ద్రవ్య లోటు, రెవెన్యూ లోటు మధ్య తేడా ఏమిటి?

రెవెన్యూ లోటు అంటే ప్రభుత్వ రోజువారీ ఖర్చులు (జీతాలు, వడ్డీ, సబ్సిడీలు) దాని పన్ను, పన్నేతర ఆదాయాన్ని మించిన మొత్తం. ద్రవ్య లోటు అంటే ప్రభుత్వ మొత్తం ఖర్చు (రెవెన్యూ + మూలధనం), అప్పు కాని మొత్తం వసూళ్లను మించిన మొత్తం; అంటే ఆ ఏడాది ప్రభుత్వం చేయాల్సిన మొత్తం అప్పు. రెవెన్యూ లోటు ద్రవ్య లోటులో ఒక భాగం మాత్రమే, అందుకే ద్రవ్య లోటు ఎప్పుడూ విస్తృతమైన కొలమానం.

ఈ నిర్వచనాలు, లెక్కలన్నీ మూడు అధికారిక పత్రాల నుంచి తీసుకున్నాను: ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఫిబ్రవరి 2026లో విడుదల చేసిన Budget at a Glance 2026-2027, NCERT 12వ తరగతి స్థూల అర్థశాస్త్రం అయిదో అధ్యాయం “Government Budget and the Economy”, బడ్జెట్‌తో పాటు పార్లమెంటుకు సమర్పించిన FRBM చట్టం కింది ఆర్థిక విధాన ప్రకటనలు (2026-27). ఈ పోస్టులో కనిపించే ప్రతి సంఖ్య ఈ పత్రాల్లోనిదే.

ముందు నాలుగు పదాలు: రెవెన్యూ, మూలధనం

బడ్జెట్‌కు రెండు భాగాలు: రెవెన్యూ బడ్జెట్, మూలధన బడ్జెట్. ఒక్కోదానిలో వసూళ్లు, వ్యయం ఉంటాయి.

రెవెన్యూ వసూళ్లు

• ప్రభుత్వంపై తిరిగి చెల్లించాల్సిన బాధ్యత సృష్టించని వసూళ్లు ఇవి. అందుకే NCERT వీటిని “తిరిగి చెల్లించనవసరం లేనివి” అంటుంది.
• ఇవి రెండు రకాలు: పన్ను ఆదాయం (ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేషన్ పన్ను, GST, కస్టమ్స్ వంటివి), పన్నేతర ఆదాయం (కేంద్రం ఇచ్చిన అప్పులపై వడ్డీ, ప్రభుత్వ పెట్టుబడులపై డివిడెండ్లు, లాభాలు, ఫీజులు, విదేశాల నుంచి వచ్చే నగదు గ్రాంట్లు).

మూలధన వసూళ్లు

• ప్రభుత్వానికి అప్పు బాధ్యతను సృష్టించే లేదా దాని ఆర్థిక ఆస్తులను తగ్గించే వసూళ్లు. కొత్త అప్పు తీసుకుంటే భవిష్యత్తులో అసలు, వడ్డీ రెండూ చెల్లించాలి.
• ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల వాటాలు అమ్మడం (డిస్‌ఇన్వెస్ట్‌మెంట్) అప్పు కాదు, కానీ ఆస్తి తగ్గుతుంది. అందుకే ఇది కూడా మూలధన వసూలే.
• వీటిని రెండుగా విభజిస్తారు: అప్పు సృష్టించేవి (మార్కెట్ రుణాలు, ఇతర బాధ్యతలు), అప్పు సృష్టించనివి (ఇచ్చిన రుణాల రికవరీ, డిస్‌ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ వంటి ఇతర వసూళ్లు). ద్రవ్య లోటు లెక్కకు ఈ విభజనే కీలకం.

రెవెన్యూ వ్యయం

• భౌతిక లేదా ఆర్థిక ఆస్తులను సృష్టించని ఖర్చు. ప్రభుత్వ శాఖల సాధారణ నిర్వహణ, అప్పులపై వడ్డీ చెల్లింపులు, రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే గ్రాంట్లు ఇందులోకి వస్తాయి.
• రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే కొన్ని గ్రాంట్లు ఆస్తుల సృష్టి కోసమే అయినా, కేంద్రం లెక్కల్లో అవి రెవెన్యూ వ్యయంగానే నమోదవుతాయని NCERT చెబుతుంది. “ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు” ఇక్కడి నుంచే పుట్టింది.

మూలధన వ్యయం

• భౌతిక లేదా ఆర్థిక ఆస్తులను సృష్టించే, లేదా ఆర్థిక బాధ్యతలను తగ్గించే ఖర్చు. భూమి, భవనాలు, యంత్రాలు, పరికరాల కొనుగోలు, షేర్లలో పెట్టుబడి ఇందులోకి వస్తాయి.
• కేంద్రం రాష్ట్రాలకు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు ఇచ్చే రుణాలు కూడా మూలధన వ్యయమే. ఇవి తిరిగి వచ్చే ఆర్థిక ఆస్తులు కాబట్టి.

లోటు రకాలు: అధికారిక నిర్వచనాలు

రెవెన్యూ లోటు

• Budget at a Glance నిర్వచనం: రెవెన్యూ వసూళ్లపై రెవెన్యూ వ్యయం ఎంత మించిందో అదే రెవెన్యూ లోటు.
• NCERT వివరణ: రెవెన్యూ లోటు ఉందంటే ప్రభుత్వం “డిస్‌సేవింగ్” చేస్తోంది, అంటే ఇతర రంగాల పొదుపును తన వినియోగ ఖర్చులకు వాడుకుంటోంది.
• అంటే రోజువారీ ఖర్చులకూ అప్పు చేయాల్సి వస్తుంది. రెవెన్యూ వ్యయంలో ఎక్కువ భాగం తప్పనిసరి ఖర్చు కాబట్టి తగ్గించలేరు; చివరికి ప్రభుత్వం ఉత్పాదక మూలధన వ్యయాన్నో, సంక్షేమ వ్యయాన్నో కోస్తుంది అని NCERT హెచ్చరిస్తుంది.

ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు (Effective Revenue Deficit)

• రెవెన్యూ లోటు నుంచి “మూలధన ఆస్తుల సృష్టి కోసం ఇచ్చే గ్రాంట్లను” తీసివేస్తే వచ్చేది.
• ఈ గ్రాంట్లతో రాష్ట్రాలు, ఇతర సంస్థలు ఆస్తులు నిర్మిస్తాయి. కాబట్టి వాటిని “వృథా వినియోగం”గా చూడకూడదు.
• ఇదే గ్రాంట్లను మూలధన వ్యయానికి కలిపితే వచ్చేది “ప్రభావిత మూలధన వ్యయం” (Effective Capital Expenditure).

ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit)

• Budget at a Glance నిర్వచనం: మొత్తం వ్యయానికి, అప్పు రూపంలోని మూలధన వసూళ్లు మినహా మిగిలిన మొత్తం వసూళ్లకు మధ్య తేడా. ఇది ప్రభుత్వ మొత్తం అప్పు అవసరాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది అని అదే పత్రం చెబుతుంది.
• NCERT ప్రకారం ద్రవ్య లోటును అప్పుల ద్వారానే పూడ్చాలి: దేశీయ నికర రుణాలు + RBI నుంచి రుణం + విదేశీ రుణాలు. ప్రభుత్వ రంగ ఆర్థిక ఆరోగ్యాన్ని, ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థిరత్వాన్ని అంచనా వేయడానికి ఇదే కీలక సూచిక అని NCERT అంటుంది.

ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit)

• Budget at a Glance నిర్వచనం: ద్రవ్య లోటు నుంచి వడ్డీ చెల్లింపులను తీసివేస్తే వచ్చేది.
• ద్రవ్య లోటులో పాత అప్పులపై వడ్డీ కూడా కలిసి ఉంటుంది. అది తీసేస్తే ఈ ఏడాది ఖర్చులు ఈ ఏడాది ఆదాయాన్ని ఎంత మించాయో తెలుస్తుంది.

బడ్జెట్ లోటు (పాత భావన)

• NCERT ప్రకారం మొత్తం వ్యయం (రెవెన్యూ + మూలధనం) మొత్తం వసూళ్లను (రెవెన్యూ + మూలధనం) మించిన మొత్తం.
• ఇక్కడ అప్పులను కూడా వసూళ్లలో కలుపుతారు కాబట్టి ఇది ప్రభుత్వ అసలు అప్పు అవసరాన్ని చూపదు. 1997-98 బడ్జెట్ నుంచి భారత్ బడ్జెట్ లోటును చూపడం మానేసిందని NCERT రాసింది.

సూత్రాలు ఒకేచోట

లోటు	సూత్రం
రెవెన్యూ లోటు	రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ వసూళ్లు
ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు	రెవెన్యూ లోటు − మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి గ్రాంట్లు
ద్రవ్య లోటు	మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ వసూళ్లు + రుణాల రికవరీ + ఇతర వసూళ్లు)
ద్రవ్య లోటు (మరో రూపం)	రెవెన్యూ లోటు + మూలధన వ్యయం − అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు
ప్రాథమిక లోటు	ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు
బడ్జెట్ లోటు (పాత)	మొత్తం వ్యయం − మొత్తం వసూళ్లు (అప్పులతో సహా)

ద్రవ్య లోటు రెండో రూపం NCERT నుంచి.

2026-27 కేంద్ర బడ్జెట్ అంకెలతో ఒక ఉదాహరణ

Budget at a Glance 2026-2027 లోని బడ్జెట్ అంచనాలు (BE 2026-27), కోట్ల రూపాయల్లో.

వసూళ్లు

• రెవెన్యూ వసూళ్లు: 35,33,150 (పన్ను ఆదాయం 28,66,922 + పన్నేతర ఆదాయం 6,66,228).
• రుణాల రికవరీ: 38,397. ఇతర వసూళ్లు: 80,000. ఈ రెండూ అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు, మొత్తం 1,18,397.
• అప్పులు, ఇతర బాధ్యతలు: 16,95,768.
• మొత్తం వసూళ్లు = మొత్తం వ్యయం = 53,47,315.

వ్యయం

• రెవెన్యూ వ్యయం: 41,25,494. ఇందులో వడ్డీ చెల్లింపులు 14,03,972; మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి గ్రాంట్లు 4,92,702.
• మూలధన వ్యయం: 12,21,821.

దశలవారీ లెక్క

• రెవెన్యూ లోటు = 41,25,494 − 35,33,150 = 5,92,344 (GDPలో 1.5%).
• ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు = 5,92,344 − 4,92,702 = 99,642 (GDPలో 0.3%).
• అప్పు కాని మొత్తం వసూళ్లు = 35,33,150 + 38,397 + 80,000 = 36,51,547.
• ద్రవ్య లోటు = 53,47,315 − 36,51,547 = 16,95,768 (GDPలో 4.3%).
• సరిచూసుకోండి: రెవెన్యూ లోటు + మూలధన వ్యయం − అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు = 5,92,344 + 12,21,821 − 1,18,397 = 16,95,768.
• ప్రాథమిక లోటు = 16,95,768 − 14,03,972 = 2,91,796 (GDPలో 0.7%).

ద్రవ్య లోటు, “అప్పులు, ఇతర బాధ్యతలు” అంకె రెండూ 16,95,768. ద్రవ్య లోటు అంటే మొత్తం అప్పు అవసరమే అనడానికి ఇది ప్రత్యక్ష రుజువు. ప్రాథమిక లోటు చిన్నది, కాబట్టి ఈ ఏడాది అప్పులో ఎక్కువ భాగం పాత అప్పుల వడ్డీకే పోతోంది. ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు ఇంకా చిన్నది: రెవెన్యూ లోటులో ఎక్కువ భాగం ఆస్తుల సృష్టికి ఇచ్చిన గ్రాంట్లే.

మూడు సంవత్సరాల ధోరణి (GDPలో శాతం)

సూచిక	2024-25 వాస్తవాలు	2025-26 సవరించిన అంచనా	2026-27 బడ్జెట్ అంచనా
రెవెన్యూ లోటు	1.7	1.5	1.5
ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు	0.9	0.6	0.3
ద్రవ్య లోటు	4.8	4.4	4.3
ప్రాథమిక లోటు	1.4	0.8	0.7

ఈ పట్టిక Budget at a Glance 2026-2027 నుంచే. FRBM ప్రకటన ప్రకారం ద్రవ్య లోటు 2021-22 లో GDPలో 6.7% ఉండగా 2025-26 సవరించిన అంచనాలో 4.4% కి తగ్గింది.

ద్రవ్య లోటుకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం

• రెవెన్యూ లోటు రెవెన్యూ ఖాతాను మాత్రమే చూస్తుంది. మూలధన వ్యయం కోసం చేసే అప్పులు అందులో కనిపించవు. ద్రవ్య లోటు రెండు ఖాతాలనూ కలిపి, ప్రభుత్వం ఎంత అప్పు చేయబోతోందో నేరుగా చెబుతుంది.
• అప్పు పెరిగితే వడ్డీ భారం పెరుగుతుంది. 2026-27 BEలో వడ్డీ చెల్లింపులే 14,03,972 కోట్లు, రెవెన్యూ వ్యయంలో పెద్ద భాగం. 2030-31 నాటి రుణ-GDP లక్ష్యాన్ని అందుకోవడానికి ద్రవ్య లోటే “ఆపరేషనల్ టార్గెట్” అని FRBM ప్రకటన చెబుతుంది.
• లోటులపై రెండు విమర్శలను NCERT ప్రస్తావిస్తుంది. మొదటిది: లోటు డిమాండ్‌ను పెంచి ధరలు పెరగడానికి దారితీయవచ్చు; అయితే వాడని వనరులు ఉంటే ఉత్పత్తి కూడా పెరుగుతుంది కాబట్టి ఎక్కువ ద్రవ్య లోటు తప్పనిసరిగా ద్రవ్యోల్బణం తేదని కూడా చెబుతుంది. రెండోది: ప్రభుత్వ బాండ్లు ప్రైవేటు సంస్థల బాండ్లతో పొదుపు కోసం పోటీ పడి, ప్రైవేటు పెట్టుబడిని పక్కకు నెట్టవచ్చు (క్రౌడింగ్ ఔట్). ఈ విషయాన్ని RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తుంది అనే పోస్టుతో కలిపి చదివితే ద్రవ్య విధానం, కోశ విధానం మధ్య సంబంధం అర్థమవుతుంది.
• ద్రవ్య లోటులో రెవెన్యూ లోటు వాటా పెరుగుతుంటే అప్పులు పెట్టుబడికి కాక వినియోగానికి వెళ్తున్నాయని, ప్రభుత్వ వ్యయం నాణ్యత పడిపోతోందని NCERT చెబుతుంది.
• 2026-27 BEలో మూలధన వ్యయం, ద్రవ్య లోటు నిష్పత్తి 72.1% గా, ప్రభావిత మూలధన వ్యయం, ద్రవ్య లోటు నిష్పత్తి 101.1% గా ఉన్నాయని FRBM ప్రకటన పేర్కొంది. అప్పు చేసిన మొత్తానికి సమానమైన విలువ ఆస్తుల సృష్టికి వెళ్తోందని దీని భావం.

అన్ని లోటులూ GDP శాతంలోనే చెబుతారు. GDP అంటే ఏమిటి, GNP తో తేడా ఏమిటో GDP, GNP మధ్య తేడా పోస్టులో చూడండి.

FRBM చట్టం, 2003: ముఖ్యాంశాలు

చట్టం నేపథ్యం

• ఆర్థిక బాధ్యత, బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం (FRBMA) ఆగస్టు 2003లో వచ్చింది. దీని కింది నియమాలతో పాటు చట్టం 5 జులై 2004 నుంచి అమల్లోకి వచ్చిందని FRBM ప్రకటన చెబుతుంది.
• లక్ష్యాలు: తరాల మధ్య న్యాయం (భవిష్యత్ తరాలపై అప్పు భారం మోపకుండా), దీర్ఘకాల స్థూల ఆర్థిక స్థిరత్వం.

అసలు చట్టంలోని లక్ష్యాలు (NCERT ప్రకారం)

• ద్రవ్య లోటును GDPలో 3 శాతానికి మించకుండా తగ్గించాలి; రెవెన్యూ లోటును మార్చి 31, 2009 నాటికి పూర్తిగా తొలగించాలి. ఈ గడువును తర్వాత 2009-10 కి ఒక ఏడాది వాయిదా వేశారు.
• ప్రతి ఏడాది ద్రవ్య లోటును GDPలో 0.3 శాతం, రెవెన్యూ లోటును 0.5 శాతం తగ్గించాలి.
• తాత్కాలిక నగదు అవసరాలకు ఇచ్చే అడ్వాన్సులు తప్ప కేంద్రం RBI నుంచి అప్పు తీసుకోకూడదు. 2006-07 నుంచి కేంద్ర ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల ప్రాథమిక జారీలో RBI పాల్గొనకూడదు.
• వార్షిక ఆర్థిక నివేదికతో పాటు మూడు విధాన ప్రకటనలను పార్లమెంటు రెండు సభల ముందు ఉంచాలి: మధ్యకాలిక ఆర్థిక విధాన ప్రకటన, ఆర్థిక విధాన వ్యూహ ప్రకటన, స్థూల ఆర్థిక చట్రం ప్రకటన.

ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న లక్ష్యాలు (FRBM ప్రకటన 2026-27 ప్రకారం)

• సెక్షన్ 4(1)(a): ద్రవ్య లోటును 31 మార్చి 2021 నాటికి GDPలో మూడు శాతానికి పరిమితం చేయాలి.
• కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణం GDPలో 40 శాతం, సాధారణ ప్రభుత్వ (కేంద్రం + రాష్ట్రాలు) రుణం 60 శాతం మించకుండా 31 మార్చి 2025 నాటికి ప్రయత్నించాలి.
• లక్ష్యాలను అందుకోలేకపోతే, సెక్షన్ 7(3)(b) ప్రకారం కారణాలు వివరిస్తూ ఆర్థిక మంత్రి రెండు సభల్లో ప్రకటన చేయాలి. 2026-27 బడ్జెట్‌తో పాటు అలాంటి “విచలన ప్రకటన” కూడా సమర్పించారు.
• కేంద్ర రుణం 2025-26 RE లో GDPలో 56.1% ఉండగా, 2026-27 BEలో 55.6% గా అంచనా. 2030-31 నాటికి రుణ-GDP నిష్పత్తిని 50±1 శాతానికి తీసుకురావాలనేది మధ్యకాలిక లక్ష్యం.

ఆధారాల మధ్య తేడా గమనించండి

• NCERT లోని FRBM బాక్స్ అసలు 2003 చట్టం లక్ష్యాలను (రెవెన్యూ లోటు తొలగింపు, ఏటా 0.3, 0.5 శాతం తగ్గింపు) చెబుతుంది. కానీ 2026-27 FRBM ప్రకటన సెక్షన్ 4 కింద ద్రవ్య లోటు, రుణ పరిమితులను (వీటితో పాటు గ్యారంటీలపై పరిమితిని) ప్రస్తావిస్తుంది; రెవెన్యూ లోటు లక్ష్యం అందులో లేదు.
• “ప్రస్తుత FRBM లక్ష్యం” అని ప్రశ్న వస్తే బడ్జెట్ పత్రంలోని ద్రవ్య లోటు 3%, కేంద్ర రుణం 40%, సాధారణ ప్రభుత్వ రుణం 60% నే రాయండి. “అసలు చట్టం” అని అడిగితే NCERT అంశాలు రాయండి.
• మరో తేడా: NCERT పట్టిక 5.1 (ఆర్థిక సర్వే 2024-25 ఆధారంగా) 2024-25 కి రెవెన్యూ లోటు 2.6%, ద్రవ్య లోటు 5.6% అని చూపుతుంది. Budget at a Glance లో అదే ఏడాది వాస్తవాలు 1.7%, 4.8%. ఈ పోస్టులో సంఖ్యల కోసం కేంద్ర బడ్జెట్ పత్రాన్నే అనుసరించాను.
• ప్రాథమిక లోటు నిర్వచనంలోనూ చిన్న తేడా ఉంది: బడ్జెట్ పత్రం ద్రవ్య లోటు నుంచి “వడ్డీ చెల్లింపులు” తీసివేస్తుంది; NCERT “నికర వడ్డీ బాధ్యతలు” (వడ్డీ చెల్లింపులు − నికర దేశీయ రుణాలపై వడ్డీ వసూళ్లు) తీసివేస్తుంది.

పోలిక పట్టిక: రెవెన్యూ లోటు vs ద్రవ్య లోటు

అంశం	రెవెన్యూ లోటు	ద్రవ్య లోటు
ఏ ఖాతా?	రెవెన్యూ ఖాతా మాత్రమే	రెవెన్యూ + మూలధన ఖాతాలు
సూత్రం	రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ వసూళ్లు	మొత్తం వ్యయం − అప్పు కాని మొత్తం వసూళ్లు
ఏం చెబుతుంది?	రోజువారీ ఖర్చులకు ఎంత అప్పు కావాలి	మొత్తం ఎంత అప్పు కావాలి
మూలధన వ్యయం	లెక్కలోకి రాదు	లెక్కలోకి వస్తుంది
డిస్‌ఇన్వెస్ట్‌మెంట్, రుణాల రికవరీ	లెక్కలోకి రావు	లోటును తగ్గిస్తాయి
సంబంధం	ద్రవ్య లోటులో ఒక భాగం	రెవెన్యూ లోటును కలిగి ఉంటుంది
2026-27 BE (GDPలో %)	1.5	4.3
FRBM లక్ష్యం	అసలు చట్టంలో “సున్నా”; 2026-27 FRBM ప్రకటనలో లేదు	GDPలో 3%

పరీక్షల్లో సాధారణంగా తికమకపెట్టేవి

• వడ్డీ చెల్లింపులు రెవెన్యూ వ్యయం. అప్పు తీర్చడానికి కట్టే అసలు మొత్తం బాధ్యతను తగ్గిస్తుంది కాబట్టి మూలధన వ్యయం; కానీ వడ్డీ రెవెన్యూ వ్యయమే.
• కేంద్రం ఇచ్చే రుణాలు మూలధన వ్యయం, అవి తిరిగి వస్తే మూలధన వసూళ్లు. కేంద్రానికి వచ్చే వడ్డీ మాత్రం పన్నేతర రెవెన్యూ వసూలు.
• డిస్‌ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ అప్పు కాని మూలధన వసూలు. అది ద్రవ్య లోటును తగ్గిస్తుంది కానీ రెవెన్యూ లోటుపై ప్రభావం చూపదు.
• ద్రవ్య లోటు ≠ బడ్జెట్ లోటు. బడ్జెట్ లోటులో అప్పులు వసూళ్లుగా కలుస్తాయి; ద్రవ్య లోటులో అప్పులను వసూళ్ల నుంచి మినహాయిస్తారు.
• ప్రాథమిక లోటు ≠ ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు. మొదటిది ద్రవ్య లోటు నుంచి వడ్డీని తీసేస్తుంది; రెండోది రెవెన్యూ లోటు నుంచి ఆస్తుల సృష్టి గ్రాంట్లను తీసేస్తుంది.
• ప్రాథమిక లోటు సున్నా అయితే అప్పు సున్నా కాదు. అప్పు వడ్డీ చెల్లింపులకు సమానంగా ఉంటుంది.
• రెవెన్యూ లోటు సున్నా అయినా ద్రవ్య లోటు ఉండవచ్చు, మూలధన వ్యయం అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లను మించితే.

APPSC గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్‌లో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ భాగంలో బడ్జెట్ అంశాలు ఎక్కడ వస్తాయో APPSC గ్రూప్-1 సిలబస్ పోస్టులో చూడవచ్చు. ఇలాంటి మరిన్ని ఎకానమీ అంశాలు భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం లో ఉన్నాయి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: సూత్రాలను బట్టీ పట్టొద్దు. Budget at a Glance మొదటి పేజీ పట్టికలోనే ప్రతి లోటు పక్కన దాని సూత్రం ఉంటుంది (రెవెన్యూ లోటు (10-1), ద్రవ్య లోటు [9-(1+5+6)] వంటివి). ఆ ఒక్క పేజీని ఒక్కసారి మీరే లెక్కిస్తే, ఏ వసూలు ఏ లోటులోకి వస్తుందో మర్చిపోరు. బ్యాంకింగ్, SSC పరీక్షల్లో తాజా బడ్జెట్ శాతాలు అడుగుతారు. ప్రస్తుత సంవత్సరపు ద్రవ్య, రెవెన్యూ, ప్రాథమిక లోటు శాతాలు మూడూ గుర్తుపెట్టుకోండి.

పరిమితి: ఈ పోస్టులోని అంకెలు 2026-27 బడ్జెట్ అంచనాలు మాత్రమే. సవరించిన అంచనాలు, వాస్తవ గణాంకాలు వచ్చాక ఇవి మారుతాయి, కొత్త బడ్జెట్‌తో ఈ శాతాలు పాతబడతాయి. అలాగే ఈ పోస్టు కేంద్ర ప్రభుత్వ లోటుల గురించి మాత్రమే; రాష్ట్రాల లోటులు, వాటి FRBM చట్టాలు ఇక్కడ చర్చించలేదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. రాష్ట్రాలకు మూలధన ఆస్తుల సృష్టి కోసం కేంద్రం ఇచ్చే గ్రాంట్లను రెవెన్యూ లోటు నుంచి తీసివేస్తే వచ్చే కొలమానం ఏది? (A) ప్రాథమిక లోటు (B) ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు (C) ద్రవ్య లోటు (D) బడ్జెట్ లోటు

సమాధానం

(B) ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు. రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే కొన్ని గ్రాంట్లు ఆస్తుల సృష్టి కోసమే అయినా, కేంద్రం లెక్కల్లో అవి రెవెన్యూ వ్యయంగా నమోదవుతాయి. దాంతో రెవెన్యూ లోటు వాస్తవం కంటే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఆ గ్రాంట్లను తీసివేసి చూపేదే ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు; 2026-27 BEలో ఇది 99,642 కోట్లు. ప్రాథమిక లోటు కూడా ఒక మినహాయింపు చేస్తుంది, కానీ అది ద్రవ్య లోటు నుంచి వడ్డీ చెల్లింపులను తీసివేస్తుంది, గ్రాంట్లను కాదు.

2. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలో తన వాటాలను అమ్మి డబ్బు పొందింది. ఈ వసూలు బడ్జెట్‌లో ఏ వర్గంలోకి వస్తుంది? (A) పన్నేతర రెవెన్యూ వసూలు (B) అప్పు సృష్టించే మూలధన వసూలు (C) పన్ను రెవెన్యూ వసూలు (D) అప్పు సృష్టించని మూలధన వసూలు

సమాధానం

(D) అప్పు సృష్టించని మూలధన వసూలు. వాటాలు అమ్మితే ప్రభుత్వ ఆర్థిక ఆస్తులు తగ్గుతాయి, భవిష్యత్తులో ఆ వాటాలపై వచ్చే ఆదాయం పోతుంది. ఆస్తులను తగ్గించే వసూళ్లను NCERT మూలధన వసూళ్లుగా వర్గీకరిస్తుంది. ఇది ఎవరికీ తిరిగి చెల్లించాల్సిన అప్పు కాదు కాబట్టి అప్పు సృష్టించని వర్గంలోకి వస్తుంది, అందుకే ద్రవ్య లోటును తగ్గిస్తుంది. డివిడెండ్లు పన్నేతర రెవెన్యూ అయినా, వాటాల అమ్మకం మాత్రం రెవెన్యూ వసూలు కాదు.

3. ఒక ఉదాహరణలో ప్రభుత్వ మొత్తం వ్యయం 10 యూనిట్లు, రెవెన్యూ వసూళ్లు 6 యూనిట్లు, రుణాల రికవరీ 1 యూనిట్, కొత్త అప్పులు 3 యూనిట్లు. ద్రవ్య లోటు ఎంత? (A) 3 యూనిట్లు (B) 4 యూనిట్లు (C) 7 యూనిట్లు (D) 1 యూనిట్

సమాధానం

(A) 3 యూనిట్లు. ద్రవ్య లోటు = మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ వసూళ్లు + అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు). ఇక్కడ అప్పు కాని వసూళ్లు 6 + 1 = 7 యూనిట్లు, కాబట్టి ద్రవ్య లోటు 10 − 7 = 3 యూనిట్లు. ఇది కొత్త అప్పులతో సమానంగా ఉండటం గమనించండి; ద్రవ్య లోటు అంటే మొత్తం అప్పు అవసరం అనే నిర్వచనానికి ఇదే అర్థం. రుణాల రికవరీని మర్చిపోయి 10 − 6 చేస్తే 4 వస్తుంది, అది తప్పు.

4. ఒక సంవత్సరం ప్రభుత్వ ప్రాథమిక లోటు సున్నా అయింది. దీని సరైన అర్థం ఏమిటి? (A) ఆ ఏడాది ప్రభుత్వం కొత్తగా అప్పు చేయలేదు (B) రెవెన్యూ వసూళ్లు, రెవెన్యూ వ్యయం సమానమయ్యాయి (C) చేసిన అప్పు వడ్డీ చెల్లింపులకు సమానంగా ఉంది (D) మూలధన వ్యయం పూర్తిగా ఆగిపోయింది

సమాధానం

(C) చేసిన అప్పు వడ్డీ చెల్లింపులకు సమానంగా ఉంది. ప్రాథమిక లోటు = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు. ఇది సున్నా అంటే ద్రవ్య లోటు, వడ్డీ చెల్లింపులు సమానం; అంటే ఆ ఏడాది అప్పంతా పాత అప్పులపై వడ్డీ కట్టడానికే పోయింది. ప్రస్తుత సంవత్సర ఖర్చుల కోసం అదనపు అప్పు అవసరం లేదని దీని భావం. అప్పు అసలు లేదనే జవాబు తప్పు, ఎందుకంటే వడ్డీ కోసం అప్పు చేస్తూనే ఉంటారు.

5. ప్రభుత్వం రెవెన్యూ లోటులో ఉంటే దాని ఆర్థిక స్థితి గురించి NCERT చెప్పే ముఖ్య విషయం ఏది? (A) ఇతర రంగాల పొదుపుతో తన వినియోగ ఖర్చులు భరిస్తోంది (B) మూలధన వసూళ్లు రెవెన్యూ వసూళ్ల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నాయి (C) వడ్డీ చెల్లింపులు పూర్తిగా ఆగిపోయాయి (D) ఆస్తుల సృష్టికి మొత్తం అప్పు వాడుతోంది

సమాధానం

(A) ఇతర రంగాల పొదుపుతో తన వినియోగ ఖర్చులు భరిస్తోంది. రెవెన్యూ లోటు అంటే రోజువారీ ఖర్చులకే ఆదాయం సరిపోవడం లేదు. NCERT దీన్ని ప్రభుత్వం “డిస్‌సేవింగ్” చేయడంగా వర్ణిస్తుంది, అంటే ఇతర రంగాల పొదుపును అప్పుగా తీసుకుని వినియోగానికి వాడుతోంది. దీని వల్ల అప్పు, వడ్డీ భారం పెరిగి చివరికి ఉత్పాదక మూలధన వ్యయం కోతకు గురవుతుంది. ఆస్తుల సృష్టికి అప్పు వాడటం మూలధన వ్యయం విషయం; రెవెన్యూ లోటు సరిగ్గా దానికి వ్యతిరేకమైన పరిస్థితి.

6. మొత్తం వ్యయం నుంచి అప్పులతో సహా మొత్తం వసూళ్లను తీసివేసే లోటు కొలమానాన్ని భారత్ 1997-98 బడ్జెట్ నుంచి చూపడం మానేసింది. ఆ కొలమానం ఏది? (A) ద్రవ్య లోటు (B) ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు (C) ప్రాథమిక లోటు (D) బడ్జెట్ లోటు

సమాధానం

(D) బడ్జెట్ లోటు. బడ్జెట్ లోటులో అప్పులను కూడా వసూళ్లలో కలుపుతారు, అందుకే అది ప్రభుత్వ అసలు అప్పు అవసరాన్ని సరిగా చూపదు. NCERT ప్రకారం 1997-98 బడ్జెట్ నుంచి భారత్ దాన్ని చూపే పద్ధతిని నిలిపివేసింది. ద్రవ్య లోటు దీనికి దగ్గరగా అనిపించినా, అది వసూళ్ల నుంచి అప్పులను మినహాయిస్తుంది. ఇప్పటికీ ప్రతి బడ్జెట్‌లో ద్రవ్య లోటును చూపుతారు.

7. ఒక ఉదాహరణలో రెవెన్యూ లోటు 2 యూనిట్లు, మూలధన వ్యయం 4 యూనిట్లు, అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు 1 యూనిట్. NCERT సూత్రం ప్రకారం ద్రవ్య లోటు ఎంత? (A) 7 యూనిట్లు (B) 5 యూనిట్లు (C) 6 యూనిట్లు (D) 3 యూనిట్లు

సమాధానం

(B) 5 యూనిట్లు. NCERT ప్రకారం ద్రవ్య లోటు = రెవెన్యూ లోటు + మూలధన వ్యయం − అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు. ఇక్కడ 2 + 4 − 1 = 5 యూనిట్లు. ఈ సూత్రం రెవెన్యూ లోటు ద్రవ్య లోటులో ఒక భాగమని స్పష్టంగా చూపుతుంది. అప్పు కాని వసూళ్లను తీసివేయడం మర్చిపోతే 6 వస్తుంది, అదే సాధారణంగా జరిగే పొరపాటు.

8. కేంద్ర ప్రభుత్వం గత అప్పులపై చెల్లించే వడ్డీ బడ్జెట్‌లో ఏ వర్గంలో నమోదవుతుంది? (A) మూలధన వ్యయం (B) ప్రభావిత మూలధన వ్యయం (C) రెవెన్యూ వ్యయం (D) అప్పు సృష్టించని మూలధన వసూలు

సమాధానం

(C) రెవెన్యూ వ్యయం. వడ్డీ చెల్లింపు వల్ల ఎలాంటి ఆస్తి ఏర్పడదు, అప్పు బాధ్యత కూడా తగ్గదు; అందుకే NCERT దీన్ని రెవెన్యూ వ్యయంలో చేర్చింది. 2026-27 BEలో వడ్డీ చెల్లింపులు 14,03,972 కోట్లు, ఇవి రెవెన్యూ వ్యయంలో భాగం. అప్పు అసలును తిరిగి చెల్లిస్తే బాధ్యత తగ్గుతుంది కాబట్టి అది మూలధన వ్యయం. ఈ రెండింటినీ కలిపేయడమే సాధారణ తప్పు.

9. FRBM చట్టం సెక్షన్ 4 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDPలో ఎంత శాతానికి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాలి? (A) 60 శాతం (B) 50 శాతం (C) 3 శాతం (D) 40 శాతం

సమాధానం

(D) 40 శాతం. 2026-27 FRBM ప్రకటన ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDPలో 40 శాతం మించకుండా 31 మార్చి 2025 నాటికి చూడాలి. 60 శాతం అనేది కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిపిన సాధారణ ప్రభుత్వ రుణ పరిమితి. 3 శాతం ద్రవ్య లోటు లక్ష్యం, రుణ లక్ష్యం కాదు. 50±1 శాతం అనేది 2030-31 నాటికి చేరాలనుకుంటున్న మధ్యకాలిక రుణ లక్ష్యం మాత్రమే.

10. ప్రభుత్వ ఆర్థిక ఆరోగ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి రెవెన్యూ లోటు కంటే ద్రవ్య లోటును విస్తృత సూచికగా ఎందుకు భావిస్తారు? (A) అది ప్రభుత్వం చేయాల్సిన మొత్తం అప్పు అవసరాన్ని చూపుతుంది (B) అది వడ్డీ చెల్లింపులను లెక్క నుంచి మినహాయిస్తుంది (C) అది రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే గ్రాంట్లను మాత్రమే చూపుతుంది (D) అది అప్పులను కూడా వసూళ్లుగా లెక్కిస్తుంది

సమాధానం

(A) అది ప్రభుత్వం చేయాల్సిన మొత్తం అప్పు అవసరాన్ని చూపుతుంది. రెవెన్యూ లోటు రెవెన్యూ ఖాతాను మాత్రమే చూస్తుంది, మూలధన వ్యయం కోసం చేసే అప్పులు అందులో కనిపించవు. ద్రవ్య లోటు రెండు ఖాతాలను కలిపి, అప్పు కాని వసూళ్లు పోగా మిగిలిన మొత్తం ఖర్చును చూపుతుంది; Budget at a Glance దీన్ని మొత్తం అప్పు అవసరానికి ప్రతిబింబంగా పేర్కొంటుంది. వడ్డీని మినహాయించేది ప్రాథమిక లోటు; అప్పులను వసూళ్లుగా లెక్కించేది పాత బడ్జెట్ లోటు.

11. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి రుణం ఇచ్చింది. కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ఈ చెల్లింపు ఏ వర్గంలోకి వస్తుంది? (A) రెవెన్యూ వ్యయం (B) మూలధన వ్యయం (C) మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి గ్రాంటు (D) పన్నేతర రెవెన్యూ వసూలు

సమాధానం

(B) మూలధన వ్యయం. రుణం తిరిగి వస్తుంది కాబట్టి అది కేంద్రానికి ఒక ఆర్థిక ఆస్తి. NCERT ప్రకారం ఆర్థిక ఆస్తులను సృష్టించే వ్యయం, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు ఇచ్చే రుణాలతో సహా, మూలధన వ్యయం. గ్రాంటు తిరిగి రాదు కాబట్టి అది రెవెన్యూ వ్యయంలో నమోదవుతుంది; రుణానికి, గ్రాంటుకు ఇదే ముఖ్య తేడా. ఆ రుణం తిరిగి వచ్చినప్పుడు అది కేంద్రానికి అప్పు కాని మూలధన వసూలు అవుతుంది.

FAQ

ద్రవ్య లోటు, రెవెన్యూ లోటులో ఏది పెద్దది?

సాధారణంగా ద్రవ్య లోటే పెద్దది. ద్రవ్య లోటు = రెవెన్యూ లోటు + మూలధన వ్యయం − అప్పు కాని మూలధన వసూళ్లు. 2026-27 బడ్జెట్ అంచనాల్లో రెవెన్యూ లోటు GDPలో 1.5%, ద్రవ్య లోటు 4.3%.

ప్రభావిత రెవెన్యూ లోటు అంటే ఏమిటి?

రెవెన్యూ లోటు నుంచి మూలధన ఆస్తుల సృష్టి కోసం ఇచ్చే గ్రాంట్లను తీసివేస్తే వచ్చేది. ఈ గ్రాంట్లు లెక్కల్లో రెవెన్యూ వ్యయంగా నమోదైనా, వాటితో రోడ్లు, భవనాలు వంటి ఆస్తులు ఏర్పడతాయి. 2026-27 BEలో ఇది GDPలో 0.3%.

ప్రాథమిక లోటు సున్నా అయితే అర్థం ఏమిటి?

ఆ ఏడాది చేసే అప్పంతా పాత అప్పులపై వడ్డీ చెల్లించడానికే సరిపోతుంది. అంటే ప్రస్తుత సంవత్సర ఖర్చుల కోసం కొత్తగా అప్పు అవసరం లేదు. బడ్జెట్ పత్రాల్లో ప్రాథమిక లోటు = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు.

FRBM చట్టం ప్రకారం ద్రవ్య లోటు లక్ష్యం ఎంత?

31 మార్చి 2021 నాటికి GDPలో మూడు శాతానికి పరిమితం చేయాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDPలో 40 శాతానికి, సాధారణ ప్రభుత్వ రుణాన్ని 60 శాతానికి 31 మార్చి 2025 నాటికి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాలి. 2026-27 BEలో ద్రవ్య లోటు 4.3% గా ఉంది.

బడ్జెట్ లోటును ఇప్పుడు బడ్జెట్‌లో చూపుతారా?

చూపరు. NCERT ప్రకారం 1997-98 బడ్జెట్ నుంచి బడ్జెట్ లోటును చూపే పద్ధతిని భారత్ నిలిపివేసింది. ఇప్పుడు Budget at a Glance పత్రం ద్రవ్య, రెవెన్యూ, ప్రభావిత రెవెన్యూ, ప్రాథమిక లోటులను చూపుతుంది.

Sources

• Budget at a Glance 2026-2027, Ministry of Finance
• NCERT Class 12 Introductory Macroeconomics, Chapter 5: Government Budget and the Economy
• Statements of Fiscal Policy under the FRBM Act, 2003 (Budget 2026-27)