ, సిల్ట్ ఆకృతిలో, పై వాలుల్లో ముతక రేణువులతో ఉంటాయి.
- హిమాలయాల మంచు ప్రాంతాల్లో ఈ నేలలు కోతకు గురై ఆమ్లంగా, హ్యూమస్ తక్కువగా ఉంటాయి. లోయల దిగువ భాగాల్లో, నదీ వేదికలు (టెర్రేస్‌లు), ఒండ్రు వింజామరల్లో మాత్రం సారవంతంగా ఉంటాయి.
- NIOS వీటిని “పర్వత నేలలు” అంటుంది: లోయల్లో వరి, వాలుల్లో పండ్ల తోటలు, దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లో బంగాళాదుంప పండుతాయి.
పోలిక పట్టిక
| నేల | ఏర్పడే విధానం / మాతృశిల | ప్రధాన ప్రాంతాలు | ముఖ్య పంటలు |
|---|---|---|---|
| ఒండ్రు | నదుల నిక్షేపం | ఉత్తర మైదానాలు, తూర్పు తీర డెల్టాలు | వరి, గోధుమ, చెరకు, పప్పుధాన్యాలు |
| నల్లరేగడి | బసాల్ట్ లావా శిథిలం | దక్కన్ ట్రాప్: మహారాష్ట్ర, మాల్వా, గోదావరి-కృష్ణా లోయలు | పత్తి, చెరకు, గోధుమ, ఉల్లి |
| ఎర్ర-పసుపు | స్ఫటికాకార శిలలు (గ్రానైట్, నీస్) | తూర్పు, దక్షిణ దక్కన్ | వేరుశనగ, చిరుధాన్యాలు, పొగాకు, మొక్కజొన్న |
| లాటరైట్ | భారీ వర్షం, నిక్షాళనం | పశ్చిమ కనుమలు, దక్షిణ రాష్ట్రాలు, ఈశాన్యం | టీ, కాఫీ, రబ్బరు, జీడిమామిడి |
| శుష్క | పొడి వాతావరణం, ఆవిరి | పశ్చిమ రాజస్థాన్, కచ్ | నీటిపారుదలతో పత్తి, గోధుమ |
| అటవీ/పర్వత | పర్వత పర్యావరణం | హిమాలయాలు, కొండ ప్రాంతాలు | వరి (లోయలు), పండ్లు, బంగాళాదుంప |
ఒక ఉదాహరణ: వివరణ నుంచి నేలను గుర్తించడం
పరీక్షల్లో నేల పేరు ఇవ్వకుండా లక్షణాలు మాత్రమే ఇచ్చి అడుగుతారు. ఈ వివరణ చూడండి: “ఈ నేల ఎండాకాలంలో లోతుగా పగులుతుంది, తడిసినప్పుడు జిగటగా ఉంటుంది, ఫాస్ఫరస్ తక్కువ, సున్నం, పొటాష్ ఎక్కువ.”
- “పగుళ్లు, జిగట” అనేవి బంకమట్టి ఎక్కువ ఉన్న, తేమ నిలుపుకునే నేల లక్షణాలు. ఒండ్రు నేలలో భాంగర్ కూడా జిగటగా ఉంటుంది, కానీ పగుళ్లు దాని గుర్తింపు లక్షణం కాదు.
- “ఫాస్ఫరస్ తక్కువ, సున్నం, పొటాష్ ఎక్కువ” అనేది NCERT నల్లరేగడికి ఇచ్చిన రసాయన వర్ణన. లాటరైట్ అయితే “ఆమ్లం, పోషకాలు తక్కువ” అని ఉండేది.
- జవాబు నల్లరేగడి నేల. పంట అడిగితే పత్తి.
నేల కోత, సంరక్షణ
కోత రకాలు
- ప్రవహించే నీరు బంకమట్టి నేలల్లో లోతైన కాలువలు (గల్లీలు) చేస్తుంది; సాగుకు పనికిరాని ఆ భూమిని “బ్యాడ్ ల్యాండ్” అంటారు. చంబల్ లోయలో వీటిని రావైన్లు (లోయలు) అంటారు.
- విశాల ప్రాంతంపై నీరు పొరలా ప్రవహించి పై మట్టి కొట్టుకుపోతే అది పొర కోత (షీట్ ఎరోషన్); చదునైన లేదా వాలు భూమి నుంచి గాలి మట్టిని ఎగరేసుకుపోతే అది గాలి కోత. NIOS ప్రకారం ఈ రెండూ కనిపించడం తక్కువే అయినా అంతే ప్రమాదకరం.
- వాలుకు పైకీ కిందకీ దున్నడం నీరు వేగంగా ప్రవహించే కాలువలు ఏర్పరచి కోతను పెంచుతుంది. NIOS ప్రకారం గత 50 ఏళ్లలో రాజస్థాన్ ఎడారి రాజస్థాన్, గుజరాత్, హర్యానా, ఉత్తరప్రదేశ్‌లలో 13000 హెక్టార్ల భూమిని ఆక్రమించింది.
సంరక్షణ పద్ధతులు
- కాంటూర్ దున్నకం: వాలుకు అడ్డంగా, సమోన్నత రేఖల వెంట దున్నడం నీటి వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది. టెర్రేస్ సాగు: వాలులపై మెట్లు కట్టి సాగు చేయడం; పశ్చిమ, మధ్య హిమాలయాల్లో ఇది బాగా అభివృద్ధి చెందింది.
- స్ట్రిప్ క్రాపింగ్: పెద్ద పొలాలను పట్టీలుగా విభజించి మధ్యలో గడ్డి పట్టీలు పెంచడం గాలి బలాన్ని తగ్గిస్తుంది. వరుసల్లో చెట్లు నాటిన షెల్టర్ బెల్టులు పశ్చిమ భారతదేశంలో ఇసుక దిబ్బలను, ఎడారిని స్థిరపరిచాయి.
- NIOS ప్రకారం రావైన్ భూముల పునరుద్ధరణ కోసం కేంద్ర నేల సంరక్షణ బోర్డు కోట (రాజస్థాన్), ఆగ్రా (ఉత్తరప్రదేశ్), వల్సాద్ (గుజరాత్) లలో మూడు పరిశోధనా కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేసింది.
లవణ ప్రభావిత నేలలు
- ICAR-కేంద్ర నేల లవణీయత పరిశోధనా సంస్థ (CSSRI), కర్నాల్ ప్రకారం నీటిపారుదల విస్తరించిన తర్వాత లవణీయత, క్షారత సమస్యలు ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి. సంస్థ తాజా సమన్వయ అంచనా ప్రకారం దేశంలో లవణ ప్రభావిత నేలలు 6.73 మిలియన్ హెక్టార్లు; 1970 నాటి అంచనాతో దాదాపు సమానం.
- జిప్సం ఆధారిత సాంకేతికతతో సుమారు 2.0 మిలియన్ హెక్టార్ల బీడు లవణ ప్రభావిత భూములను సాగుకు తెచ్చారని, నీరు నిలిచిన లవణ భూముల కోసం ఉపరితలం కింద డ్రైనేజీ సాంకేతికతను హర్యానాలోని సాంప్లాలో అభివృద్ధి చేశారని CSSRI చెబుతుంది.
తరచూ కలిగే గందరగోళాలు
- ఖాదర్, భాంగర్. ఖాదర్ కొత్తది, సారవంతమైనది, నదుల దగ్గర ఉంటుంది; భాంగర్ పాతది, కంకర్ గడ్డలు ఎక్కువ.
- ఎర్ర నేల, లాటరైట్ నేల. రెండూ ఎర్రగా కనిపిస్తాయి. ఎర్ర నేల తక్కువ వర్షపాతంలో స్ఫటికాకార శిలలపై ఏర్పడుతుంది; లాటరైట్ భారీ వర్షంలో నిక్షాళనం వల్ల ఏర్పడుతుంది, ఆమ్లంగా ఉంటుంది.
- నల్లరేగడి రంగుకు కారణం. NIOS దీనికి అల్యూమినియం, ఇనుము సమ్మేళనాలను కారణంగా చెబుతుంది; NCERT ఏర్పాటుకు వాతావరణం, మాతృశిలను ముఖ్య కారణాలుగా చెబుతుంది.
- కంకర్ రెండు చోట్ల. భాంగర్ ఒండ్రులో కంకర్ గడ్డలు, శుష్క నేలల దిగువ పొరల్లో కంకర్ పొర; రెండూ కాల్షియంకు సంబంధించినవే కానీ నేలలు వేరు.
- పేర్లు మారతాయి. NCERT “శుష్క”, “అటవీ” నేలలు అంటే NIOS “ఎడారి”, “పర్వత” నేలలు అంటుంది; NCERT “ఎర్ర-పసుపు” అంటే NIOS “ఎర్ర” మాత్రమే అంటుంది.
మూలాల మధ్య తేడాలు
NCERT ఒండ్రు నేలను “అత్యంత విస్తృతమైన” నేలగా చెబుతుంది. NIOS మాత్రం ఒండ్రు నేలలకు 64 మిలియన్ హెక్టార్లు, ఎర్ర నేలలకు సుమారు 72 మిలియన్ హెక్టార్లు, నల్లరేగడికి సుమారు 64 మిలియన్ హెక్టార్లు, లాటరైట్‌కు 13 మిలియన్ హెక్టార్లకు పైగా అని ఇస్తుంది. NIOS ఎర్ర నేల అంకెను “సాగు యోగ్య భూమి”లో భాగంగా చెబుతుంది కాబట్టి రెండు అంకెలను నేరుగా పోల్చడం కష్టం. అలాగే ఒండ్రు నేలలో పొటాష్, ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం, సున్నం తగినంత ఉంటాయని NCERT అంటే, పొటాష్ పుష్కలం కానీ నత్రజని, సేంద్రియ పదార్థం తక్కువ అని NIOS అంటుంది. పరీక్షలో “అత్యంత విస్తృత నేల” అని అడిగితే NCERT ప్రకారం ఒండ్రు నేలనే రాయండి.
నా సూచన, ఒక పరిమితి
నా సూచన: ఆరు నేలల్ని “ఏర్పడే కారణం” వరుసలో చదవండి: నదులు (ఒండ్రు), లావా (నల్లరేగడి), స్ఫటికాకార శిలలు (ఎర్ర), భారీ వర్షం (లాటరైట్), పొడి వాతావరణం (శుష్క), పర్వతాలు (అటవీ). కారణం గుర్తుంటే రంగు, రసాయన గుణం, పంట దాని నుంచే వస్తాయి; విడివిడి జాబితాలుగా బట్టీ పట్టాల్సిన పని లేదు. ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాల వారీగా ఈ నేలలు ఎలా పంచుకున్నాయో ఆంధ్రప్రదేశ్ నేలల రకాలు లో, డెల్టాలకు ఒండ్రు తెచ్చే నదుల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ నదులు లో, వర్షపాతం ఎందుకు ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతుందో భారత రుతుపవనాల విధానం లో చూడండి.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం NCERT, NIOS పాఠ్యపుస్తకాల ఆరు రకాల వర్గీకరణకే పరిమితం. కొన్ని పోటీ పరీక్షల పుస్తకాల్లో కనిపించే లవణ, పీటీ నేలల విడి వివరణలను నేను అధికారిక మూలం నుంచి సరిచూడలేకపోయాను, కాబట్టి లవణ నేలల గురించి CSSRI అంకెలను మాత్రమే ఇచ్చాను. మరిన్ని భూగోళ అంశాల కోసం భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ఒండ్రు నేలలోని ఖాదర్, భాంగర్ గురించి NCERT ప్రకారం సరైన వర్ణన ఏది? (A) భాంగర్ కొత్త ఒండ్రు, ఖాదర్ కంటే సారవంతమైనది (B) ఖాదర్ పాత ఒండ్రు, అందులో కంకర్ గడ్డలు ఎక్కువ (C) ఖాదర్ కొత్త ఒండ్రు, సన్నని రేణువులు ఎక్కువ, భాంగర్ కంటే సారవంతమైనది (D) భాంగర్, ఖాదర్ రెండింటిలో కంకర్ గడ్డలు సమానంగా ఉంటాయి
సమాధానం
(C) ఖాదర్ కొత్త ఒండ్రు, సన్నని రేణువులు ఎక్కువ, భాంగర్ కంటే సారవంతమైనది. NCERT వయసు ఆధారంగా ఒండ్రు నేలను పాత ఒండ్రు (భాంగర్), కొత్త ఒండ్రు (ఖాదర్) గా విభజిస్తుంది. భాంగర్‌లో కంకర్ గడ్డలు ఎక్కువ; ఖాదర్‌లో సన్నని రేణువులు ఎక్కువ, అందుకే అది ఎక్కువ సారవంతం. NIOS ప్రకారం ఖాదర్ నదీ లోయలు, వరద మైదానాలు, డెల్టాల్లో ఉంటుంది. A, B లు రెండు పేర్లను తారుమారు చేశాయి.
- తక్కువ వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా నీటిపారుదల లేకుండా నల్లరేగడి నేలలో పత్తి పండటానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) నేలలో నత్రజని పుష్కలంగా ఉండటం (B) ఎండాకాలంలో కూడా తేమను నిలుపుకునే సామర్థ్యం (C) ఇసుక ఆకృతి వల్ల నీరు వేగంగా ఇంకడం (D) ఆమ్ల గుణం వల్ల పోషకాలు త్వరగా అందడం
సమాధానం
(B) ఎండాకాలంలో కూడా తేమను నిలుపుకునే సామర్థ్యం. నల్లరేగడి చాలా సన్నని బంకమట్టి రేణువులతో ఉంటుంది; అందుకే తేమను ఎక్కువ కాలం నిలుపుకుంటుంది. NIOS ప్రకారం ఈ నిరంతర సారం తక్కువ వర్షపాత ప్రాంతాల్లో నీటిపారుదల లేకుండానే పత్తి సాగుకు అనుకూలం. ఇసుక ఆకృతి శుష్క నేలల లక్షణం, నల్లరేగడిది కాదు; నత్రజని పుష్కలం అని మూలాలు నల్లరేగడి గురించి చెప్పవు. ఆమ్ల గుణం లాటరైట్ నేలది.
- NCERT ప్రకారం నల్లరేగడి నేలలో సాధారణంగా తక్కువగా ఉండే పోషకం ఏది? (A) ఫాస్ఫరస్ (B) పొటాష్ (C) సున్నం (D) కాల్షియం కార్బొనేట్
సమాధానం
(A) ఫాస్ఫరస్. NCERT ప్రకారం నల్లరేగడి నేల కాల్షియం కార్బొనేట్, మెగ్నీషియం, పొటాష్, సున్నం వంటి పోషకాలతో సమృద్ధం, కానీ ఫాస్ఫరస్ సాధారణంగా తక్కువ. మిగతా మూడు ఆప్షన్లు ఈ నేలలో పుష్కలంగా ఉండేవే, కాబట్టి అవి తప్పు. ఒండ్రు నేలలో మాత్రం ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం తగినంత ఉంటుందని NCERT చెబుతుంది.
- ఒకే రకమైన ఎర్ర నేల ఒక చోట ఎర్రగా, మరో చోట పసుపుగా కనిపిస్తోంది. దీనికి NCERT ఇచ్చిన కారణం ఏమిటి? (A) పసుపు భాగంలో సేంద్రియ పదార్థం ఎక్కువ (B) పసుపు భాగం బసాల్ట్ లావా నుంచి ఏర్పడింది (C) పసుపు భాగంలో లవణాలు ఎక్కువ (D) పసుపు భాగంలో ఇనుము జలయోజిత (హైడ్రేటెడ్) రూపంలో ఉంది
సమాధానం
(D) పసుపు భాగంలో ఇనుము జలయోజిత (హైడ్రేటెడ్) రూపంలో ఉంది. స్ఫటికాకార, రూపాంతర శిలల్లో ఇనుము వ్యాపించడం వల్ల ఎర్ర నేలకు ఎర్ర రంగు వస్తుంది. అదే నేల జలయోజిత రూపంలో ఉన్నప్పుడు పసుపుగా కనిపిస్తుందని NCERT చెబుతుంది; అందుకే వీటిని కలిపి “ఎర్ర-పసుపు నేలలు” అంటారు. బసాల్ట్ లావా నల్లరేగడి నేలకు మాతృశిల, ఎర్ర నేలకు కాదు. ఎర్ర నేలలో సేంద్రియ పదార్థం నిజానికి తక్కువ.
- లాటరైట్ నేల ఏర్పడటానికి ప్రధాన ప్రక్రియ ఏది? (A) నదులు తెచ్చిన ఒండ్రు నిక్షేపం (B) తడి-పొడి కాలాలు ఉన్న వాతావరణంలో భారీ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన నిక్షాళనం (C) ఎడారిలో వేగవంతమైన ఆవిరి వల్ల లవణాల సేకరణ (D) హిమానీనదాలు శిలలను నలిపివేయడం
సమాధానం
(B) తడి-పొడి కాలాలు ఉన్న వాతావరణంలో భారీ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన నిక్షాళనం. NCERT ఇచ్చిన కారణం ఇదే. NIOS ప్రకారం ఈ ప్రక్రియలో సిలికా పూర్తిగా కొట్టుకుపోయి అల్యూమినియం, ఇనుము ఆక్సైడ్లు మిగులుతాయి. అందుకే ఇది ఆమ్లంగా (pH 6.0 కంటే తక్కువ), పోషకాలు తక్కువగా ఉంటుంది. ఆవిరి వల్ల లవణాలు పేరుకుపోవడం శుష్క నేలల లక్షణం.
- ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఎర్ర లాటరైట్ నేలలో ఒక రైతు తోట పంట వేయాలనుకుంటున్నారు. NCERT ప్రకారం ఈ నేలకు ఎక్కువ అనుకూలమైన పంట ఏది? (A) జీడిమామిడి (B) పత్తి (C) గోధుమ (D) జనుము
సమాధానం
(A) జీడిమామిడి. తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళల్లోని ఎర్ర లాటరైట్ నేలలు జీడిమామిడి వంటి పంటలకు ఎక్కువ అనుకూలమని NCERT చెబుతుంది. లాటరైట్ నేల కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు కొండ ప్రాంతాల్లో సంరక్షణ చర్యలతో టీ, కాఫీకి కూడా ఉపయోగపడుతుంది. పత్తి నల్లరేగడి నేలకు, గోధుమ ఒండ్రు నేలకు ప్రసిద్ధి.
- శుష్క నేలల దిగువ పొరల్లో కంకర్ పొర ఏర్పడటం వల్ల కలిగే ప్రభావం ఏమిటి? (A) నేల ఆమ్లంగా మారుతుంది (B) నేలలో హ్యూమస్ పెరుగుతుంది (C) నీరు లోపలికి ఇంకకుండా అడ్డుకుంటుంది (D) నేల తేమను ఎక్కువ కాలం నిలుపుకుంటుంది
సమాధానం
(C) నీరు లోపలికి ఇంకకుండా అడ్డుకుంటుంది. NCERT ప్రకారం శుష్క నేలల్లో కిందికి వెళ్లే కొద్దీ కాల్షియం పెరగడం వల్ల దిగువ పొరల్లో కంకర్ పొర ఏర్పడుతుంది. ఈ పొర నీరు నేలలోకి ఇంకడాన్ని అడ్డుకుంటుంది. ఈ నేలల్లో వేడి, పొడి వాతావరణం వల్ల హ్యూమస్, తేమ రెండూ తక్కువే, కాబట్టి B, D తప్పు. సరైన నీటిపారుదలతో పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో ఈ నేలలు సాగుకు యోగ్యమయ్యాయి.
- పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో ఇసుక దిబ్బలు కదులుతూ పొలాలను కప్పేస్తున్నాయి. NCERT ప్రకారం ఈ సమస్యను నియంత్రించడంలో ఎక్కువ ఉపయోగపడిన పద్ధతి ఏది? (A) టెర్రేస్ సాగు (B) వరుసల్లో చెట్లు నాటే షెల్టర్ బెల్టులు (C) వాలుకు పైకీ కిందకీ దున్నడం (D) కాంటూర్ దున్నకం
సమాధానం
(B) వరుసల్లో చెట్లు నాటే షెల్టర్ బెల్టులు. ఎడారిలో వరుసల్లో నాటిన చెట్లు గాలి వేగాన్ని తగ్గిస్తాయి. NCERT ప్రకారం ఈ షెల్టర్ బెల్టులు పశ్చిమ భారతదేశంలో ఇసుక దిబ్బలను, ఎడారిని స్థిరపరచడంలో గణనీయంగా తోడ్పడ్డాయి. టెర్రేస్ సాగు, కాంటూర్ దున్నకం కొండ వాలుల్లో నీటి కోతను అడ్డుకునే పద్ధతులు. వాలుకు పైకీ కిందకీ దున్నడం కోతను పెంచే తప్పుడు పద్ధతి.
- చంబల్ లోయలో “రావైన్లు” ఏ రకమైన నేల కోత వల్ల ఏర్పడతాయి? (A) గాలి ఇసుకను ఎగరేయడం వల్ల ఏర్పడే గాలి కోత (B) సముద్ర అలల వల్ల ఏర్పడే తీర కోత (C) ప్రవహించే నీరు బంకమట్టి నేలల్లో లోతైన కాలువలు చేసే గల్లీ కోత (D) హిమానీనదాల కదలిక వల్ల ఏర్పడే కోత
సమాధానం
(C) ప్రవహించే నీరు బంకమట్టి నేలల్లో లోతైన కాలువలు చేసే గల్లీ కోత. NCERT ప్రకారం ప్రవహించే నీరు బంకమట్టి నేలల్లో లోతైన గల్లీలు చేస్తుంది; సాగుకు పనికిరాని ఆ భూమిని బ్యాడ్ ల్యాండ్ అంటారు, చంబల్ లోయలో వాటినే రావైన్లు అంటారు. రావైన్ భూముల పునరుద్ధరణ కోసం కేంద్ర నేల సంరక్షణ బోర్డు కోట, ఆగ్రా, వల్సాద్‌లలో పరిశోధనా కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేసిందని NIOS చెబుతుంది. NIOS ప్రకారం హిమానీనద కోత ఎత్తైన హిమాలయాలకు, సముద్ర కోత తీర ప్రాంతాలకు పరిమితం.
- ICAR-CSSRI ప్రకారం బీడుపడిన లవణ ప్రభావిత భూములను పెద్ద ఎత్తున సాగులోకి తేవడంలో ఉపయోగపడిన సాంకేతికత ఏది? (A) జిప్సం ఆధారిత సాంకేతికత (B) టెర్రేస్ సాగు (C) షెల్టర్ బెల్టులు (D) స్ట్రిప్ క్రాపింగ్
సమాధానం
(A) జిప్సం ఆధారిత సాంకేతికత. CSSRI ప్రకారం జిప్సం ఆధారిత సాంకేతికతతో సుమారు 2.0 మిలియన్ హెక్టార్ల బీడు లవణ ప్రభావిత నేలలు సాగులోకి వచ్చాయి. నీరు నిలిచిన లవణ భూముల కోసం సంస్థ ఉపరితలం కింద డ్రైనేజీ సాంకేతికతను హర్యానాలోని సాంప్లాలో అభివృద్ధి చేసింది. టెర్రేస్ సాగు, షెల్టర్ బెల్టులు, స్ట్రిప్ క్రాపింగ్ నేల కోతను అడ్డుకునే పద్ధతులు, లవణాలను తొలగించేవి కావు. సంస్థ అంచనా ప్రకారం దేశంలో లవణ ప్రభావిత నేలలు 6.73 మిలియన్ హెక్టార్లు.
- హిమాలయాల మంచు ప్రాంతాల్లోని అటవీ నేలల గురించి NCERT ప్రకారం సరైన వర్ణన ఏది? (A) ఎక్కువ సారవంతంగా, క్షార గుణంతో ఉంటాయి (B) లావా శిథిలంతో ఏర్పడి పత్తికి అనుకూలంగా ఉంటాయి (C) లవణ గుణంతో ఉండి ఉప్పు తయారీకి ఉపయోగపడతాయి (D) కోతకు గురై ఆమ్లంగా, హ్యూమస్ తక్కువగా ఉంటాయి
సమాధానం
(D) కోతకు గురై ఆమ్లంగా, హ్యూమస్ తక్కువగా ఉంటాయి. NCERT ప్రకారం మంచు ప్రాంతాల్లో ఇదే వర్ణన; అదే అటవీ నేలలు లోయల దిగువ భాగాల్లో, నదీ వేదికలు, ఒండ్రు వింజామరల్లో మాత్రం సారవంతంగా ఉంటాయి. లావా శిథిలం నల్లరేగడి లక్షణం, ఉప్పు తయారీ శుష్క నేలల లక్షణం.
FAQ
భారతదేశంలో అత్యంత విస్తృతంగా ఉన్న నేల ఏది?
NCERT ప్రకారం ఒండ్రు నేల అత్యంత విస్తృతమైనది, అత్యంత ముఖ్యమైనది; ఉత్తర మైదానాలన్నీ ఈ నేలతోనే ఏర్పడ్డాయి. NIOS పాఠం మాత్రం ఎర్ర నేలలకు సుమారు 72 మిలియన్ హెక్టార్లు, ఒండ్రు నేలలకు 64 మిలియన్ హెక్టార్లు అని ఇస్తుంది.
నల్లరేగడి నేలను పత్తి నేల అని ఎందుకు అంటారు?
నల్లరేగడి నేల పత్తి సాగుకు అత్యంత అనుకూలం. ఇది తేమను ఎక్కువ కాలం నిలుపుకుంటుంది కాబట్టి తక్కువ వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా నీటిపారుదల లేకుండా పత్తి పండుతుంది.
ఎర్ర నేలకు ఎర్ర రంగు ఎందుకు వస్తుంది?
స్ఫటికాకార, రూపాంతర శిలల్లో ఇనుము వ్యాపించడం వల్ల ఎర్ర రంగు వస్తుంది. అదే నేల జలయోజిత (హైడ్రేటెడ్) రూపంలో ఉన్నప్పుడు పసుపుగా కనిపిస్తుంది.
లాటరైట్ నేల ఎలా ఏర్పడుతుంది?
తడి, పొడి కాలాలు మారిమారి వచ్చే ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల వాతావరణంలో భారీ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన నిక్షాళనం (లీచింగ్) జరిగి ఏర్పడుతుంది. ఇది ఆమ్ల గుణం కలిగి, పోషకాలు తక్కువగా ఉండే నేల.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.